શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
મહાન કુમારને મહર્ષિ વ્યાસે વિનંતી કરી, ત્યારે કુમારે, જે સર્વ શક્તિમાન છે, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વ્યાસને મુક્તિનો નિશ્ચિત કારણ જણાવવાનું શરૂ કર્યું. કુમારે કહ્યું: “શંભુનું શ્રવણ, સ્તુતિ અને ચિંતન—આ ત્રણ મહાન સાધન છે, જે વૈદિક અનુમતિ સાથે સાધનરૂપે ઘોષિત થયાં છે.” કુમાર આગળ કહે છે: “પૂર્વે, હું અન્ય સાધનોની શોધમાં વિક્ષિપ્ત અને ઉદ્વિગ્ન હતો; ત્યારે હું અચળ મંદર પર્વત પર તપસ્યા કરવાનું શરૂ કર્યું. એ સમયે, શિવના આજ્ઞાથી, venerable નંદિકેશ્વર પ્રગટ થયા—જે દયાળુ છે, સર્વના સાક્ષી છે, અને ગણોના સ્વામી છે. તેમણે મને પ્રેમપૂર્વક મુક્તિના શ્રેષ્ઠ સાધન જણાવ્યા: શંભુનું શ્રવણ, સ્તુતિ અને ચિંતન, જે વૈદિક અનુમતિથી માન્ય છે.” “મને સ્વયં શિવે આ ત્રણેય સાધન જણાવી: ‘હે બ્રાહ્મણ, વારંવાર શ્રવણ અને બાકી સાધનોનું અભ્યાસ કરો.’ જ્યારે નંદિકેશ્વરે આ રીતે કહ્યું, ત્યારે તે આનંદિત સ્વામી પોતાના અનુયાયીઓ સાથે, પોતાના ભવ્ય વિમાનમાં, શ્રેષ્ઠ સ્થાન તરફ ગયા.” કુમારે કહ્યું: “હે સૂત, આ રીતે, પૂર્વે જે શ્રેષ્ઠ વાત હતી, એ સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવી; અને મુક્તિ માટે શ્રવણથી શરૂ થતી ત્રણ સાધનોની રીત તું જણાવેલી છે.” પછી પ્રશ્ન પૂછાયો: “જો કોઇને શ્રવણથી શરૂ થતી ત્રણ સાધનોનું પાલન કરવું શક્ય ન હોય, તો કયા કાર્યથી વ્યક્તિ મુક્ત થાય છે? કયા કાર્યથી, કોઇ પ્રયત્ન વિના, મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે?” કુમારે જવાબ આપ્યો: “જો કોઇને શ્રવણ, સ્તુતિ અને ચિંતનનું પાલન શક્ય ન હોય, તો તે શંકરનું લિંગ અથવા પ્રતિમા સ્થાપિત કરી, રોજ પૂજા કરવી જોઈએ; આમ કરીને સંસારના મહાસાગર પાર કરી શકાય છે. પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે, કોઇપણ સામગ્રી, કૌટિલ્ય વિના, લિંગ અથવા પ્રતિમાને અર્પણ કરી, સતત પૂજા કરવી જોઈએ.” “ભક્તિપૂર્વક, પંડાલ, પ્રવેશદ્વાર, પવિત્ર સ્થળ, મઠ, ખેતર, ઉત્સવ, વસ્ત્ર, સુગંધ, માળા, ધૂપ અને દીવો—all અર્પણ કરવા જોઈએ. વિવિધ ભોજન, પકવાન, સાથમાં કેઈક અને ઉપહાર, છત્રી, ધ્વજ, પંખો, ચમેર—all અર્પણ કરી શકાય. લિંગ અને પ્રતિમાને રાજાશ્રય આપવો, પરિભ્રમણ, વંદન, અને જપ કરવો—જેટલું શક્ય હોય, એટલું કરવું.” “મહાન ભક્તિથી, રોજ આરંભથી અંત સુધીની વિધિઓ કરવી; આમ શંકરના લિંગ અને પ્રતિમામાં ભગવાનની પૂજા કરવી. શિવની કૃપાથી, જો શ્રવણ વગેરે સાધનો છોડી દેવાય, તો પણ સફળતા મળે છે; પૂર્વે મહાન લોકો માત્ર લિંગ અને પ્રતિમાની પૂજાથી મુક્ત થયા છે.” “સર્વત્ર દેવતાઓની પૂજા માત્ર પ્રતિમામાં થાય છે; પણ શિવની પૂજા સર્વત્ર લિંગ અને પ્રતિમામાં કેમ થાય છે?” આ પ્રશ્નના જવાબમાં કુમારે કહ્યું: “હે મહાન ઋષિગણ, આ પ્રશ્ન પવિત્ર અને અદ્ભુત છે; આ વિષયમાં માત્ર મહાદેવ જ બોલનાર છે—બીજો કોઇ નથી.” “હું એ કહું છું જે શિવે કહ્યું, ગુરુના મુખથી અનુસરેને સાંભળ્યું: શિવ માત્ર, બ્રહ્મ સ્વરૂપે, ‘અવિભાજ્ય’ કહેવાય છે. તેમનું રૂપ છે એટલે ‘વિભાજ્ય’ પણ છે; એટલે તેઓ ‘વિભાજ્ય’ અને ‘અવિભાજ્ય’ બંને છે. ‘અવિભાજ્ય’ હોવાથી તેમનું લિંગ નિરાકાર છે અને તેમના સાથે એકતામાં છે. ‘વિભાજ્ય’ હોવાથી પ્રતિમા તેમનું રૂપ છે; બંને સ્વરૂપે હોવાથી, તેઓ ‘બ્રહ્મન’ શબ્દથી ઓળખાય છે—સર્વોચ્ચ.” “લિંગ અને પ્રતિમા બંને લોકો દ્વારા સતત પૂજાય છે; કારણ કે અન્ય દેવતાઓ બ્રહ્મન નથી, તેઓ કદી ‘અવિભાજ્ય’ નથી. તેથી, ‘અવિભાજ્ય’ લિંગ દેવતાઓના સ્વામીઓ દ્વારા પૂજાતું નથી; અને અન્ય દેવતાઓ જીવરૂપ છે, બ્રહ્મન નથી.” “માત્ર ‘વિભાજ્ય’ પ્રતિમાની પૂજા મૌનથી થાય છે; અન્ય દેવતાઓ જીવરૂપ છે, શંકર માત્ર બ્રહ્મન છે. આ વાત વેદાંતના તત્વથી અને પ્રણવના અર્થથી સ્થાપિત છે; પૂર્વે મંદર પર્વત પર નંદિકેશ્વરને એ જ રીતે પૂછવામાં આવ્યું હતું.” “સનતકુમારે, બુદ્ધિશાળી ઋષિ અને બ્રહ્માના પુત્ર, શિવ અને અન્ય આધારિત દેવતાઓ વિશે, સર્વત્ર પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. શિવની પૂજામાં, લિંગ અને પ્રતિમાનું બંને સ્વરૂપ દર્શન થાય છે; જ્યારે અન્ય દેવતાઓમાં માત્ર પ્રતિમાની પૂજા થાય છે.” “હે શુભકર, મને સાચું તત્વ કહો—મારી સમજ માટે; આ અતિશય પ્રશ્ન રહસ્ય છે, બ્રહ્મનનો ચિહ્ન છે. હું એ કહું છું જે શિવે ભક્તિપૂર્વક કહ્યું: શિવ બ્રહ્મન સ્વરૂપે ‘અવિભાજ્ય’ છે.” “લિંગ માત્ર સર્વ વેદોમાં પૂજાના માટે સ્વીકારાય છે; અને ‘વિભાજ્ય’ હોવાથી, તેઓ બંને સ્વરૂપે છે. એ જ રીતે, પ્રતિમા પણ સર્વત્ર પૂજામાં સ્વીકારાય છે; અન્ય દેવતાઓ જીવરૂપ અને ‘વિભાજ્ય’ છે.” “વેદિક નિર્ણય પ્રમાણે, પ્રતિમાની પૂજાને સ્વીકારવામાં આવે છે; અને જ્યારે દેવતાઓ પ્રગટ થાય છે, ત્યારે માત્ર ‘વિભાજ્ય’ રૂપ જ દેખાય છે. શિવનું લિંગ અને પ્રતિમા દર્શનમાં દેખાય છે; હે શુભકર, તું લિંગ અને પ્રતિમાના પ્રસાર વિશે કહ્યું છે.” “શિવ અને અન્ય દેવતાઓ વચ્ચે અંતિમ તત્વમાં ભેદ છે; તેથી, લિંગ અને પ્રતિમાથી ઉદ્ભવતું એ જ સર્વોચ્ચ છે.” પછી પ્રશ્ન થયો: “હે યોગીઓના સ્વામી, લિંગના પ્રગટ થવાની લાક્ષણિકતાઓ સાંભળવા ઈચ્છું છું.” કુમારે પ્રેમપૂર્વક કહ્યું: “સાંભળો, હું તારે માટે શ્રેષ્ઠ તત્વ કહું છું.” “પહેલાં, એક મહાયુગના અંતે, જ્યારે જગત પ્રસિદ્ધ હતું, ત્યારે બે મહાન આત્માઓ—બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ—એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરવા લાગ્યા. તેમની અહંકાર દૂર કરવા માટે, પરમેશ્વરે, અનંત સ્તંભ રૂપે, તેમના વચ્ચે પોતાના સાચા સ્વરૂપનું પ્રગટન કર્યું.” “પછી, પોતાના લિંગના ચિહ્નથી, શિવે સ્તંભરૂપે, સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે, પોતાનું લિંગ દર્શાવ્યું. ત્યારથી, જગતમાં, ભગવાનનું લિંગ નિરાકાર માનવામાં આવે છે, અને પ્રતિમા સાકાર સ્વરૂપે સ્થાપિત થાય છે.” “અન્ય દેવતાઓ માટે, માત્ર પ્રતિમાની સ્થાપના થાય છે; દરેક દેવની પ્રતિમા તેમને તેમ-તેમના ભોગ આપે છે અને શુભ છે. પણ શિવનું લિંગ-પ્રતિમા ભોગ અને મુક્તિ બંને આપે છે, અને સર્વોત્તમ છે.