શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ભગવાન શિવની મહિમા અને લિંગ-મૂર્તિપૂજાની સત્યકથા પ્રાચીન કાળની વાત છે. મહર્ષિગણો, ભગવાન શિવની પૂજા કેવી રીતે કરવી અને તેનું તત્વ શું છે—એ વિષયે જિજ્ઞાસા રાખી પૂછે છે. શાસ્ત્રોમાં સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે, વ્યક્તિએ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, કોઈ પણ પ્રકારની કપટ વિના, ભગવાન શિવના લિંગ અથવા મૂર્તિ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક સામગ્રી અર્પણ કરવી જોઈએ અને નિયમિત રીતે પૂજા કરવી જોઈએ. ભક્તિપૂર્વક પંડાલ, દ્વાર, તીર્થ, મઠ, ખેતર, ઉત્સવ, વસ્ત્ર, સુગંધ, ફૂલમાળા, ધૂપ તથા દીવો—આ બધું અર્પણ કરવું જોઈએ. ભાત, લાડુ, વિવિધ ભોજન, છત્રી, ધ્વજ, પંખો અને ચામરાદિ પણ ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું. ભગવાનના લિંગ અને મૂર્તિને રાજસન્માન આપવો, પરિભ્રમણ, પ્રણામ અને જપ કરવો—જેવાં બને તેવાં કરવું. દરેક દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક આવાહનથી નિર્વાણ સુધીની વિધિ કરવી, અને આ રીતે શંકરના લિંગ તથા મૂર્તિમાં ભગવાનનું પૂજન કરવું. શિવજીની કૃપાથી—even if શ્રવણાદિ સાધન છૂટી જાય—પૂજા કરનારો સફળતા પામે છે; પ્રાચીન મહાન પુરુષો માત્ર લિંગ અને મૂર્તિની પૂજાથી જ મુક્તિ પામ્યા હતા. દરેક જગ્યાએ અન્ય દેવતાઓની પૂજા માત્ર મૂર્તિરૂપે થાય છે; પણ શિવજીની પૂજા સર્વત્ર લિંગ અને મૂર્તિ બંને રૂપે કેમ થાય છે—આ આશ્ચર્યજનક અને પુણ્યમય પ્રશ્ન છે. એનું સાચું ઉત્તર માત્ર મહાદેવ જ આપી શકે છે. શિવજી સ્વયં કહે છે: "શિવ બ્રહ્મસ્વરૂપ છે, તેથી 'નિર્વિકાર' કહેવાય છે. પણ, તેઓ સ્વરૂપવાન પણ છે, એટલે 'સવિકાર' પણ છે. તેથી, તેઓ સવિકાર અને નિર્વિકાર બંને છે. નિર્વિકાર સ્વરૂપથી લિંગ અમૂર્ત (અરૂપ) છે, અને સવિકાર સ્વરૂપથી મૂર્તિ (રૂપ) છે. તેથી, લોકો હંમેશા લિંગ અને મૂર્તિ બંનેની પૂજા કરે છે. અન્ય દેવતાઓ બ્રહ્મ નથી, એટલે તેઓ કદી નિર્વિકાર નથી." એથી, નિર્વિકાર લિંગ દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય નથી; અને અન્ય દેવતાઓ જીવાત્મા છે, બ્રહ્મ નથી. એટલે, તેમને માત્ર મૂર્તિરૂપે જ પૂજવામાં આવે છે. શંકર માત્ર બ્રહ્મ છે, બીજાં બધાં જીવ છે. વેદાંતના તત્વ અને પ્રણવના અર્થથી આ સિદ્ધાંત સ્થાપિત થયો છે. ભૂતકાળમાં પણ, મંદર પર્વત પર નંદિકેશ્વર પાસે આવા જ પ્રશ્નો પૂછાયા હતા. બ્રહ્માના પુત્ર, વિદ્વાન સનત્કુમારે પણ શિવ અને અન્ય દેવતાઓ વિષે પૂછ્યું હતું. મૂર્તિની પૂજા સર્વત્ર સૌમ્ય અને શ્રવણ-દ્રષ્ટિગમ્ય છે; પણ શિવજીની પૂજામાં લિંગ અને મૂર્તિ બંનેનું વિધાન છે. આ રહસ્યમય અને શ્રેષ્ઠ તત્વ છે. શિવજી બ્રહ્મસ્વરૂપ છે—નિર્વિકાર, તેથી લિંગ સ્વરૂપે; અને સવિકાર પણ છે, એટલે મૂર્તિ રૂપે પણ. અન્ય દેવતાઓ જીવ છે, એટલે તેમની મૂર્તિની જ પૂજા થાય છે; દેવતાઓ અવતાર લે ત્યારે પણ માત્ર મૂર્તિરૂપે જ દર્શન થાય છે. શિવજીનું લિંગ અને મૂર્તિ બંને સર્વત્ર દર્શન અને પૂજન માટે સ્વીકાર્ય છે. બીજાં દેવતાઓ માટે માત્ર મૂર્તિ જ સ્થાપિત છે—એમની સિદ્ધિઓ માટે. પણ શિવજીનું લિંગ-મૂર્તિ તો ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. આ સંદર્ભે એક પ્રાચીન કથા છે. એક સમયે, મહાપ્રલય પછી, જ્યારે જગતનું પુનઃપ્રકાશ થયું, ત્યારે બે મહાત્મા—બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ—મહાન અભિમાનથી એકબીજા સાથે વિવાદ કરવા લાગ્યા. બન્ને પોતાને સર્વોચ્ચ માનતા. એમની આહમ્મત દૂર કરવા માટે પરમેશ્વર શિવે અનંત જ્યોતિર્મય સ્તંભ રૂપે પોતાની સત્તાનું પ્રકટિકરણ કર્યું. એ અનંત જ્યોતિર્મય સ્તંભથી શિવજીએ પોતાનું લિંગ સ્વરૂપ દર્શાવ્યું—આલોકિક કલ્યાણ માટે. ત્યારથી, સર્વ લોકોએ ભગવાનનું લિંગ સ્વરૂપ અમૂર્ત (અરૂપ) અને મૂર્તિ રૂપે શિવજીનું સ્થાપિત સ્વરૂપ માન્યું. બીજાં દેવતાઓ માટે માત્ર મૂર્તિ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, જે તેમને ભોગ આપે છે; પણ શિવજીનું લિંગ-મૂર્તિ તો ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. આ પછીની ઘટના: એક વખત, યોગેશ્વરોના સ્વામી, ભગવાન વિષ્ણુ, શેષનાગ પર સુશોભિત શયનસ્થિત હતા, ભવ્ય વૈભવમાં. એ સમયે બ્રહ્મા, જેઓ બ્રહ્મજ્ઞાનમાં નિપુણ હતા, ત્યાં આવ્યા અને કમળનેત્ર વિષ્ણુને પૂછ્યું: "તમે કોણ છો, અહીં માનવની જેમ શયન કરી રહ્યા છો? ઊઠો, બાળક, જુઓ, તમારો ગુરુ અને સ્વામી અહીં આવ્યા છે." "જેઓ ગુરુ અને સ્વામીના આગમન પર પણ અહંકારથી વર્તે છે, એ ધૂર્ત અને મૂર્ખ છે; તેમના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત છે." આ શબ્દો સાંભળીને, વિષ્ણુજીએ ક્રોધિત થઈ પણ બહારથી શાંત રહીને કહ્યું: "શાંતિ હો, સ્વાગત છે, બાળક, બેસો, આ આસન લો." પણ સાથે જ પૂછ્યું: "તમારું ચહેરું કેમ ક્રોધથી તીવ્ર છે, દૃષ્ટિ અસમાન છે—વાઘ જેવી? બ્રહ્મા, તમામાં મહાન અહંકાર આવ્યો છે." "બાળક, પિતામહ જગતના સ્વામી છે, અને તમે રક્ષક છો. પણ આ જગત મારેમાં નિવાસ કરે છે—તમે માનવોમાં ચોરની જેમ વર્તો છો. કમળમાંથી જન્મેલો, તમે મારા પુત્ર છો, છતાં વ્યર્થ બોલો છો." આ રીતે, બંને મહાત્મા—બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ—એકબીજાને હરાવવાની ઈચ્છાથી, 'હું સર્વોચ્ચ છું, તું નહિ', 'હું સ્વામી છું, તું નહિ'—એવો વિવાદ કરતા યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા. બન્ને અમર યોદ્ધા, બ્રહ્મા હંસ પર અને વિષ્ણુ ગરુડ પર ચડીને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. એમના અનુયાયીઓ પણ પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. આવી રીતે, શિવજીના લિંગ અને મૂર્તિ સ્વરૂપની મહિમા, તેની સર્વોત્કૃષ્ટતા અને શિવજીના અનંત સ્વરૂપની ગાથા શાસ્ત્રોમાં દર્શાવવામાં આવે છે.