શિવપુરાણમ્

ભગવાનની મહીમા અને સૃષ્ટિના સમયચક્ર વિષે મહાન ઋષિઓએ જે જ્ઞાન આપ્યું છે, તે મુજબ દેવતાઓ માટેનો એક વર્ષ માનવો માટેના ત્રણસો સાઠ વર્ષ જેટલો હોય છે. આ રીતે દેવ વર્ષોનું ગણિત લોકપ્રિય રીતે જાણીતું છે. આ દેવ સમયના માપદંડથી યુગોની ગણતરી કરવામાં આવે છે. ભારતભૂમિમાં ચાર યુગો છે—કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કલી—જે ઋષિઓએ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવ્યા છે. પ્રથમ કૃતયુગ આવે છે, પછી ત્રેતાયુગ, ત્યારબાદ દ્વાપરયુગ અને અંતે કલિયુગ આવે છે. કૃતયુગ ચાર હજાર દેવ વર્ષ જેટલું લાંબુ હોય છે, અને તેના પ્રારંભ તથા અંતે શતાબ્દીઓ જેટલી ઉષા અને સંધ્યા (પ્રભાત અને સાંજ) હોય છે. બાકીના ત્રણ યુગોમાં—ત્રેતા, દ્વાપર અને કલી—દરેક યુગની અવધિ, તેની ઉષા અને સંધ્યા સહિત, પૂર્વ યુગ કરતાં ચોથા ભાગ જેટલી ઓછી હોય છે. આ રીતે ચારેય યુગો મળીને બાર હજાર દેવ વર્ષ થાય છે, અને આવા હજારો ચાર યુગોના ચક્રને 'કલ્પ' કહેવામાં આવે છે. કલ્પના અંદર એકાવન ચોર્યાસી (૧૧) ચાર યુગના ચક્રો મળીને એક મન્વંતર બને છે, અને એક કલ્પમાં ચૌદ મન્વંતર થાય છે. આવા ક્રમથી અનેક કલ્પો અને મન્વંતરો, તથા તેમના વંશજ, સમયના પ્રવાહમાં વિલિન થઈ ગયા છે. કારણ કે તેઓ અગણ્ય અને અપરિમિત છે, તેથી તેમને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકાતાં નથી. કલ્પને બ્રહ્માજીનો એક દિવસ કહેવાય છે, જેઓ અવ્યક્તમાંથી પ્રગટ થયા છે; અને આવા હજારો કલ્પો મળીને બ્રહ્માનું એક વર્ષ બને છે. બ્રહ્માનો એક યુગ આઠ હજાર વર્ષનો છે, અને આવા હજાર યુગો મળીને બ્રહ્માનું એક સવણ બને છે. આવા હજાર સવણ, ત્રણ ગણ અને ફરી ત્રણ ગણ કરીને, બ્રહ્માના પૂર્ણ આયુષ્યની ગણતરી થાય છે. બ્રહ્માના એક દિવસે ચૌદ ઇન્દ્રો પસાર થાય છે; એક મહિનામાં એ સંખ્યા ચારગણી થાય છે અને તેમાં પણ શતકનો ઉમેરો થાય છે. એક વર્ષમાં પાંચ હજાર ચાળીશ ઇન્દ્રો થાય છે, અને તેમના આયુષ્યમાં ચાર લાખ પચાસ હજાર જેટલા ઇન્દ્રો થાય છે. બ્રહ્માનો દિવસ વિષ્ણુનો દિવસ કહેવાય છે; એ જ રીતે વિષ્ણુનો દિવસ રુદ્રનો દિવસ છે અને રુદ્રનો દિવસ ઈશ્વરનો દિવસ છે. એ જ સંખ્યા સીધા શિવ અને સદાશિવ માટે પણ લાગુ પડે છે—ચાર લાખ પચાસ હજાર જેટલા આયુષ્યમાં. જેને દિવસ-રાત નથી, તેની માટે સર્જનને દિવસ અને વિલયને રાત કહેવાય છે; પણ ખરેખર તો, તેને દિવસ કે રાત નથી—આ રીતે સમજવું જોઈએ. આ તો માત્ર ઉપમા રૂપે, લોકકલ્યાણ માટે સમજાવવામાં આવ્યું છે—યે જીવ, તેમના સ્વામી, તેમના સ્વરૂપો, દેવતા અને અસુરો માટે. ઇન્દ્રિય, તેમના વિષય, પંચમહાભૂત, સુક્ષ્મ તત્વો, તત્ત્વોના આધાર અને બુદ્ધિ—અને તેમના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ—આ બધું જ સર્વજ્ઞ પરમેશ્વરના દિવસે રહે છે; દિવસના અંતે એ બધું વિલય પામે છે, અને રાતના અંતે ફરીથી જગત ઉત્પન્ન થાય છે. તે મહાન શંકરને વંદન છે—જગતના આત્મા, જેના હાથમાં ક્રિયા, સમય અને પ્રકૃતિની શક્તિ છે; જેમના આજ્ઞાથી જ બધું ચાલે છે અને જેને કોઈ ઉલ્લંઘી શકતું નથી. હવે પ્રશ્ન થાય છે—એ પરમેશ્વર, જે સમગ્ર જગતનું સર્જન અને સંહાર કરે છે, એ પોતાની આજ્ઞાથી કેવી રીતે પરમ લીલા કરે છે? પ્રથમ શું પ્રગટ થયું? કોણે આ બધું વ્યાપ્યું છે? અને કોણે આખું જગત, જેના પેટમાં બધું સમાઈ જાય છે, તે કોણ છે? શક્તિ સૌપ્રથમ પ્રગટ થાય છે, જે શાંતિથી પર છે; પછી માયા આવે છે, પછી અવ્યક્ત, જે શિવથી પ્રગટ થાય છે. શક્તિમાંથી શાંતિથી પર અવસ્થા આવે છે, પછી ક્રમશઃ શાંતિની અવસ્થા, પછી જ્ઞાનની અવસ્થા, અને પછી આધારની અવસ્થા ઉત્પન્ન થાય છે. આધારની અવસ્થાથી વિલયની અવસ્થા પ્રગટ થાય છે. આ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં ભગવાનની પ્રેરણા દ્વારા સર્જનનું વર્ણન થયું. પ્રકૃતિ પ્રમાણે આ અવસ્થાઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને વિપરીત ક્રમમાં વિલય પામે છે. પંચવિધ પદ્ધતિ સિવાય બીજો સર્જક માન્ય નથી. તેથી, આખું જગત પાંચ શક્તિઓથી વ્યાપ્યું છે; એ અવ્યક્ત કારણ, જે સ્વયં સ્થાપિત છે, એ જ અહીં અર્થાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તે મહતથી લઈને વિશેષ સુધી સર્જન કરે છે; છતાં, ત્યાં પણ અવ્યક્ત કે આત્માને કર્તૃત્વ નથી. કારણ કે પ્રકૃતિ જડ છે અને પુરુષ અજ્ઞાની છે, તેથી મહતથી લઈને પરમાણુ સુધી બધું અજડ છે. યોગ્ય કાર્ય માટે બુદ્ધિશાળી કર્તાનું હોવું જરૂરી છે; કારણ કે જગત એક કાર્ય છે, ભાગોમાં વહેલું છે, એટલે એ માટે કર્તા જરૂરી છે. અતઃ જે સર્વશક્તિમાન, સ્વતંત્ર, સર્વશક્તિસંપન્ન, સર્વજ્ઞ, અનાદિ અને અનંત, પરમ સત્તાવાન છે—એ જ જગતનો સર્જક, મહાદેવ, પરમેશ્વર છે; એ જ સર્વનો પાલક અને સંહારક છે, અને ક્રમ પણ સ્પષ્ટ છે. મહતનું રૂપાંતર અને પુરુષની ક્રિયા—આ બધું સદા-સત્ય પરમાત્માની આજ્ઞાથી જ થાય છે. આ રીતે, આ શાશ્વત નિષ્કર્ષ જ્ઞાની લોકોના મનમાં સ્થિર છે; અને જે અજ્ઞાની છે, એ આ તત્ત્વને આધાર બનાવીને ક્યારેય કાર્ય કરતો નથી. સર્જનના આરંભથી લઈને મહાપ્રલય સુધી, આ બધું બ્રહ્માના સો દેવ વર્ષ સુધી ચાલે છે. આ અવ્યક્તથી જન્મેલા બ્રહ્માનું પરમ આયુષ્ય કહેવાય છે; અને તેનો અર્ધાંશ પરાર્ધ કહેવાય છે. બે પરાર્ધના અંતે, જ્યારે વિલય આવે છે, ત્યારે અવ્યક્ત સ્વરૂપે આત્માનું પરિણામ લઈને સ્વમાં સ્થિત થાય છે. જ્યારે અવ્યક્ત આત્મામાં સ્થાયી થાય છે અને રૂપાંતર વિલય પામે છે, ત્યારે મહત અને પુરુષ બંને સમાન રીતે રહે છે. આ બંને—અંધકાર અને સત્વગુણ—સમાન સ્થિતિમાં રહે છે, ન વધે, ન ઘટે, એકબીજામાં મિશ્રિત અને અનંત. આ રીતે, મહાન ઋષિઓએ જે શાશ્વત સમયચક્ર અને પરમાત્માની લીલાનું વર્ણન કર્યું છે, તે ભક્તિપૂર્વક સમજવું જોઈએ.