શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
આ મહાન ભગવાન, સર્વજ્ઞ અને જગતના અધિપતિ છે; તેમને માત્ર પરમ ભક્તિથી જ દર્શન મળે છે, અન્ય કોઈ પણ રીતે, ક્યાંય પણ, શક્ય નથી. રુદ્ર, હરી, હર અને અન્ય દેવતાઓના સ્વામી પણ હંમેશાં તેમના દર્શન માટે પરમ ભક્તિથી તરસતા રહે છે. વધુ શું કહેવું? શિવજીમાં ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે; ભગવાનની કૃપાથી જ દેવતાઓ પ્રત્યે ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, અને કૃપા પણ ભક્તિથી જ જન્મે છે—જેમ બીજમાંથી અંકુર અને અંકુરમાંથી બીજ થાય છે. આથી, ભગવાનની કૃપા મેળવવા માટે, હે દ્વિજગણ, તમારે પૃથ્વી પર જઈને હજાર વર્ષ સુધી લાંબો યજ્ઞ કરવો જોઈએ. એ યજ્ઞમાં માત્ર શિવજીની કૃપાથી જ વેદજ્ઞાનનું સાર, કરવાનું કાર્ય અને સાધન—all જાણી શકાય છે. હવે પૂછાયું કે: પરમ લક્ષ્ય શું છે? તેનું શ્રેષ્ઠ સાધન કયું? અને કયો સાધક યોગ્ય છે? સાચું કહો. લક્ષ્ય છે—શિવપદની પ્રાપ્તિ; સાધન છે—શિવજીની સેવા; અને સાધક એ છે—જે ભગવાનની કૃપાથી નાશવાન ફળોની ઈચ્છાથી મુક્ત હોય છે. જે મનુષ્ય વેદોમાં નિર્ધારિત કર્મો કરે છે અને તેમના મહાન ફળોને ભગવાનને અર્પણ કરે છે, તે ધીરે ધીરે ભગવાનના લોકમાં રહેવા જેવા અનેક અવસ્થાઓમાંથી પસાર થઈને, અંતે ભગવાનના પરમ ધામને પામે છે. દરેકની ભક્તિ પ્રમાણે શ્રેષ્ઠ ફળ મળે છે; સાધનો પણ અનેક છે, જેને ભગવાને સ્વયં ઉપદેશ આપ્યો છે. હવે, સારાંશ રૂપે હું તમને મુખ્ય તત્વ અને સાધન કહું છું: કાનથી શ્રવણ, વાણીથી પાઠ. મનથી ચિંતન—આ મહાન સાધન કહેવાય છે; મહેશ્વરનું શ્રવણ, પાઠ અને ચિંતન કરવું જોઈએ. આ સાધન માટે શાસ્ત્રોનો આધાર છે; એ દ્વારા પરમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરો, સર્વ કાર્યોની સિદ્ધિ માટે એકાગ્ર ભક્તિ રાખો. લોકો તો આંખે દેખાતું હોય તે પ્રમાણે વર્તે છે; પણ, જગતમાં, જે સીધું દેખાતું નથી, તે વિષે લોકો શ્રવણ દ્વારા જ વર્તે છે. તેથી શ્રવણ શ્રેષ્ઠ છે; ગુરુના મુખથી સાંભળ્યા પછી જ્ઞાની પુરુષ પાઠ અને ચિંતન કરે છે. આ પ્રયોગને યોગ્ય રીતે, ક્રમશઃ ચિંતન સુધી પોહચાડવામાં આવે ત્યારે શિવયોગ ઉત્પન્ન થાય છે અને ધીરે ધીરે સલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારબાદ, સર્વ શારીરિક દુ:ખ અને આનંદ વિલય પામે છે; આ સાધનના અભ્યાસથી આ કઠિનતા સહન થાય છે, અને અંતે, શરૂઆતથી અંત સુધી, શુભતા પ્રાપ્ત થાય છે. પછી પૂછાયું: હે બ્રાહ્મણ, કયું ચિંતન? કયું શ્રવણ? અને પાઠ કેવી રીતે કરવો? સાચું કહો. મનની શુદ્ધિ, તર્કમાં રુચિ, ભગવાનના ગુણ, સ્વરૂપ અને લીલાના નામોના ધ્યાન, પૂજા, પાઠ વગેરેમાં મન લગાડવું—આ સતત ચિંતન છે, જે ભગવાનના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધનોમાં પણ આ મુખ્ય છે. ગાન, શાસ્ત્રના શબ્દો કે વાણી દ્વારા, શંભુના મહિમા, ગુણ, સ્વરૂપ અને લીલાના નામોની સ્પષ્ટ અને રસપ્રદ સ્તુતિ—આ પાઠ છે, અને એ મધ્યમ સાધન કહેવાય છે. કોઈ પણ સાધનથી, જ્યાં પણ હોય, શિવસંબંધિત અનેક શબ્દોને ધ્યાનપૂર્વક કાનથી સાંભળવું—જેમ સ્ત્રી પ્રેમથી પોતાની પ્રિયને ભેટે છે, તેવી દૃઢતા સાથે—આ શ્રવણ છે, જે જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે. સજ્જનોની સંગતિથી શ્રવણ પ્રથમ થાય છે; પછી ભગવાન પશુપતિના નામનો પાઠ, અને જ્યારે એ દૃઢ બને છે, ત્યારે ચિંતન શ્રેષ્ઠ છે. અંતે, શંકરજીની કૃપા દ્રષ્ટિથી સર્વ સિદ્ધિ થાય છે. આ સાધનની મહિમા વિષે પ્રાચીન ઋષિોએ એક પ્રસંગ વર્ણવ્યો છે; તમારી خاطر હું એ કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળો. બહુ જૂના સમયમાં, મારા ગુરુ વ્યાસજી, મહર્ષિ પરાશરપુત્ર, શુભ સરस्वતીના કિનારે, ઉગ્ર તપસ્યા કરતા હતા. ત્યારે, અચાનક ત્યાંથી પસાર થતા, દિવ્ય રથમાં સૂર્ય સમાન તેજવાળા ભગવત સંતકુમાર તેમના સામે પ્રગટ થયા. તપમાં લીન અને જાગૃત થયેલા વ્યાસજીએ, અજન્મા સંતકુમારને જોયા; નમ્રતાથી વંદન કરી, ઉત્સુકતાથી વાત કરી. પાણીથી પાદ્ય-અર્ચન કરીને, દેવતાને યોગ્ય આસન આપ્યું; પ્રસન્ન થયેલા ભગવાને, નમન કરનાર વ્યાસજીને ગૂંજી ઉઠતી અવાજે કહ્યું: "હે મહર્ષિ, જે તત્ત્વ સીધા અનુભવાય એવું છે, તેનું ધ્યાન કર; અહીં શિવજીને સાથી બનાવી તું કયા હેતુથી તપ કરે છે?" કુમારના આ પ્રશ્ન પર વ્યાસજીએ કહ્યું: "ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ બધું હું વેદમાર્ગે ભક્તિપૂર્વક અનુસરી રહ્યો છું. તમારી કૃપાથી મેં જગતમાં અનેક કાર્ય સ્થાપ્યા છે; છતાં, હું સર્વ રીતે ગુરુ બન્યા છતાં પણ, મોક્ષ આપતું જ્ઞાન મને પ્રાપ્ત થતું નથી—આ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. હું મુક્તિ માટે તપ કરું છું, પણ કારણ જાણતો નથી." આ રીતે વ્યાસજીના વિનંતી પર, સંતકુમારે, સમર્થ હોયને, મુક્તિનું નિશ્ચિત કારણ કહ્યું: "શંભુનું શ્રવણ, સ્તુતિ અને ચિંતન—આ ત્રણ મહાન સાધનો છે, જે વેદોમાં પણ અનુમોદિત છે." "અગાઉ હું પણ અન્ય સાધનોમાં ભટકતો હતો; અડગ મન્દર પર્વત પર તપ કરતો હતો. ત્યારે શિવજીના આદેશથી, શ્રીમાન નંદિકેશ્વર પ્રગટ થયા—દયાળુ, સર્વના સાક્ષી, ગણોના સ્વામી. તેમણે પ્રેમથી મને મુક્તિનું શ્રેષ્ઠ સાધન કહ્યું: 'શંભુનું શ્રવણ, સ્તુતિ અને ચિંતન—જે વેદમાં મંજૂર છે.'" "મુક્તિ માટે આ ત્રિવિધ સાધન મને શિવજી પોતે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, વારંવાર શ્રવણ અને અન્ય સાધનોનું અભ્યાસ કર.'" આ રીતે કહી, આનંદિત ભગવાન પોતાના અનુયાયીઓ સાથે તેજસ્વી વિમનમાં બેઠા અને શ્રેષ્ઠ ધામ તરફ ગયા. આ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં, શ્રેષ્ઠ પ્રાચીન પ્રસંગ કહ્યો; હે સૂતજી, તમે પણ મુક્તિ માટે શ્રવણથી શરૂ થતી ત્રિવિધ સાધન પદ્ધતિ વર્ણવી છે. પછી પૂછાયું: જો કોઈ શ્રવણ વગેરે ત્રિવિધ સાધનનો અભ્યાસ ન કરી શકે, તો એ કેવી રીતે મુક્ત થાય? કયા કાર્યથી, પ્રયાસ વિના, મુક્તિ મળે? જવાબ મળ્યો: જો કોઈ શ્રવણ, પાઠ અને ચિંતન ન કરી શકે, તો એ વ્યક્તિએ શંકરજીનું લિંગ અથવા મૂર્તિ સ્થાપવું, રોજ પૂજા કરવી—આ રીતે સંસારરૂપી મહાસાગર પાર કરી શકાય છે.