શિવપુરાણમ્

પ્રાચીન કાળની વાત છે, જ્યારે બ્રહ્માજીના એક યુગની અવધિ આઠ હજાર વર્ષ માનવામાં આવે છે. આવા હજારો યુગો મળીને કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીનો એક સવના બને છે. પછી, એવા હજાર સવનાઓને ત્રણગણ અને ફરીથી ત્રણગણ કરીને, બ્રહ્માજી, પરમેશ્વર, તેમનો સંપૂર્ણ સમયગાળો ગણવામાં આવે છે. બ્રહ્માજીના એક દિવસ દરમ્યાન ચૌદ ઇન્દ્રો પસાર થાય છે; એક મહિનામાં, ચાર વીસ, અને એ સાથે અનેક શતકો જેટલા ઇન્દ્રો થાય છે. એક વર્ષમાં પાંચ હજાર ચાળીસ ઇન્દ્રો થાય છે, અને તેમના સમગ્ર આયુષ્યમાં ચાલીસ હજાર તથા પાંચ લાખ જેટલા ઇન્દ્રો થાય છે. બ્રહ્માનો એક દિવસ, એ વિષ્ણુનો દિવસ ગણાય છે; એ જ રીતે, વિષ્ણુનો દિવસ, રુદ્રનો દિવસ થાય છે; અને રુદ્રનો દિવસ, ઈશ્વર—જે હંમેશા સ્મરણમાં રહે છે—એનો દિવસ ગણાય છે. આ જ સંખ્યા સીધે શિવજી અને સદાશિવજી માટે પણ લાગુ પડે છે: ચાલીસ હજાર તથા પાંચ લાખ જેટલા આયુષ્ય. પણ, જેના માટે દિવસ-રાત નથી, તેના માટે સર્જનને દિવસ કહેવાય છે અને વિલયને રાત્રિ. વાસ્તવમાં, તેના માટે ન તો દિવસ છે કે ન રાત્રિ—આ રીતે સમજવું જોઈએ. આ તો માત્ર ઉપમા છે, જે જગતના કલ્યાણ માટે સમજાવવામાં આવી છે: જીવ, તેમના સ્વામી, તેમના સ્વરૂપો, દેવો અને અસુરો માટે. ઇન્દ્રિય, તેમના વિષય, પાંચ મહાભૂત તત્વો, સુક્ષ્મ તત્વો, તત્વોના મૂળ અને બુદ્ધિ, એમના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ સહિત—આ બધું જ પરમ વિદ્વાન ભગવાનના દિવસે અવિચ્છિન્ન રહે છે; દિવસના અંતે બધું વિલય પામે છે, અને રાત્રિના અંતે ફરીથી જગત સર્જાય છે. એ મહાન શંકરને વંદન છે, જે સમગ્ર વિશ્વના આત્મા છે, જેમની શક્તિ ક્રિયા, સમય અને પ્રકૃતિ છે; જેમના આદેશથી બધું ચાલે છે અને જેને કોઈ લાંઘી શકે નહીં. હવે પ્રશ્ન થાય છે: એ પરમેશ્વર, જેમણે સમગ્ર જગતનું સર્જન કર્યું અને પછી તેને ખેંચી લીધો, તેઓ કેવી રીતે પોતાના આદેશથી સર્વોત્તમ લીલા કરે છે? સૌપ્રથમ શું પ્રગટ થયું? કોણે આ સર્વત્ર વ્યાપ્યું છે? અને કોણે ફરીથી આ બધું ગળી લીધું, જેમનું પેટ અતિ વિશાળ છે? શક્તિ સર્વપ્રથમ ઉદ્ભવે છે, જે શાંતિથી પર છે; પછી માયા, ત્યારબાદ અવ્યક્ત—આ બધું શિવ, શક્તિસંપન્ન ભગવાનમાંથી પ્રગટ થાય છે. શક્તિમાંથી શાંતિથી પર અવસ્થા આવે છે, પછી ક્રમશઃ શાંતિ અવસ્થા, ત્યારબાદ જ્ઞાન અવસ્થા, અને પછી આધાર અવસ્થા ઉત્પન્ન થાય છે. આ આધાર અવસ્થામાંથી ક્રમશઃ સંહરણ અવસ્થા આવે છે. આ રીતે, ભગવાનની પ્રેરણાથી સર્જનનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન થયું. સ્વાભાવિક ક્રમમાં આ અવસ્થાઓ ઉદ્ભવે છે અને વિપરીત ક્રમમાં વિલય પામે છે. પાંચવિધ પદ્ધતિ સિવાય બીજો સર્જક માન્ય નથી. આથી, સમગ્ર જગત પાંચ શક્તિઓથી વ્યાપક છે; એ અવ્યક્ત કારણ સ્વયં સ્થાપિત છે—એ જ અહીં ઉદ્દેશ્ય છે. માન્ય છે કે એ મહત્તત્વથી વિશિષ્ટ સુધી સર્વનું સર્જન કરે છે; છતાં, ત્યાં પણ અવ્યક્ત કે આત્માને કર્તૃત્વ નથી. કારણ કે પ્રકૃતિ જડ છે અને પુરુષ અજ્ઞાની છે, તેથી મહત્તત્વથી અણુ સુધી બધું અજડ છે. સમજાય છે કે કાર્ય માટે બુદ્ધિશાળી કારણ આવશ્યક છે; કારણ કે જગત એક કાર્ય છે, ભાગોથી બનેલું છે, એટલે એ કર્તા પર આધાર રાખે છે. આથી, જે સર્વશક્તિમાન, સ્વતંત્ર, સર્વકપબલ, સર્વજ્ઞ, અનાદિ અને અનંત છે અને સર્વોચ્ચ સ્વામીપદ ધરાવે છે—એ જ જગતના સર્જક, મહાદેવ, પરમેશ્વર છે; એ જ સર્વનો રક્ષક અને સંહારક પણ છે, અને આ ક્રમ સ્પષ્ટ છે. મહત્તત્વના પરિવર્તન અને પુરુષની ક્રિયા—બધું હંમેશાં સત્યવંત ભગવાનના આદેશથી જ થાય છે. આ રીતે, વિદ્વાનોના મનમાં આ શાશ્વત નિષ્કર્ષ સ્થિર છે; અને ઓછા સમજણ વાળા આ સિદ્ધાંતને આધાર બનાવીને ક્યારેય કાર્ય કરતા નથી. સર્જનના આરંભથી લઈને મહાપ્રલય સુધી, આ બધું બ્રહ્માના એક શત દૈવ વર્ષ સુધી ટકે છે. આ બ્રહ્માજીનું સર્વોચ્ચ આયુષ્ય કહેવાય છે, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મે છે; અને તેનું અર્ધ 'પરાર્ધ' કહેવાય છે. બે પરાર્ધના અંતે, જ્યારે વિલય આવે છે, ત્યારે અવ્યક્ત આત્માના રૂપમાં પોતામાં જ સ્થિત રહે છે. જ્યારે અવ્યક્ત આત્મામાં સ્થિર થાય છે અને પરિવર્તન પાછું ખેંચાય છે, ત્યારે મહત્તત્વ અને પુરુષ બંને સમાનતામાં રહે છે. આ બે, અંધકાર અને સત્વગુણ, સમતામાં રહે છે—ન વધે, ન ઘટે, એકબીજામાં ગૂંથાયેલા અને અનંત. પછી, ગુણોની સમતાવસ્થા, કોઈ પણ ભેદ વિના, અંધકાર વ્યાપી જાય છે; અને એક સરળ, પવનહીન મહાસાગરની શાંતિમાં, કંઈયું પણ અનુભવાતું નથી. જ્યારે જગત અપ્રગટ હોય છે, ત્યારે માત્ર એક પરમેશ્વર રહે છે, જે આખી રાત્રિ, પરમ માહેશ્વરીની ઉપાસના કરે છે. પણ જ્યારે રાત્રિ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પરમેશ્વર, પોતાની માયાના પ્રભાવથી, મહત્તત્વ અને પુરુષમાં પ્રવેશી તેમને ઉદ્વેલિત કરે છે. પછી ફરી, પરમેશ્વરના આદેશથી, અવ્યક્તમાંથી સર્જન થાય છે અને સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ તથા વિલય થાય છે. એ સર્વથી અતિ પર, અનોખા પરમાત્માને વંદન છે, જેમના એક જ અંશમાં સમગ્ર વિશ્વ, તેની સર્વ ચમત્કાર અને વધતી ઇચ્છાઓ સહિત, સમાઈ જાય છે; જેમને માર્ગના જાણકારો 'માર્ગના સ્વામી' અને 'આત્મા' કહે છે. પુરૂષના સ્થાપન પહેલાં, અવ્યક્તમાંથી, ભગવાનના આદેશથી, બુદ્ધિ અને અન્ય તત્વો, વિશિષ્ટ તત્વો સુધી, તથા તેમના પરિવર્તન, ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થયા. પછી, એ પરિવર્તનોમાંથી, સર્વના કારણરૂપે, રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ બ્રહ્મા—આ ત્રણ દેવતાઓ જન્મ્યા. એ પરમેશ્વર પાસે સર્વ વિશ્વોમાં વ્યાપવાની અવિરોધ્ય શક્તિ, અપરિમિત જ્ઞાન, શાશ્વત સ્વામીપદ અને અણિમા જેવા અતિશય યોગશક્તિઓ છે. સર્જન, પાલન અને સંહાર—આ ત્રણ ક્રિયાઓમાં મહેશ્વર પોતે પોતાના સ્વામિત્વ સાથે કારણરૂપ છે અને એ દેવતાઓને કૃપા આપે છે. એક કલ્પના અંતે, તેમના પરસ્પર સ્પર્ધા અને સમજણના ગૂંચવણને કારણે, મહેશ્વરે દરેકને અલગ-અલગ રીતે સર્જન, પાલન અને સંહારની જવાબદારી સોંપી.