యే త్వాం సురోత్తమగురుం పురుషా విమూఢా జానంతి నాస్య జగతః సచరాచరస్య। ఐశ్వర్యమాననిగమానుశయేన పశ్చాత్తే యాతనామనుభవంత్యవిశుద్ధచిత్తాః
ఈ లోకంలో చలించే, అచలమైన అన్నిటికీ అధిపతిగా, దేవతలకు గురువుగా నిన్ను గుర్తించని మూర్ఖులు, అహంకారంతో, తప్పు మతబోధల ప్రభావంతో, అపవిత్ర హృదయంతో, తరువాత బాధలు అనుభవిస్తారు.
తస్యైవం స్తువతోఽవోచచ్ఛూలపాణిర్వృషధ్వజః। ఉవాచ వచనం హృష్టో రాఘవం తుష్టమానసః
అలా స్తుతిస్తూ ఉండగా త్రిశూలాన్ని ధరించిన వృషభధ్వజుడు ఆనందంగా రాఘవుని వైపు చూసి సంతోషంగా ఇలా అన్నాడు.
రుద్ర ఉవాచ। రామ హృష్టోస్మి భద్రం తే జాతస్త్వం నిర్మలే కులే। త్వం చాపి జగతాం వంద్యో దేవో మానుషరూపధృత్
రుద్రుడు అన్నాడు: 'రామా! నేను సంతోషపడ్డాను. నీకు మంగళం కలగాలి. నీవు పవిత్ర వంశంలో జన్మించావు. నువ్వు కూడా దేవతలందరికీ పూజ్యుడవు, మానవ రూపంలో వచ్చిన దేవుడవు.'
త్వయా నాథేన వై దేవాః సుఖినః శాశ్వతీః సమా। సేవిష్యంతే చిరం కాలం గతే వర్షే చతుర్దశే
నీ వల్ల దేవతలు ఎన్నో యుగాలు సుఖంగా ఉంటారు. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాక వారు చాలా కాలం సేవలు పొందుతారు.
అయోధ్యామాగతం త్వాం యే ద్రక్ష్యంతి భువి మానవాః। సుఖం తేఽత్ర భజిష్యంతి స్వర్గే వాసన్తథాక్షయమ్
అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు భూమిపై నిన్ను చూసే వారు ఇక్కడ సుఖంగా ఉంటారు, ఆ తరువాత వారు స్వర్గంలో శాశ్వతంగా నివసిస్తారు.
దేవకార్యం మహత్కృత్వా ఆగచ్ఛేథాః పునః పురీమ్। రాఘవస్తు తథా దేవం నత్వా శీఘ్రం వినిర్గతః
దేవతల గొప్ప పని పూర్తి చేసి మళ్లీ నీ నగరానికి వస్తావు. రాఘవుడు ఆ దేవునికి నమస్కరించి వెంటనే బయలుదేరాడు.
ఇంద్రమార్గాం నదీం ప్రాప్య జటాజూటం నియమ్య చ। అబ్రవీల్లక్ష్మణం రామ ఇదమర్పయ మే ధనుః
ఇంద్రుని మార్గంలోని నదిని చేరి, జటలను బిగించి, రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: 'నా ధనుస్సును నాకు ఇవ్వు.'
రామవాక్యం తు తచ్ఛ్రుత్వా సీతాం వై లక్ష్మణోఽబ్రవీత్। కిమర్థం దేవి రామేణ త్యక్తోహం కారణం వినా
రాముని మాటలు విని లక్ష్మణుడు సీతతో ఇలా అన్నాడు: 'దేవీ! రాముడు నన్ను కారణం లేకుండా ఎందుకు విడిచిపెట్టాడు?'
అపరాధం న జానామి కుపితో యన్మహాభుజః। రామేణాహం పరిత్యక్తః ప్రాణాంస్త్యక్ష్యామ్యసంశయమ్
'నేను ఏ తప్పు చేశానో నాకు తెలియదు. మహాబాహువు అయిన రాముడు కోపంతో నన్ను విడిచిపెట్టాడు. నేను నిస్సందేహంగా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను.'
నైవ మే జీవితేనార్థో ధిగ్ధిఙ్మాం కులపాంసనమ్। ఆర్యస్య యేన వై మన్యుర్జనితః పాపకారిణా
'నాకు బ్రతకడం అవసరం లేదు. నా వల్ల ఆర్యునికి కోపం కలిగింది. నేను నా వంశానికి మచ్చను తెచ్చాను. నన్ను తిడితే తక్కువే.'
కాంస్తు లోకాన్గమిష్యామి అపధ్యాతో మహాత్మనా। ఉభౌ హస్తౌ ముఖే కృత్వా సాశ్రుకంఠోఽబ్రవీదిదమ్
పెద్ద మనసున్నవారు నన్ను తప్పు చేశానని నిందిస్తే, నేను ఏ లోకాలకైనా వెళ్ళగలను? రెండు చేతులు ముఖానికి పెట్టుకుని, కన్నీళ్లు గొంతులో ఆగిపోతుండగా, అతడు ఇలా అన్నాడు.
నాపరాధ్యామి రామస్య కర్మణా మనసా గిరా। స్పృష్టౌ తే చరణౌ దేవి మమ నాన్యా గతిర్భవేత్
నేను రామునికి చేతకాని పనిలో, మనసులో, మాటలో ఎలాంటి తప్పు చేయలేదు. దేవీ, నీ పాదాలను తాకుతున్నాను. నాకు ఇంకెక్కడా ఆశ్రయం లేదు.
తతః సీతాఽబ్రవీద్రామం త్యక్తః కిమనుజస్త్వయా। వైషమ్యం త్యజ్యతాం బాలే లక్ష్మణే లక్ష్మివర్ధనే
ఆ తరువాత సీత రామునితో ఇలా చెప్పింది: 'నీవు నీ తమ్ముడిని ఎందుకు వదిలిపెట్టావు? లక్ష్మిని పెంచే బాలుడైన లక్ష్మణునిపై ఈ అన్యాయం చేయవద్దు.'
రాఘవస్త్వబ్రవీత్సీతాం నాహం త్యక్ష్యామి లక్ష్మణమ్। న కదాచిదపి స్వప్నే లక్ష్మణస్య మతం ప్రియే
రాఘవుడు సీతతో ఇలా అన్నాడు: 'నేను లక్ష్మణునిని వదిలిపెట్టను. ప్రియమైనవాడా, కలలో కూడా లక్ష్మణుని మాటను నేను నిర్లక్ష్యం చేయను.'
శ్రుతపూర్వం చ సుశ్రోణి క్షేత్రస్యాస్య విచేష్టితమ్। అత్ర క్షేత్రే జనాస్సత్యం సర్వే హి స్వార్థతత్పరాః
మంచి నడుము కలిగినవాడా, ఈ భూమిలోని ప్రవర్తనను నేను ముందే విన్నాను. ఇక్కడ ప్రజలు అందరూ నిజంగా తమ స్వార్థం కోసమే ప్రయత్నిస్తారు.
పరస్పరం న పశ్యంతి స్వాత్మనశ్చ హితం వచః। న శృణ్వంతి పితుః పుత్రాః పుత్రాణాం పితరస్తథా
వారు ఒకరినొకరు చూడరు, తమకు మేలు చేసే మాటను కూడా వినరు. కుమారులు తండ్రి మాట వినరు, తండ్రులు కూడా కుమారుల మాట వినరు.
న శిష్యా హి గురోర్వాక్యం శిష్యస్యాపి తథా గురుః। అర్థానుబంధినీప్రీతిర్న కశ్చిత్కస్యచిత్ప్రియః
శిష్యులు గురువు మాట వినరు, అలాగే గురువులు కూడా శిష్యుల మాటను పట్టించుకోరు. లాభం ఉన్న చోటే ప్రేమ ఉంటుంది, ఎవరికీ ఎవరూ ప్రియులు కారు.
ఇత్యేవం కథయన్నేవ ప్రాప్తో రేవాం మహానదీమ్। చక్రేభిషేకం కాకుత్స్థః సానుజః సహ సీతయా
ఇలా మాట్లాడుకుంటూ, అతడు సీతతో పాటు తన తమ్ముడితో కలిసి మహానది రేవను చేరాడు. అక్కడ కకుత్థ్సుడు అభిషేకం చేశాడు.
తర్పయిత్వా చ సలిలైః స్వాన్పితౄన్దైవతాన్యపి। ఉదీక్ష్య చ ముహుః సూర్యం దేవతాశ్చ సమాహితః
ఆ తర్వాత అతడు తన పితృదేవతలకు, ఇతర దేవతలకు కూడా నీళ్ళతో తర్పణం చేశాడు. ఎప్పటికప్పుడు సూర్యుణ్ణి చూస్తూ, మనస్సు దేవతలపై నిలిపాడు.
కృతాభిషేకస్తు రరాజ రామః సీతా ద్వితీయః సహ లక్ష్మణేన। కృతాభిషేకః సహ శైలపుత్ర్యా గుహేన సార్ధం భగవానివేశః
అభిషేకం చేసిన రాముడు, పక్కన సీతతో, లక్ష్మణునితో కలిసి ప్రకాశించాడు. శైలపుత్రితో, గుహతో కలిసి అభిషేకం చేసి, ఆ భగవంతుడు తన నివాసంలోకి ప్రవేశించాడు.
భీష్మ ఉవాచ॥ కస్మిన్కాలే భగవతా బ్రహ్మణా లోకకారిణా। యజ్ఞియైర్యష్టుమారబ్ధం తద్భవాన్వక్తుమర్హతి
భీష్ముడు ఇలా అడిగాడు: 'లోకాలను సృష్టించే భగవంతుడైన బ్రహ్మ ఏ సమయంలో యజ్ఞాలు చేయడం ప్రారంభించాడు? దయచేసి అది నాకు చెప్పు.'
కిం నామాన ఋత్విజస్తే బ్రహ్మణా యే ప్రకల్పితాః। కా చ వై దక్షిణా తేషాం దత్తా తేన మహాత్మనా
బ్రహ్మ నియమించిన ఋత్విజుల పేర్లు ఏమిటి? ఆ మహాత్ముడు వారికి ఇచ్చిన దక్షిణలు ఏమిటి?
యథాభూతం యథావృత్తం తథా త్వం మే ప్రకీర్తయ। సుమహత్కౌతుకం జాతం యజ్ఞం పైతామహం ప్రతి
అది నిజంగా ఎలా జరిగిందో, యథావిధిగా నన్ను వివరంగా చెప్పు. పితామహుని యజ్ఞం గురించి నాకు గొప్ప ఆసక్తి కలిగింది.
పులస్త్య ఉవాచ॥ పూర్వమేవ మయా ఖ్యాతం యదా స్వాయంభువో మనుః। సృష్ట్వా ప్రజాపతీన్సర్వానుక్తః సృష్టిం కురుష్వ వై
పులస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు: 'స్వాయంభువ మనువు అన్ని ప్రజాపతులను సృష్టించినప్పుడు, 'ప్రపంచాన్ని సృష్టించు' అని చెప్పబడిందని నేను ముందే చెప్పాను.'
స్వయం తు పుష్కరం గత్వా యజ్ఞస్యాహృత్య విస్తరమ్। ససంభారాన్సమానాయ్య వహ్న్యగారే స్థితోభవత్
ఆయన తానే పుష్కరానికి వెళ్లి, యజ్ఞానికి కావలసిన వస్తువులను సేకరించి, అన్ని సామగ్రిని కూడగట్టి, అగ్నిగృహంలో నిలిచాడు.
గాయంతి నిత్యం గంధర్వా నృత్యంత్యప్సరసాం గణాః। బ్రహ్మోద్గాతా హోతాధ్వర్యుశ్చత్వారో యజ్ఞవాహకాః
గంధర్వులు ఎప్పుడూ పాడుతుంటారు, అప్సరసలు సమూహంగా నృత్యం చేస్తారు. బ్రహ్మ, ఉద్గాత, హోత, అధ్వర్యు—ఈ నలుగురు యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తారు.
ఏకైకస్య త్రయశ్చాన్యే పరివారాః స్వయంకృతాః। బ్రహ్మా చ బ్రహ్మణాచ్ఛంసీ పోతా చాగ్నీధ్ర ఏవ చ
వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ ముగ్గురు సహాయకులు స్వయంగా ఏర్పడ్డారు. బ్రహ్మ, బ్రహ్మణాచ్ఛంసి, పోత, అగ్నీధ్రుడు కూడా ఉన్నారు.
ఆన్వీక్షికీ సర్వవిద్యా బ్రాహ్మీ హ్యేషా చతుష్టయీ। ఉద్గాతా చ ప్రత్యుద్గాతా ప్రతిహర్తా సుబ్రహ్మణ్యః
ఆన్వీక్షికీ, అన్ని విద్యలు, బ్రాహ్మీ—ఈ నాలుగు విధాలుగా ఉన్నాయి. ఉద్గాత, ప్రత్యుద్గాత, ప్రతిహర్త, సుబ్రహ్మణ్యుడు కూడా ఉన్నారు.
చతుష్టయీ ద్వితీయైషా తూద్గాతుశ్చ ప్రకీర్తితా। హోతా చ మైత్రావరుణస్తథాఽచ్ఛావాక ఏవ చ
ఇది రెండవ నాలుగు మందిని ఉద్గాతకు చెప్పారు. హోత, మైత్రావరుణుడు, అచ్చావాకుడు కూడా ఇందులో ఉంటారు.
గ్రావస్తుచ్చ చతుర్థోత్ర తృతీయా చ చతుష్టయీ। అధ్వర్యుశ్చ ప్రతిష్ఠాతా నేష్టోన్నేతా తథైవ చ
ఇక్కడ నాలుగవవాడు గ్రావస్తుతుడు, మూడవ నాలుగు మందిలో అధ్వర్యువు, ప్రతిష్ఠాత, నేష్ట, ఉన్నేత కూడా ఉంటారు.