શિવપુરાણમ્
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ઋષિઓના વચન સાંભળીને, સુત મહર્ષિ ખૂબ આનંદિત થયા. તેમણે મનમાં શંકર ભગવાનને સ્મરણ કર્યું અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને સંબોધિત કરતા કહ્યું: "હે ઋષિઓ, શિવ ભગવાનને યાદ કરીને, તમે સૌ સાંભળો. આ શૈવ પુરાણ, જે પુરાણ પરંપરા અને વેદના સારથી સમર્પિત છે, અહીં ત્રણ પ્રકારની ગીતો પ્રેમથી ગવાય છે, જે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય લાવે છે. વેદાંતથી જાણી શકાય તે સત્ય તત્વ અહીં સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાયું છે. આ પુરાણ, જે વેદોના સારરૂપ છે, પ્રાચીન સમયથી અનેક યુગોમાં વારંવાર પ્રગટ થયું છે. આ વર્તમાન કલ્પમાં, જ્યારે સૃષ્ટિની શરૂઆત થઈ, ત્યારે ઋષિઓની છ કુળો એકબીજામાં સંવાદ કરતા હતા. તેમાં એક મોટો વિવાદ ઊભો થયો—‘આ સર્વોચ્ચ છે, આ નથી’—અને તેઓ અવિનાશી બ્રહ્મા, સૃષ્ટિકર્તા પાસે પ્રશ્ન કરવા ગયા. બધા ઋષિઓ વિનમ્રતાપૂર્વક હાથ જોડીને કહ્યું: ‘હે બ્રહ્મા, તમે તો તમામ લોકોના સર્જનહાર છો, દરેક કારણના કારણ છો. સર્વોચ્ચ પુરુષ કોણ છે, જે તમામ તત્વોથી પર છે, પ્રાચીન અને અતિત, જ્યાં વાણી અને મન પહોંચી શકતા નથી?’ ‘જ્યાંથી બધું જન્મે છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને તમામ ઇન્દ્રિયોએ પ્રથમ ઉદ્ભવ પામ્યો છે.’ ‘આ ભગવાન, મહાદેવ, સર્વજ્ઞ છે, વિશ્વના સ્વામી છે; તેમને માત્ર સર્વોચ્ચ ભક્તિથી જ જોઈ શકાય છે, અન્ય રીતે ક્યાંય નહીં. રુદ્ર, હરિ, હરા અને અન્ય દેવોના દેવો પણ હંમેશા તેમની દર્શન માટે સર્વોચ્ચ ભક્તિથી તરસે છે.’ ‘શું વધુ કહેવું? શિવની ભક્તિથી મુક્તિ મળે છે; કૃપાથી દેવોની ભક્તિ જન્મે છે, અને કૃપા ભક્તિમાંથી—જેમ બીજમાંથી અંકુર અને અંકુરમાંથી બીજ.’ ‘તેથી, ભગવાનની કૃપા માટે, હે દ્વિજ, તમે પૃથ્વી પર જાઓ અને હજાર વર્ષ સુધી લાંબી યજ્ઞવિધિ કરો. એ યજ્ઞમાં માત્ર શિવની કૃપાથી વેદજ્ઞાનનો સાર, કરવાનું અને સાધન શું છે, તે જાણી શકાય છે.’ ‘હવે, સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય શું છે? તેનું શ્રેષ્ઠ સાધન શું છે? કેવો સાધક જોઈએ? અમને સાચું કહો.’ બ્રહ્માએ કહ્યું: ‘લક્ષ્ય છે—શિવપદની પ્રાપ્તિ; સાધન છે—શિવની સેવા; સાધક એ છે, જે કૃપાથી અસ્થિર ફળની ઇચ્છાથી મુક્ત હોય.’ ‘વેદોક્ત કર્મો કરીને અને તેમના મહાન ફળને અર્પણ કરીને, સાધક ભગવાનના સર્વોચ્ચ ધામમાં પહોંચે છે, અને સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓ દ્વારા આગળ વધે છે.’ ‘દરેકની ભક્તિ અનુસાર સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે; સાધનો અનેક છે, ભગવાને સીધા શીખવ્યા છે. હવે હું તમને સાર અને સાધન સંક્ષેપમાં કહું છું: કાનથી સાંભળવું, વાણીથી પાઠ કરવું.’ ‘મનથી ચિંતન કરવું મહાન સાધન છે; મહેશ્વરનું શ્રવણ, પાઠ અને ચિંતન કરવું જોઈએ.’ ‘અમે જે શાસ્ત્રને માનીએ છીએ, એ જ સાધન છે; તેના દ્વારા સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય પામો, સર્વ કામોની સિદ્ધિ માટે એકમાત્ર ભક્તિ રાખો.’ ‘લોકો આંખે જોઈને કાર્ય કરે છે; પણ અદૃશ્યને જાણીને, તેઓ શ્રવણ દ્વારા કાર્ય કરે છે. તેથી, શ્રવણ સર્વોપરી છે; ગુરુના મુખથી સાંભળીને, વિદ્વાન પછી પાઠ અને ચિંતન પૂર્ણ કરે છે.’ ‘આ પ્રક્રીયા પગલે પગલે ચિંતન સુધી પૂર્ણ થાય, ત્યારે શિવયોગ જન્મે છે, અને સાલોક્ય વગેરે અવસ્થાઓ દ્વારા ક્રમશઃ આગળ વધે છે.’ ‘પછી, તમામ શારીરિક દુઃખ અને આનંદ વિલય પામે છે; સાધનાની આ કઠિનતા સહન થાય છે, અને અંતે, આરંભથી અંત સુધી શંકર ભગવાનની કૃપાથી શુભતા આવે છે.’ ‘હે બ્રહ્મન, કેવી ચિંતન, કેવી શ્રવણ? કેવી રીતે પાઠ કરવો? સાચું કહો.’ બ્રહ્માએ કહ્યું: ‘મનની શુદ્ધિ, તર્કમાં પ્રેમ, ગુણ, સ્વરૂપ અને લીલા વર્ણન કરતી નામોની પૂજા, પાઠ વગેરે—આ સતત ચિંતન છે, ભગવાનના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે, અને સર્વ શ્રેષ્ઠ સાધનોમાં મુખ્ય છે.’ ‘ગીત, શાસ્ત્રના શબ્દો, અથવા વાણી દ્વારા, શંભુની મહિમા, ગુણ, સ્વરૂપ અને લીલા વર્ણન કરતી નામોની સ્પષ્ટ અને રસાળ સ્તુતિ—આ પાઠ છે, અને મધ્યમ સાધન માનવામાં આવે છે.’ ‘જે પણ સાધનથી, જ્યાં પણ, શિવ વિશે અનેક શબ્દો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવામાં આવે છે, જેમ સ્ત્રીના રમણિય આલિંગન—આ શ્રવણ છે, અને જગતમાં વિખ્યાત છે.’ ‘સજ્જનોની સંગતમાં શ્રવણ પ્રથમ આવે છે; પછી ભગવાનના પાઠ, અને જ્યારે તે દૃઢ થાય, ત્યારે ચિંતન સર્વોચ્ચ છે. અંતે, બધું શંકર ભગવાનની દૃષ્ટિથી થાય છે.’ ‘આ સાધનાની મહિમા વિશે, પૂર્વજ ઋષિઓએ એક ઘટના વર્ણવી છે; તમારા માટે હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.’ ‘કેટલાય વર્ષો પહેલા, મારા ગુરુ વ્યાસ, પરાશર ઋષિના પુત્ર, સરસ્વતીના પવિત્ર તટ પર ઉદ્વેગથી તપસ્યા કરતા હતા.’ ‘ત્યાં જતાં, સંકુમાર, પવિત્ર અને દિવ્ય, સૂર્ય સમાન તેજવાળું વિમાનમાં મારા ગુરુ સામે પ્રગટ થયા.’ ‘મનન અને ધ્યાનમાં લીન, જાગૃત થયેલા ગુરુએ અજન્મા સંકુમારને જોયા; નમન કરીને, ઋષિ જિજ્ઞાસાથી ભરપૂર, સંકુમારને સંબોધિત કર્યા.’ ‘હાથ-પગ ધોવા માટે પાણી આપી, દેવને યોગ્ય આસન આપ્યું; pleased, સંકુમારએ bowed ગુરુને ઊંડા સ્વરે કહ્યું: "હે ઋષિ, સાચા તત્વનું ધ્યાન કરો, જે સીધો અનુભવાય છે; અહીં, શિવને સાથી બનાવી, તમે કઈ માટે તપસ્યા કરો છો?"’ ‘કુમારના પ્રશ્ન પર, ઋષિએ પોતાની ઇચ્છા જણાવી: ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—વેદના માર્ગે ભક્તિથી મેળવવા.’ ‘તમારી કૃપાથી, મેં વિશ્વમાં અનેક વસ્તુઓ સ્થાપિત કરી છે; છતાં, હું સર્વ રીતે ગુરુ બની ગયો છું, છતાં એ જ છે.’ ‘મુક્તિ આપતી જ્ઞાન ઉદ્ભવતું નથી—આ અદ્ભુત છે. હું મુક્તિ માટે તપસ્યા કરું છું, પણ તેના કારણને હું જાણતો નથી.