શિવપુરાણમ્

આ સૃષ્ટિના મૂળમાં જે પરમ કારણ છે, જે સર્વ કારણોના પણ કારણ છે, તે કદી બીજાથી જન્મે નથી—કોઈ કાળે કે કોઈ સ્થાનેથી. સર્વેશ્વર, સર્વાધિપતિ, સર્વમુક્તિની ઈચ્છા ધરાવનાર સાધકોએ જેનું સ્મરણ કરવું જોઈએ, તે શંભુ, આકાશમધ્યે વિરાજે છે. એ જ ભગવાન, જેણે અગાઉ મને—મારા પિતાને—સર્જન કર્યું, અને જેણે મને જ્ઞાન આપ્યું, તેની કૃપાથી જ હું પ્રજાપતિ પદે પહોંચ્યો છું. એ ભગવાન, વૃક્ષની જેમ અચલ, આકાશમાં એકલા ઊભા છે. એ મહાત્મા પુરુષે સમગ્ર વિશ્વને વ્યાપ્યું છે. અનેક જીવોમાં, ક્રિયાશીલ એ એકમાત્ર છે; અનેક રૂપોમાં, એ જ બીજરૂપ છે—એ મહાદેવ છે. એ એકમાત્ર શુભ રુદ્ર છે, બીજું કોઈ નથી. જ્ઞાનીઓના હૃદયમાં સતત વસતા હોવા છતાં, અન્ય લોકો તેમને જોઈ શકતા નથી; પણ તે સર્વને જોતા રહે છે અને સર્વત્ર વ્યાપે છે. સમસ્ત કારણો અને સમયનો અંત આવ્યે પછી પણ, અનંત શક્તિના સ્વામી એ ભગવાન જ અવિચલ રહે છે. જેમણે માટે દિવસ-રાત, સમાન કે શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી—જેઓની પરમ શક્તિ સ્વાભાવિક, શાશ્વત, જ્ઞાન અને ક્રિયા છે. જે ક્ષયશીલ અને અવિદિત, તેમજ અમર અને અક્ષય છે—એ બધું અક્ષય સ્વરૂપ ધરાવતો હર જ એકમાત્ર દેવ છે. જે મનુષ્ય એનું ધ્યાન કરીને એના તત્ત્વમાં સ્થિર થાય છે, તેનાં બંધનનો અંત આવ્યે, જગતની માયા દૂર થઈ જાય છે. જેમાં વીજળી, સૂર્ય કે ચંદ્ર પ્રકાશિત થતા નથી, પણ જેના પ્રકાશથી સર્વ પ્રકાશિત થાય છે—એ જ શાશ્વત ઉપદેશ છે. એ એકમાત્ર મહાદેવને મહેશ્વર તરીકે જાણવો જોઈએ; તેની પરમ અવસ્થા કોઈ પ્રાપ્ત કરી શકતું નથી. તે ભગવાન આરંભ છે, પણ આરંભ કે અંતથી રહિત, સ્વયં શુદ્ધ, સ્વતંત્ર, સંપૂર્ણ, અને પોતાની ઈચ્છાથી ચાલનારા કે અચલ રહે છે. એ પ્રકૃતિથી પર, તેજસ્વી, નિર્વિકાર, મુક્ત અને મુક્તિકર્તા, કાળથી પર અને કાળને ચલાવનાર છે. સર્વથી પર રહેતા છતાં સર્વમાં વ્યાપક, સર્વજ્ઞ, અને છ પ્રકારના કાળના સ્વામી છે. તે સર્વથી શ્રેષ્ઠ, શ્રેષ્ઠ કરતા પણ ઉપર, અનંત અને સીમિતનું અવિરત મિલન—જેમ મધમાખી અનંત કમળના પરાગ પર મંડરાય છે—એવો છે. એ જ વિદ્વાન, જે અવિચ્છિન્ન બ્રહ્માંડને એકરૂપ કરે છે; દયાળુ, શૂર, ઊંડા, મધુર અને ભયમિશ્રિત મહિમાનો આધાર છે. કોઈ પણ તેની સમકક્ષ કે શ્રેષ્ઠ નથી; સર્વ જીવોમાં તે અનન્ય છે—રાજાધિરાજ. તેની અદભુત લીલાથી પ્રથમ જગત સર્જાય છે અને અંતે એ જ જગત તેમાં લીન થઈ જાય છે. સર્વ જીવો તેના વશમાં છે, તે બધાને ચલાવે છે; પણ તે સર્વોત્કૃષ્ટ ભક્તિથી જ દેખાય છે, અન્ય કોઈ રીતે નહીં. વ્રત, દાન, તપ અને નિયમ—આ સર્વ પ્રાચીન જ્ઞાનીજનોએ આંતરિક અર્થ માટે નિર્ધાર્યા છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. હરિ, હું, રુદ્ર અને અન્ય દેવ-દૈત્ય પણ આજે પણ કઠિન તપથી તેની ઝાંખી મેળવવા માટે તરસે છે. પાપી, મોહગ્રસ્ત, દુષ્ટ અને તુચ્છ લોકો તેને જોઈ શકતા નથી; પણ ભક્તો, આંતરિક અને બાહ્ય રીતે, તેની પૂજા અને સ્તુતિ કરે છે. આ ભગવાનની ત્રિરૂપતા છે—સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ અને પરમ; સ્થૂળ રૂપ અમને અને દેવોને દેખાય છે, સૂક્ષ્મ યોગીઓને. પણ જે પરમ, શાશ્વત, જ્ઞાનમય, આનંદમય અને અક્ષય છે—તે માત્ર તેને સમર્પિત, નિષ્ઠાવાન ભક્તોને જ અનુભવે છે. આથી વધુ શું કહેવું? સર્વોત્તમ રહસ્ય તો એ છે કે, શિવભક્તિથી અવશ્ય મોક્ષ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. ભક્તિ કૃપાથી જન્મે છે અને કૃપા ભક્તિથી—જેમ બીજમાંથી અંકુર અને અંકુરમાંથી બીજ ઉત્પન્ન થાય છે. આત્માની સર્વ સિદ્ધિઓ કૃપા દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે; અંતે, સર્વ ઉપાયોથી, કૃપાથી જ સિદ્ધિ મળે છે. કૃપા પ્રાપ્ત કરવાની રીત ધર્મ છે, જે વેદોએ દર્શાવી છે; તેના આચરણથી પુણ્ય અને પાપમાં સંતુલન આવે છે. સંતુલનથી કૃપાનો સ્પર્શ થાય છે, અને કૃપાથી ધર્મની ઉત્તમતા મળે છે; ધર્મની શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત થતાં, આત્માના પાપો નષ્ટ થાય છે. આ રીતે, અનેક જન્મોમાં પાપ ઓછું થતાં, જ્ઞાનની પૂર્વતયા, સર્વના સ્વામી સાંબ પ્રત્યે ભક્તિ ઉદ્ભવે છે. ભગવાનની કૃપા દરેકના સ્વભાવ અનુસાર મળે છે; કૃપાથી કર્મનો ત્યાગ થાય છે—મુલમાં નહીં, પણ તેના ફળમાં. કર્મફળના ત્યાગથી શિવધર્મનો શુભ માર્ગ મળે છે; અને એ બે પ્રકારનો છે—ગુરુથી સ્વતંત્ર અથવા ગુરુ આધારિત. તેમાં, જે ઇચ્છાપૂર્વક કર્મ કરે છે, તે અનિચ્છાપૂર્વક કરતા કરતાં સો ગણી શ્રેષ્ઠ છે; કેમ કે શિવધર્મ પરંપરામાં શિવજ્ઞાન સાથે એકતા સર્વોચ્ચ છે. જ્ઞાનના પ્રભાવથી મનુષ્ય સંસારના દોષોને ઓળખે છે; તેમાંથી વિષયોમાં વૈરાગ્ય આવે છે અને વૈરાગ્યથી આંતરિક ભાવના વિકસે છે. યોગ્ય આંતરિક ભાવના પ્રાપ્ત થયેલા માટે, સ્થિરતા ધ્યાનમાં મળે છે, કર્મમાં નહીં; જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં પ્રવૃત્ત મનુષ્ય માટે યોગ શરૂ થાય છે. યોગથી પરમ ભક્તિ જન્મે છે અને પછી કૃપા મળે છે; કૃપાથી જીવ મુક્ત થાય છે અને શિવ સમાન બને છે. કૃપાની વિધિ નિશ્ચિત નથી; જેવું પાત્ર, તેવી કૃપા મળે છે. કોઈ ગર્ભમાં, કોઈ જન્મે, કોઈ બાળપણમાં, કોઈ યુવાનીમાં, તો કોઈ વૃદ્ધાવસ્થામાં મુક્તિ પામે છે. આ રીતે, આ શાસ્ત્રોક્ત મહિમા અને માર્ગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે—જેમાં ભગવાન શિવ સર્વોત્તમ, સર્વવ્યાપી, અને સર્વજ્ઞ છે; અને તેમની ભક્તિથી જ સર્વ શ્રેષ્ઠ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.