શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
મહાન સાધન તરીકે મનથી ધ્યાન કરવું કહેવામાં આવ્યું છે. મહેશ્વરનું શ્રવણ, પઠન અને મનનમાં મન મૂકવું એ ઉત્તમ માર્ગ છે. આપણા માટે શાસ્ત્રોનો અધિકાર એ જ સાધન છે—આ દ્વારા સર્વ પુરુષાર્થની સિદ્ધિ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક પરમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરો. મનુષ્યો સામાન્ય રીતે જે આંખે જુએ છે એ પ્રમાણે વર્તે છે, પણ સર્વત્ર, જે દૃશ્યગમ્ય નથી, એનું જ્ઞાન તેઓ શ્રવણ દ્વારા પ્રાપ્ત કરી કાર્ય કરે છે. આથી શ્રવણ સર્વોપરી છે. ગુરુના મુખેથી શ્રવણ કર્યા પછી જ્ઞાની પુનઃ પઠન અને મનન દ્વારા સાધન પૂર્ણ કરે છે. જ્યારે આ સાધના ક્રમશ: પૂર્ણ થાય છે—શ્રવણથી લઈને મનન સુધી—ત્યારે શિવયોગ ઉત્પન્ન થાય છે અને પછી સાલોક્ય વગેરે ક્રમશ: પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારબાદ, સર્વ શરીરિક રોગો તથા સર્વ સુખો વિલય પામે છે; સાધનાની કઠિનતા સહન કરીને અંતે આરંભથી અંત સુધી શુભતા પ્રાપ્ત થાય છે. અત્યારે પ્રશ્ન થાય છે: "કયું ધ્યાન, બ્રહ્મન? કયું શ્રવણ? પઠન કેવી રીતે કરવું? કૃપા કરી સાચી રીત જણાવો." મનની શુદ્ધિ, તર્કપ્રિયતા અને ભગવાનના ગુણ, રૂપ અને લીલા દર્શાવતાં નામોમાં સતત ચિંતન—પૂજા, પઠન વગેરે—આ સતત ધ્યાન છે, જે ભગવાનના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ ઉત્તમ સાધનોમાં શ્રેષ્ઠ છે. ગાન, શાસ્ત્રોક્ત શબ્દો કે વાણી દ્વારા શંભુના મહિમા, ગુણ, રૂપ અને લીલાના નામોની સ્વાદિષ્ટ અને સ્પષ્ટ સ્તુતિ—આ પઠન કહેવાય છે અને મધ્યમ સાધન છે. જે પણ સાધનથી, જ્યાં પણ, શિવસંબંધિત અનેક શબ્દો ધ્યાનપૂર્વક શ્રવણ કરવામાં આવે—જેમ સ્ત્રીના રમણિય અંકલિંગનની મજબૂતતા હોય—એ શ્રવણ છે, જે જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે. સજ્જનોના સંગથી પહેલા શ્રવણ થાય છે, પછી જગતપતિનું પઠન, અને જ્યારે એ દૃઢ થાય, ત્યારે ધ્યાન સર્વોચ્ચ છે. અંતે, શંકરજીની કૃપાદષ્ટિથી સર્વ સિદ્ધ થાય છે. આ સાધનાની મહિમા વિષે પ્રાચીન ઋષિઓએ એક ઘટના વર્ણવી છે; તે તમારી خاطر હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. પ્રાચીન સમયમાં મારા ગુરુ વ્યાસજી, પરાશરમુનિના પુત્ર, સરસ્વતી નદીના પાવન કાંઠે તપસ્યા કરતા હતા. એ સમયે, સંયોગવશાત્, દેવતાસમાન તેજસ્વી વિમાનમાં સંત સંતકુમાર તેમના સમક્ષ પ્રગટ થયા. વ્યાસજી ધ્યાનમાં લીન હતા અને જાગૃત થયા ત્યારે તેમણે અજન્મા સંતકુમારને જોયા. તેમણે નમન કર્યું અને જિજ્ઞાસા પૂર્વક પ્રશ્ન પૂછ્યો. પાદ્ય-અર્ચન પછી દેવતાને યોગ્ય આસન આપ્યું. પ્રસન્ન થઈ સંતકુમારે વ્યાસજીને ગાઢ સ્વરે કહ્યું: "હે મુનિ, તું જે તત્ત્વ છે અને જેનું પ્રતિક્ષ્ય અનુભવ થાય છે, એનું ધ્યાન કર. અહીં તને શિવસંગે તપસ્યા કરવાની શું જરૂર છે?" કુમારના આ પ્રશ્ન પર વ્યાસજીએ પોતાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી: "ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—વિદ્યા માર્ગે શ્રદ્ધાથી પામવા માગું છું. તમારી કૃપાથી મેં જગતમાં અનેક કાર્ય સ્થાપ્યા છે; છતાં સર્વ રીતે ગુરુ બનીને પણ, મુક્તિદાયક જ્ઞાન ઉત્પન્ન થતું નથી—આ આશ્ચર્યજનક છે. હું મોક્ષ માટે તપસ્યા કરું છું, પણ કારણ જાણતો નથી." ત્યારે પૂજ્ય કુમારે વ્યાસજીની વિનંતી સાંભળી અને મુક્તિનું નિશ્ચિત કારણ કહ્યું: "શંભુનું શ્રવણ, સ્તુતિ અને ચિંતન—આ ત્રણ મહાન સાધનો છે, જે સાધના તરીકે અને વેદમાં માન્ય છે. પૂર્વે હું પણ ભટકાતો હતો, અન્ય સાધનોના અન્વેષણમાં ચિંતિત હતો. સ્થિર મંદર પર્વત પર તપસ્યા કરી. ત્યારે શિવના આજ્ઞાથી મહાનંદીશ્વર પ્રગટ થયા—કૃપાળુ, સર્વના સાક્ષી અને ગણપતિ. તેમણે પ્રેમથી મુક્તિનું સર્વોચ્ચ સાધન કહ્યું: 'શંભુનું શ્રવણ, સ્તુતિ અને ચિંતન—વેદમાં માન્ય છે.' આ ત્રિવિધ સાધન શિવે મને પોતે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, વારંવાર શ્રવણ વગેરે કર.' એ પછી આનંદિત ભગવાન પોતાના ગણો સાથે તેજસ્વી વિમાનમાં શ્રેષ્ઠ લોકે ગયા." આ રીતે, પૂર્વકથા સંક્ષિપ્તમાં કહી, ત્રિવિધ સાધન શ્રવણથી આરંભે મુક્તિનો માર્ગ તું કહ્યું છે. હવે પ્રશ્ન થાય: જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રયની સાધના ન કરી શકે, તો કયા કાર્યથી મુક્તિ મળે? કયા અનાયાસ કર્મથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય? જવાબમાં કહેવામાં આવ્યું: જો કોઈ શ્રવણાદિ ત્રય સાધન ન કરી શકે, તો તે શંકરનું લિંગ અથવા મૂર્તિ સ્થાપી, રોજ પૂજા કરે અને સંસારના મહાસાગરથી પાર ઉતરે. પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, ભેદભાવ વિના, જે સામગ્રી ઉપલબ્ધ હોય તે શિવલિંગ અથવા મૂર્તિને અર્પણ કરી સતત પૂજા કરવી. ભક્તિપૂર્વક મંડપ, દ્વાર, તીર્થ, મઠ, ક્ષેત્ર, ઉત્સવ, વસ્ત્ર, સુગંધ, માળા, ધૂપ, દીવો—all અર્પણ કરવું. વિવિધ ભોજન, પિઠા, ઉપહાર, છત્રી, ધ્વજ, પંખો, ચમર, વગેરે પણ અર્પણ કરવું. લિંગ અને મૂર્તિને રાજસી સન્માન આપવો, પ્રદક્ષિણ, પ્રણામ અને પઠન કરવું. મહાભક્તિથી રોજ આરંભથી અંત સુધીની વિધિ કરવી—આ રીતે શંકરના લિંગ અને મૂર્તિમાં ભગવાનની પૂજા કરવી. શિવજીની કૃપાથી શ્રવણાદિ સાધન ત્યાગ્યા પછી પણ સિદ્ધિ મળે છે; પૂર્વકાળના મહાન પુરુષો માત્ર લિંગ અને મૂર્તિપૂજાથી મુક્તિ પામ્યા છે. સર્વત્ર દેવતાઓની પૂજા માત્ર મૂર્તિરૂપે થાય છે; પણ શિવજીની પૂજા સર્વત્ર લિંગ અને મૂર્તિ બંને રૂપે કેમ થાય છે? આ પ્રશ્ન મહાન અને આશ્ચર્યજનક છે; આ વિષયમાં માત્ર મહાદેવજીએ જ કહ્યું છે—બીજું કોઈ નથી. હવે હું કહું છું, જે શિવે કહ્યું, ગુરુપરંપરાથી સાંભળ્યું છે: "શિવજીએ, કેમ કે તેઓ બ્રહ્મસ્વરૂપ છે, 'નિર્ભાગ' કહેવાય છે. પણ તેઓ સ્વરૂપવાન હોવાથી 'સભાગ' પણ છે; તેથી તેઓ બંને ભાગવાળા અને નિર્ભાગ છે. નિર્ભાગત્વને કારણે તેમનું લિંગ અમૂર્ત છે અને તેઓ સાથે અવિનાભાવી રીતે જોડાયેલું છે.