શિવપુરાણમ્

એક સમયની વાત છે, સર્વશક્તિમાન ભગવાનની મહિમા વર્ણવવામાં આવે છે. એ ભગવાન બધા ઇન્દ્રિયોનું સ્વરૂપ છે, છતાં પોતે તમામ ઇન્દ્રિયો થી પર છે. એ સર્વનો શાસક, સર્વનો આશ્રય અને સર્વના મિત્ર છે. ભગવાન આંખો વિના બધું જોઈ શકે છે, કાન વિના બધું સાંભળી શકે છે, અને બધું જાણે છે, પણ કોઈ પણ તેમને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતું નથી. તેથી તેમને પરમ પુરુષ કહેવામાં આવે છે. એ ભગવાન સૂક્ષ્મથી પણ વધારે સૂક્ષ્મ છે, મહાનથી પણ વધારે મહાન છે, અવિનાશી છે અને દરેક જીવના હૃદયની ગુફામાં ગુપ્ત રીતે નિવાસ કરે છે. જે દુઃખથી મુક્ત છે અને સર્જનહારની કૃપાથી તેને જોઈ શકે છે, તે ભગવાનને નિઃક્રિય હોવા છતાં સર્વક્રિયાઓના મૂળ, પરમ મહાન સ્વરૂપે અનુભવે છે. હું એ અજનમા, પ્રાચીન, સર્વવ્યાપી અને શક્તિશાળી ભગવાનને જાણું છું, જેના જન્મનો અંત બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો જણાવે છે. એ એકજ હોવા છતાં પોતાની શક્તિઓથી ત્રણેય લોકને અનેક રીતે પ્રગટ કરે છે. ભગવાનની પરમ, અજન્મા, આશ્ચર્યજનક સર્જનશક્તિ ‘શક્તિ’ તરીકે ઓળખાય છે; એ લાલ, શ્વેત અને કૃષ્ણ રૂપે સર્વનું સર્જન કરે છે. અજન્મા ભગવાન પોતાની માતા સાથે રહીને પોતાનું સ્વરૂપ માણે છે, જ્યારે બીજો પણ અજન્મા હોવા છતાં, માતાને ત્યજી ભક્તોને પ્રસન્ન કરવા માટે બહાર જાય છે. એક વૃક્ષ પર બે પક્ષીઓ બેઠાં છે—એક મીઠા ફળનો આસ્વાદ લે છે, જ્યારે બીજો માત્ર નિરીક્ષણ કરે છે. એ વૃક્ષ પર રહેલો જીવ, અવગાહન કરીને દુઃખી થાય છે; પણ જ્યારે તે બીજા પક્ષી, પરમ કારણ ભગવાનને જોઈ લે છે, ત્યારે સંતોષ પામે છે. પછી એ ભગવાનની મહિમા જાણીને, દુઃખથી મુક્ત થઈ સુખ પામે છે; વેદ, યજ્ઞ, ઋતુઓ અને સર્વ કાળ—ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—સૌ એ ભગવાન જ છે. એ ભગવાન, પોતાની માયા શક્તિથી સર્વ સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે. માયા એટલે પ્રકૃતિ, અને માયાના સ્વામી એ મહાદેવ છે. ભગવાનના અંગોથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે; એ સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ છે, અને ગર્ભમાં પણ હાજર છે. જે શિવને સર્જક અને સમગ્ર વિશ્વના આવરણરૂપ ઈશ્વર તરીકે જાણે છે, તે પરમ શાંતિ પામે છે. એ સમય છે, રક્ષક છે, જગતનો શાસક અને સ્વામી છે; જે એ સર્વના ભગવાનને ઓળખે છે, તે મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે. જે ભગવાન અત્યંત સૂક્ષ્મ છે, ઘી કરતાં પણ વધુ સૂક્ષ્મ રૂપમાં દરેક જીવમાં રહેલા છે, તેને જાણીને સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. એ પરમ ભગવાન, જગતના સર્જક, મહાદેવ છે; જે હૃદયમાં નિવાસ કરે છે, તેને જાણીને અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. જ્યારે બધું ન દિવસ હોય છે, ન રાત, ન સત્તા હોય છે, ન અસત્તા—ત્યારે માત્ર શિવ જ રહેલા હોય છે, જેનેમાંથી પ્રાચીન જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે. કોઈએ તેમને ન ઉપરથી, ન પારથી, ન મધ્યથી પકડ્યા છે; તેમને કોઈ સમાન નથી, તેમનું નામ મહાન છે. કેટલાંક વિદ્વાન અને નિર્ભય લોકો તેમને અજન્મા તરીકે જાણે છે અને રક્ષાના આશયથી રુદ્રના શુભ પક્ષે જાય છે. બે અવિનાશી અક્ષરો પરમ બ્રહ્મ તરીકે કહેવાય છે; જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંને ત્યાં ગુપ્ત છે. અજ્ઞાન નાશવાન છે, જ્ઞાન અમર છે; જે બંનેનું શાસન કરે છે, એ મહાદેવ છે. ભગવાન, પોતે એક હોવા છતાં, સર્વને જાળ જેવી રીતે અનેકરૂપે પ્રગટ કરે છે અને સર્વ પર પરમ શાસન કરે છે. પોતે જ પ્રકાશિત થઈને, ઉપર, નીચે અને સર્વ દિશાઓમાં પ્રકાશ ફેલાવે છે; પોતે સ્વરૂપથી રહિત હોવા છતાં સર્વત્ર વ્યાપે છે. જે બધું પોતાનાં સ્વરૂપ અને ગુણોમાં રૂપાંતરિત કરે છે, ભોક્તા અને ભોગ બંનેમાં વ્યાપે છે, એ સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસરી રહ્યો છે. દેવતાઓ અને મહાન ઋષિઓ એ પરમ બ્રહ્મને જાણે છે, જે બ્રહ્માનો સ્ત્રોત અને જગતની ઉત્પત્તિ છે, અને ગુપ્ત ઉપનિષદમાં છુપાયેલો છે. જે શિવને અનુભવથી ગ્રહ્ય, નિર્લોભી, સત્તા અને અસત્તા બંનેના સર્જક, સમયના વિભાગો બનાવનાર તરીકે જાણે છે, તેઓ શરીર ત્યજે છે. કેટલાક ભ્રમિત થઈને પ્રકૃતિને પરમ માને છે, કેટલાક સમયને; પણ એ ભગવાનની મહિમા છે, જેના દ્વારા જગત ફરતું રહે છે. જેની દ્વારા જગત હંમેશા આવરણ પામે છે, જે સમય અને માપથી પર છે, જેના દ્વારા સર્વ ક્રિયાઓ થાય છે અને તત્વોમાં પરિવર્તન થાય છે. એ જ, વારંવાર એ ક્રિયા કરીને અને પાછા સ્થિર થઈને, યોગ દ્વારા સ્વરૂપ સાથે એકતા પામે છે. આઠ, ત્રણ, બે કે એક, સમય અને આત્માના ગુણોથી, આખું જગત એ ભગવાન દ્વારા જ પ્રગટ થાય છે. ગુણોથી ક્રિયાઓ પ્રકૃતિ અને અન્ય તત્વો સાથે જોડાય છે; તેમનું અભાવ થતાં, કરેલી ક્રિયાઓ પણ નાશ પામે છે. જ્યારે એક ક્રિયા પૂર્ણ થાય છે, બીજી શરૂ થાય છે; એ પ્રમાણે ભગવાન તત્વાનુસાર આગળ વધે છે. એ જ ભોક્તા અને ભોગ માટેનું મૂળ કારણ છે. એ ત્રણ કાળથી પર છે, સમયથી રહિત છે, સર્વજ્ઞ છે, ત્રણ ગુણોના સ્વામી છે, સીધા બ્રહ્મ છે—સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ છે. અમે ભગવાનનું પૂજન કરીએ છીએ, જે સર્જનના સ્વામી, સત્તા અને અસત્તાના મૂળ, સર્વના વંદનીય, દેવોમાં દેવ, જગતના માન્ય, અને આપણા મનમાં નિવાસ કરે છે. કારણ કે જગત સમય વગેરેથી રૂપાંતર પામે છે, અમે એ ભોગના સ્વામી, પાપનાશક અને પુણ્યદાતા ભગવાનનું પૂજન કરીએ છીએ. અમે એ ભગવાનને જાણીએ છીએ, જે સર્વ સ્વામીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મહાસ્વામી, દેવોમાં સર્વોચ્ચ, સ્વામીઓમાં સ્વામી, સર્વથી પરમ, જગત અને તેના શાસકોના શાસક છે. તેમને કોઈ કાર્ય નથી, કોઈ કારણ નથી, અને વિશ્વમાં તેમનું સમાન કે શ્રેષ્ઠ કશું નથી. તેમની પરમ શક્તિઓ અનેક છે, સ્વાભાવિક છે, જેમ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાયું છે—જ્ઞાન, શક્તિ અને ક્રિયા, જેના દ્વારા જગતનું સર્જન થાય છે. તેમને કોઈ સ્વામી નથી, કોઈ ચિહ્ન નથી, કોઈ શાસક નથી; તેઓ કારણોના પણ કારણ છે, સ્વામીઓના પણ સ્વામી છે.