શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
સત્સંગના પ્રભાવથી શ્રવણ એટલે કે શ્રવણ પહેલા આવે છે, પછી જગતપતિ શ્રી શંકરજીનું નામસ्मરણ અને જ્યારે એ દ્રઢ થાય, ત્યારે મનન સર્વોચ્ચ સાધના બની જાય છે. અંતે, આ બધું શંકરજીની કૃપાદૃષ્ટિથી જ સિદ્ધ થાય છે. આ સાધનાની મહિમા વિષે પ્રાચીન ઋષિઓએ એક પ્રસંગ વર્ણવ્યો છે, જે હું હવે તમારી خاطر કહું છું—સાવધાનીપૂર્વક સાંભળો. પ્રાચીન સમયમાં મારા ગુરુ વ્યાસજી, જે મહર્ષિ પરાશરના પુત્ર છે, તેઓ પવિત્ર સરસ્વતીના કિનારે ઉગ્ર તપસ્યા કરી રહ્યા હતા. એ સમયે, યદ્ર્ચ્છયા, દેવત્વ યુક્ત સનત્કુમાર તેજસ્વી વિમાનમાં, જેમ સૂર્ય તેજ આપે તેમ, મારા ગુરુના સમક્ષ પ્રગટ થયા. વ્યાસજી ધ્યાનમાં લીન હતા અને જાગૃત થયાં ત્યારે તેમણે જન્મરહિત મહાત્માને જોયા. તેઓએ વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યા અને ઉત્સુકતાથી પ્રશ્ન કર્યો. પહેલા વ્યાસજીએ સનત્કુમારને પાદ્ય-અર્ચન માટે જળ અર્પણ કર્યું અને દેવતાને યોગ્ય એવું આસન આપ્યું. pleased થયેલા ભગવાને, નમ્રતા પૂર્વક બેઠેલા વ્યાસજીને ગંભીર સ્વરે પૂછ્યું: “હે મુનિ, તું અહીં શિવજીના સાથી તરીકે, સીધી અનુભૂતિથી પ્રાપ્ત થતી પરમ તત્ત્વનું ધ્યાન કર, તું કઈ માટે તપસ્યા કરે છે?” કુમારના આ પ્રશ્ન પર વ્યાસજીએ પોતાની ઈચ્છા જણાવી: “હું ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચતુર્વિધ પુરુષાર્થને વૈદિક માર્ગે ભક્તિપૂર્વક પાળું છું. તમારી કૃપાથી મેં જગતમાં અનેક કાર્ય સ્થાપ્યા છે અને સર્વ રીતે ગુરુ પણ બન્યો છું—તો પણ, મુક્તિને દેનાર જ્ઞાન મને પ્રાપ્ત થતું નથી, જે આશ્ચર્યજનક છે. હું મોક્ષ માટે તપસ્યા કરું છું, પણ કારણ શું છે એ સમજાતું નથી.” ત્યારે venerable સનત્કુમારે, વ્યાસજીના વિનંતી પર, મુક્તિનું નિશ્ચિત કારણ જણાવ્યું. તેમણે કહ્યું: “શ્રવણ, કીર્તન અને મનન—આ શંભુનું ત્રણ પ્રકારનું સ્મરણ મુક્તિના મહાન સાધન છે, અને વેદોમાં પણ માન્ય છે.” કુમારે આગળ કહ્યું કે, “પહેલા હું પણ અન્ય ઉપાયો તરફ દોડતો હતો અને મનમાં ગુંજવણ અનુભવીને અડગ મંદર પર્વત પર તપસ્યા કરી. ત્યારે શિવજીના આજ્ઞાથી, દયાળુ સર્વસાક્ષી નંદિકેશ્વર, ગણાાધિપતિ, મારા સમક્ષ પ્રગટ થયા. તેમણે પ્રેમપૂર્વક મુક્તિનું શ્રેષ્ઠ સાધન—શ્રવણ, કીર્તન અને મનન—મને સમજાવ્યું, જે વેદોમાં પણ માન્ય છે. આ ત્રણેય સાધન શિવજીએ પોતે મને કહ્યું: ‘હે બ્રાહ્મણ, વારંવાર શ્રવણ વગેરે સાધનોનો અભ્યાસ કર.’” આ રીતે કહીને આનંદિત નંદિકેશ્વર પોતાના વિમાને પોતાના ગણા સાથે ઉત્તમ સ્થાને ચાલ્યા ગયા. આ રીતે, પવિત્ર પ્રાચીન પ્રસંગ સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવ્યો; હે સૂતજી, શ્રવણથી શરૂ થતી આ ત્રણવિધ સાધના મુક્તિનો માર્ગ છે. પછી પ્રશ્ન થયો: જો કોઈને આ શ્રવણાદિ ત્રય સાધનો સાધવા શક્ય ન હોય, તો પછી કઈ રીતથી મુક્તિ મળે? કઈ ક્રિયા દ્વારા, વિના મહેનત, મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય? જવાબમાં કહેવામાં આવ્યું: જો શ્રવણાદિ ત્રય સાધનો શક્ય ન હોય, તો કોઈએ શંકરજીનું લિંગ અથવા મુર્તિ સ્થાપવી, તેને રોજપૂર્વક પૂજવી અને આ રીતે સંસારસાગર પાર કરવો. જેટલું શક્ય હોય એટલું સામાન લાવવું, એમાં કોઈ દંભ ન રાખવો અને તે શંકરલિંગ અથવા મૂર્તિ માટે અર્પણ કરી સતત પૂજા કરવી. ભક્તિપૂર્વક, મંડપ, તોરણ, તીર્થ, મઠ, ખેતર, ઉત્સવ, વસ્ત્ર, સુગંધ, ફૂલમાળા, ધૂપ અને દીપ વગેરે અર્પણ કરવું. જમવામાં વિવિધ ભોજન, પિઠા, ઉપહાર, છત્રી, ધ્વજ, પંખો, ચામર વગેરે પણ પૂજા સાથે અર્પણ કરવું. લિંગ અને મૂર્તિ બંનેને રાજોપચાર આપવો, પ્રદક્ષિણ, પ્રણામ અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પાઠ કરવો. મહાભક્તિપૂર્વક, રોજ આરંભથી અંત સુધીની વિધિ કરવી—આ રીતે શંકરજીના લિંગ અને મૂર્તિ સ્વરૂપે પૂજા કરવી. શિવજીની કૃપાથી, જો શ્રવણાદિ સાધનો છોડી દેવામાં આવ્યા હોય તો પણ સિદ્ધિ મળે છે; પ્રાચીન મહાન પુરુષો માત્ર લિંગ અને મૂર્તિપૂજાથી મુક્તિ પામ્યા. દરેક જગ્યાએ, દેવતાઓની પૂજા માત્ર મૂર્તિ સ્વરૂપે થાય છે; પણ શિવજીની પૂજા તો સર્વત્ર લિંગ અને મૂર્તિ બંને સ્વરૂપે કેમ થાય છે? આ પ્રશ્ન ખૂબ પવિત્ર અને આશ્ચર્યજનક છે; આ વિષયમાં માત્ર મહાદેવજીએ જ જવાબ આપી શકે, બીજું કોઈ નથી. હવે હું કહું છું, જે શિવજીએ કહ્યું છે અને ગુરુમુખેથી સાંભળ્યું છે: શિવજીએ, બ્રહ્મસ્વરૂપ હોવાથી, ‘નિર્ભાગ’ કહેવાય છે—એટલે કે, ભાગરહિત. પણ તેમને સ્વરૂપ પણ છે, એટલે ‘સભાગ’ પણ છે; તેથી તેઓ બંને, ભાગી અને નિર્ભાગી છે. ભાગરહિત હોવાથી, તેમનું લિંગ પણ નિર્મૂર્ત અને તેમમાં એકરૂપ છે. ભાગવંત હોવાથી, મૂર્તિ તેમનું સ્વરૂપ છે; બંને સ્વરૂપે—ભાગી અને નિર્ભાગી—શિવજી ‘બ્રહ્મ’ શબ્દથી ઓળખાય છે. આથી, લોકો લિંગ અને મૂર્તિ બંનેની હંમેશા પૂજા કરે છે; કારણ કે બીજાં દેવો બ્રહ્મ નથી, તેથી તેઓ કદી ભાગરહિત નથી. આથી, ભાગરહિત લિંગ દેવાધિદેવો દ્વારા પૂજાતું નથી; બીજાં દેવો બ્રહ્મ નથી અને જીવસ્વરૂપ છે, તેથી દેવગણ પણ એ જ છે. મૂર્તિ, ભાગવંત સ્વરૂપ હોવાથી, મૌનપૂર્વક પૂજાય છે; બીજાં દેવો જીવસ્વરૂપ છે, પણ શંકરજી માત્ર બ્રહ્મ છે. કારણ કે એ વેદાંતના તત્વથી પ્રતિષ્ઠિત છે અને પ્રણવના અર્થથી પ્રકાશિત છે, એટલે મંદર પર્વત પર નંદિકેશ્વરને પણ એ જ પ્રશ્ન પૂછાયો હતો. બ્રહ્માના પુત્ર, વિદ્વાન સનત્કુમારે શિવજી અને અન્ય આશ્રિત દેવતાઓ વિષે સર્વત્ર જાણવાની ઈચ્છાથી એજ પ્રશ્ન કર્યો હતો. મૂર્તિ જ હંમેશા શ્રવણ અને દર્શનનો વિષય બની પૂજાય છે; પણ શિવજીની પૂજા માત્ર લિંગ અને મૂર્તિ બંને સ્વરૂપે જોવા મળે છે. હું કહું છું, હે શુભમય, તું મને યોગ્ય રીતે તત્વ સમજાવ—આ સર્વોત્તમ પ્રશ્ન છે, જે બ્રહ્મનું ગુહ્ય લક્ષણ છે. હવે હું કહું છું, જે શિવજીએ કહ્યું છે: શિવજી બ્રહ્મસ્વરૂપ અને નિર્ભાગી છે, તેથી તેઓ ભાગરહિત છે. તેમનું લિંગ સર્વ વેદોમાં પૂજાર્થ સ્વીકારાય છે; અને તેઓ ભાગવંત પણ હોવાથી, બંને સ્વરૂપે—ભાગી અને નિર્ભાગી—વિદ્યમાન છે.