શિવ મહાપુરાણના આ પવિત્ર શ્લોકોમાં, શિવજીના દિવ્ય સ્વરૂપ અને ઉપાસનાના મહિમા તથા ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાની ઊંડાણપૂર્વક વાત કરવામાં આવે છે. શિવજી પોતે આખા જગતને પોતાના સ્વરૂપનો વિસ્તાર માને છે; તેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડનો તત્વ પણ તેમની દ્રષ્ટિએ શાંત અને વિજયી બને છે. આથી, જેમ સિંહ બધા પશુઓમાં વિજયી કહેવાય છે, એમ શિવજી સર્વજગતને વશમાં રાખનારા કહેવાય છે. શિવજીનું નામ પણ એ જ રીતે અર્થપૂર્ણ છે: "શ" સુખ અને આનંદનો અર્થ આપે છે, "મ" પુરુષ એટલે વ્યક્તિ, અને "વ" શક્તિ, અમરત્વ તથા યોગનું પ્રતિક છે. આ રીતે, પોતાને શિવરૂપે માનીને, શિવજીની ઉપાસના કરવી જોઈએ. ઉપાસનાના સમયે, ભસ્મનો ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવાનો મહિમા વિશેષ છે. ભસ્મ લગાવતાં પહેલાં શ્રેષ્ઠ રીતે ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવો, પાણીથી શુદ્ધિ કરીને કે પાણી વિના પણ, દિવસે કે રાત્રે, સ્ત્રી કે પુરુષ – દરેકે શિવપૂજાના હેતુથી ભસ્મના ત્રિપુંડ્રને પાણીથી લગાવવો જોઈએ. જે ભક્ત ભસ્મના ત્રિપુંડ્ર દ્વારા પૂજા કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે શિવપૂજાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. શિવમંત્રથી ભસ્મ ધારણ કરનાર સાચા તપસ્વી કહેવાય છે. એ એવો ભક્ત છે જે માત્ર શિવને સમર્પિત રહે છે અને શિવવ્રત પાળે છે; એ માટે તેને અશુદ્ધિ કે જન્મસૂચક સંસ્કારોની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. માટીથી લલાટ પર ભસ્મનું ચિહ્ન ધારણ કરવું એ શિવભક્તિનું ચિહ્ન છે, અને એ ગુણોને વશમાં રાખે છે – એ જ ગુરુ શબ્દનો અર્થ છે. ગુરુ, જે રાગાદિ ગુણોને દૂર કરે છે, તે તત્વે ગુણાતીત પરમશિવરૂપે ધારણ થાય છે. ત્રણ ગુણોને વિસર્જિત કરીને, ગુરુ પ્રથમ શિવતત્વને જાગૃત કરે છે; તેથી, જે શિષ્ય ગુરુ પર શ્રદ્ધા રાખે છે, તેના માટે ગુરુ 'ગુરુ' કહેવાય છે. જ્ઞાનીજન ગુરુના શરીરને ગુરુલિંગ રૂપે ઓળખે છે; ગુરુની સેવા એ ગુરુલિંગની પૂજા છે. ગુરુએ જે પણ કહ્યું હોય – શક્ય કે અશક્ય – તેને શરીર, મન અને વચનથી શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવી અને સેવા કરવી એ યોગ્ય શિષ્યની ઓળખ છે. શુદ્ધમનવાળા એવા શિષ્યે જીવન અને સંપત્તિથી પણ ગુરુની આજ્ઞા પાળવી જોઈએ; તે જ દીક્ષા માટે યોગ્ય શિષ્ય કહેવાય છે. શિષ્યે પોતાનું સર્વસ્વ – શરીરથી શરૂ કરીને – ગુરુને અર્પણ કરવું જોઈએ; પછી ગુરુની today મંજૂરીથી જ પોતે અન્ન ગ્રહણ કરવો. ગુરુ અને શિષ્યનો સંબંધ પિતાપુત્ર જેવો છે. ગુરુ દ્વારા શિષ્યની જીભ, લિંગ, મંત્ર, બીજ, કાન અને ગર્ભ પવિત્ર થાય છે. જન્મથી પુત્ર બનેલો શિષ્ય ગુરુને પિતા સમાન માને; કારણ કે પિતા પુત્રને સંસારમાં પ્રવેશ કરાવે છે, જ્યારે ગુરુ જ્ઞાનથી સંસારમાંથી પાર ઉતારે છે. આ ભેદને જાણી, ગુરુની પૂજા પિતા સમાન કરવી જોઈએ. શિષ્યે પોતાની કમાણી અને સંપત્તિથી ગુરુના પગથી લઇને વાળ સુધીના અંગોનું સેવા-પૂજન કરવું જોઈએ. સંપત્તિ, ચંપલ, અન્ય વસ્તુઓ, પગ સ્પર્શ, સ્નાન, તિલક, ભોજન વગેરેથી ગુરુની પૂજા કરવી એ પણ શિવપૂજાની સમકક્ષ છે. ગુરુનું બચેલું જળ, અન્ન વગેરે શિષ્ય અને શિવભક્તે પવિત્રતાથી સ્વીકારવું જોઈએ. ગુરુની મંજૂરી વિના કોઈ પણ વસ્તુનું ગ્રહણ કરવું ચોરી સમાન કહેવાય છે. ગુરુ જે વિશેષ રીતે આપે, તે જ ધ્યાનપૂર્વક સ્વીકારવી. ગુરુ જ્ઞાનથી અજ્ઞાન દૂર કરે છે અને કાર્યની સિદ્ધિ કરાવે છે; દરેક કાર્યના આરંભે વિઘ્નો દૂર કરવા માટે વિઘ્નેશ્વર ભગવાનની આરાધના કરવી જોઈએ. શરીર કે મનને પીડાવતી બધી બાધાઓ દૂર કરવા માટે સર્વદેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ – તાવ, ગાંઠ, રોગ વગેરે માટે. ભૂત, શિયાળ, પોપટ, કીડા, છછંદ અને અન્ય પ્રાણીઓથી થયેલી તકલીફો, ઘરમાં કાચબો, સાપ, દુષ્ટ સ્ત્રી, દુષ્ટ વ્યક્તિ, વૃક્ષ, ગાય વગેરેના સંયોગ, જન્મ સમયે, દુ:ખદ સંકેતો, અશુદ્ધિ, શનિનો પ્રભાવ, મહામારી વગેરે માટે પણ વિશેષ પૂજા કરવી જોઈએ. તાવ, મહામારી, ચેપ, ગલગોટા, ચામડીના રોગ, જન્મનક્ષત્ર સંયોગ, ગ્રહગતિ, સ્વપ્નાદિ દુ:ખદ સંકેતો, મૃતક, ચંડાળ કે પતિતનો સ્પર્શ વગેરે સમયે પણ શાંતિયજ્ઞ કરવો જોઈએ. આવા સંકેતો આવે ત્યારે, જ્ઞાનીજન શાંતિયજ્ઞ દ્વારા દુ:ખ દૂર કરે છે. આ યજ્ઞ મંદિર, ગૌશાળા, સ્તૂપ કે ઘરની ઓટલા પર, ઊંચા અને સુંદર રીતે શોભાયમાન સ્થળે અથવા શુદ્ધ જગ્યાએ કરવો. જરૂરિયાત મુજબ ચોખા કે અનાજની પાથરી, તેના ઉપર કમળની આકારની આલેખન કરીને ચોરસ આકાર પણ દોરવો. માટલાને દોરીથી વાળી, તાજા ગુગ્ગળથી ધૂપ આપવી, અને મધ્યમાં મોટું માટલું રાખવું; એ જ રીતે ચાર દિશામાં પણ માટલાં ગોઠવવા. આઠ માટલાંમાં મંત્રથી શુદ્ધ થયેલું પાણી અને પાંચ પવિત્ર પદાર્થો ભરી, આમ્ર અને શુભ પાંદડાં મૂકવી. નવ રત્નો – નીલમથી શરૂઆત કરીને – ક્રમશ: ગોઠવવા. વિધિવિદ ગુરુજી અને તેમની પત્નીને યજ્ઞ માટે બેસાડવા. વિષ્ણુ અને ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓની સુવર્ણ પ્રતિમા રાખવી. માથું નમાવીને મધ્યના માટલામાં વિષ્ણુની પૂજા કરવી અને બહારની પૂજાનું પણ વિધાન કરવું. પૂર્વ દિશાથી શરૂઆત કરીને ક્રમશ: ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓની યોગ્ય મંત્રોથી પૂજા કરવી અને અંતે દરેકના નામે હોમ-હવન કરવું. આ રીતે, શિવમહાપુરાણના આ શ્લોકોમાં શિવપૂજા, ગુરુભક્તિ, શિષ્યધર્મ અને યજ્ઞના વિધિનું સુંદર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જે ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને જીવનની પવિત્રતા તરફ દોરી જાય છે.