ఏవముక్తా తదా భర్త్రా త్రపయాఽవాఙ్ముఖీ స్థితా। విముంచంతీ సాఽశ్రుపాతం రాఘవం వాక్యమబ్రవీత్
భర్త ఇలా అడిగినప్పుడు, ఆమె సిగ్గుతో తలదించుకుని నిలబడింది. కన్నీళ్లు జార్చుకుంటూ రాఘవునితో ఇలా చెప్పింది.
శృణు త్వం నాథ యద్దృష్టమాశ్చర్యమిహ యాదృశమ్। రామ త్వయాఽచింత్యమానో రాజేంద్రస్త్విహ చాగతః
ప్రభూ! నేను ఇక్కడ చూసిన అద్భుతాన్ని విను. రామా! నువ్వు గౌరవించే రాజు ఇక్కడకు వచ్చాడు.
సర్వాభరణసంయుక్తౌ ద్వౌ చాన్యౌ చ తథావిధౌ। ద్విజానాం దేహసంయుక్తాస్త్రయస్తే రఘునందన
అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన ఇద్దరు, అలాగే మరొకరికి బ్రాహ్మణుల రూపంలో ముగ్గురు అక్కడ ఉన్నారు, రఘునందన.
పితరస్తు మయా దృష్టా బ్రాహ్మణాంగేషు రాఘవ। దృష్ట్వా త్రపాన్వితా చాహమపక్రాంతా తవాంతికాత్
రాఘవా! బ్రాహ్మణులలో నా తండ్రిని నేను చూశాను. ఆయనను చూసి సిగ్గుతో నీ దగ్గర నుండి దూరంగా వెళ్లిపోయాను.
త్వయా వై భోజితా విప్రాః కృతం శ్రాద్ధం యథావిధి। వల్కలాజినసంవీతా కథం రాజ్ఞః పురఃసరా1.33.
నువ్వు బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, విధిగా శ్రాద్ధం చేసావు. కాని వల్కలాలు, మృగచర్మాలు ధరించినవారు రాజులకు నాయకులుగా ఎలా ఉంటారు?
భవామి రిపువీరఘ్న సత్యమేతదుదాహృతమ్। కౌశేయాని చ వస్త్రాణి కైకేయ్యాపహృతాని చ
నేను శత్రువులను సంహరించేవాడిని, ఇది నిజమే. కౌశేయ వస్త్రాలు, కైకేయి తీసుకుపోయినవి కూడా పోయాయి.
తతః ప్రభృతి చైవాహం చీరిణీ తు వనాశ్రయమ్। జ్ఞాత్వాహం న వదే కించిన్మా తే దుఃఖం భవత్వితి
ఆ సమయంలోనుంచి నేను వనంలో వల్కలాలు ధరించి జీవిస్తున్నాను. ఇది తెలుసుకొని, నీకు బాధ కలగకూడదని నేను ఏమీ చెప్పను.
నాహం స్మరామి వై మాతుర్న పితుశ్చ పరంతప। కదా భవిష్యతీహాంతో వనవాసస్య రాఘవ
పరాంతపా! నాకు తల్లి, తండ్రి ఎవ్వరూ గుర్తు రావడం లేదు. రాఘవా! ఈ వనవాసం ఎప్పుడు ముగుస్తుందో తెలియదు.
ఏతదేవానిశం రామ చింతయంత్యాః పునః పునః। వ్రజంతి దివసా నాథ తవ పద్భ్యాం శపామ్యహమ్
రామా, ఇదే విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, నా రోజులు గడుస్తున్నాయి ప్రభూ. నీ పాదాల మీద ప్రమాణం చేస్తూ చెప్పుతున్నాను.
స్వహస్తేన కథం రాజ్ఞో దాస్యే వై భోజనం త్విదమ్। దాసానామపి యో దాసో నోపభుంజీతయత్క్వచిత్
ఈ భోజనం, నేను నా చేతులతో రాజుకు ఎలా పెట్టగలను? ఇది దాసుల దాసుడికూడా ఎప్పుడూ తినదగినది కాదు.
ఏతాదృశీ కథం త్వస్మై సంప్రదాతుం సముత్సహే। యాహం రాజ్ఞా పురా దృష్టా సర్వాలఙ్కారభూషితా
ఇలాంటి భోజనాన్ని రాజుకు ఇవ్వడానికి నేను ఎలా ధైర్యం చేస్తాను? నేను ఒకప్పుడు అన్ని అలంకారాలతో రాజు ఎదుట కనిపించాను కదా.
బాలవ్యజనహస్తా చ వీజయంతీ నరాధిపమ్। సా స్వేదమలదిగ్ధాంగీ కథం పశ్యామి భూమిపమ్
ఒకప్పుడు నేను బాలవ్యజనంతో రాజును గాలివేస్తూ ఉండేవాడిని. ఇప్పుడు చెమట, మురికి అంటుకున్న నా శరీరంతో భూమిపతిని ఎలా చూడగలను?
వ్యక్తం త్రివిష్టపం ప్రాప్తస్త్వయా పుత్రేణ తారితః। దృష్ట్వా మాం దుఃఖితాం బాలాం వనే క్లిష్టామనాగసమ్
నిశ్చయంగా, నీవు నీ కుమారుడి ద్వారా రక్షించబడి, స్వర్గానికి చేరుకున్నావు. అడవిలో బాధపడుతూ, నిర్దోషినిగా ఉన్న నన్ను చూసిన తర్వాత.
శోకః స్యాత్పార్థివస్యాస్య తేన నష్టాస్మి రాఘవ। భవాన్ప్రాణసమో రామ న తే గోప్యం మమత్విహ
ఈ రాజుకు శోకం కలుగుతుంది రాఘవా, అందువల్లనే నేను నశించిపోయాను. రామా, నీవు నాకు ప్రాణాల్లా ప్రియమైనవాడివి. నీకు నేను ఏదీ దాచిపెట్టను.
సత్యేన తేన చైవాథ స్పృశామి చరణౌ తవ। తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవః ప్రీతః ప్రియాం తాం ప్రియవాదినీమ్
నిజం మీద ప్రమాణం చేసి, నీ పాదాలను తాకుతున్నాను. ఇది విని రాఘవుడు తన ప్రియమైనవారిని, మధురంగా మాట్లాడిన వారిని సంతోషంగా చూశాడు.
అంకమానీయ సుదృఢం పరిష్వజ్య చ సాదరమ్। భుక్తౌ భోజ్యం తదా వీరౌ పశ్చాద్భుక్తా చ జానకీ
ఆమెను గట్టిగా ఒడిలోకి తీసుకుని, గౌరవంగా ఆలింగనం చేశాడు. వీరులు భోజనం చేశారు. తర్వాత జానకీ కూడా భోజనం చేసింది.
ఏవం స్థితౌ తదా సా చ తాం రాత్రిం తత్ర రాఘవౌ। ఉదితే చ సహస్రాంశౌ గమనాయ మనో దధుః
అలా వారు ఆ రాత్రి అక్కడే ఉన్నారు. వెయ్యి కిరణాల సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు, రాఘవులు ప్రయాణానికి మనస్సు పెట్టారు.
ప్రత్యఙ్ముఖం గతః క్రోశం జ్యేష్ఠం యావచ్చ పుష్కరమ్। పూర్వభాగే పుష్కరస్య యావత్తిష్ఠతి రాఘవః
పశ్చిమదిశగా ఒక క్రోశం దూరం, పెద్ద పుష్కరానికి చేరేవరకు వెళ్లారు. పుష్కరానికి తూర్పు వైపున రాఘవుడు ఉండిపోయాడు.
శుశ్రావ చ తతో వాచం దేవదూతేన భాషితమ్। భో భో రాఘవ భద్రం తే తీర్థమేతత్సుదుర్లభమ్
అక్కడ దేవదూత మాట వినిపించింది: 'ఓ రాఘవా, నీకు మంగళం కలగాలి! ఇది చాలా అరుదైన తీర్థం.'
అస్మిన్స్థానే స్థితో వీర ఆత్మనః పుణ్యతాం కురు। దేవకార్యం త్వయా కార్యం హంతవ్యా దేవశత్రవః
'ఈ స్థలంలో నిలబడి, నీకు పవిత్రతను పొందు. దేవతల పనిని నీవు చేయాలి. దేవతలకు శత్రువులను నీవే సంహరించాలి.'
తతో హృష్టమనా వీరో హ్యబ్రవీల్లక్ష్మణం వచః। సౌమిత్రేఽనుగృహీతోహం దేవదేవేన బ్రహ్మణా
అప్పుడు ఆనందంతో రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: 'సుమిత్ర కుమారా, దేవతల దేవుడైన బ్రహ్మదేవుడు నన్ను అనుగ్రహించాడు.'
అత్రాశ్రమపదం కృత్వా మాసమేకం చ లక్ష్మణ। వ్రతం చరితుమిచ్ఛామి కాయశోధనముత్తమమ్
'ఇక్కడ ఆశ్రమాన్ని నిర్మించి, ఒక నెల రోజుల పాటు శరీర పవిత్రత కోసం వ్రతం ఆచరించాలనుకుంటున్నాను, లక్ష్మణా.'
తథేతి లక్ష్మణేనోక్తే వ్రతం పరిసమాప్యతు। పిండదానాదిభిర్దానైః శ్రాద్ధైశ్చైవ పితామహాన్
లక్ష్మణుడు 'అలా జరుగుతుందీ' అని ఒప్పుకున్నాడు. వ్రతం పూర్తయింది. పిండప్రదానం, ఇతర దానాలు, శ్రాద్ధాలతో పితృదేవతలకు నివేదించబడింది.
పుష్కరే తు తదా రామోఽతర్పయద్విధివత్తదా। కనకా సుప్రభా చైవ నందా ప్రాచీ సరస్వతీ
ఆ సమయంలో రాముడు పుష్కరంలో, కనకా, సుప్రభా, నందా, తూర్పు సరస్వతి నదులతో కూడి, విధిగా పితృదేవతలకు తృప్తి కలిగించాడు.
పంచస్రోతాః పుష్కరేషు పితౄణాం తుష్టిదాయినీ। దైనందినీం పితౄణాం తు పూజాం తాం పితృపూర్వికామ్
పుష్కరంలో ఉన్న ఐదు ప్రవాహాల నది పితృదేవతలకు సంతృప్తిని ఇస్తుంది. తన పూర్వీకులవలె, ప్రతిరోజూ పితృపూజను నిర్వహించాడు.
రచయిత్వా తదా రామో లక్ష్మణం వాక్యమబ్రవీత్। ఏహి లక్ష్మణ శీఘ్రం త్వం పుష్కరాజ్జలమానయ
అంతా ముగించాక, రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: 'లక్ష్మణా, త్వరగా వచ్చి, పుష్కరంలో నీళ్లు తీసుకొరా.'
పాదప్రక్షాలనం కృత్వా శయనం కురు సంస్తరే। విభావర్యాం నివృత్తాయాం యాస్యామో దక్షిణాం దిశమ్
పాదాలు కడిగి, మంచంపై మంచు పరచుకొని పడుకో. రాత్రి ముగిసిన తర్వాత మనం దక్షిణ దిశగా వెళ్ళుదాం.
లక్ష్మణస్త్వబ్రవీద్వాక్యం సీతయానీయ తాం పయః। నాహం రామ సర్వకాలే దాసభావం కరోమి తే
లక్ష్మణుడు నీళ్లను తీసుకొచ్చి సీతకు ఇచ్చి ఇలా అన్నాడు: "రామా, నేను ఎప్పుడూ నీకు సేవకుడిలా ఉండను."
ఇయంపుష్టాచసుభృశంపీవరీచమమాప్యుత। కిం త్వం కరిష్యస్యనయా భార్యయా వద సాంప్రతమ్
నీ భార్య బాగా పోషణ పొందింది, బలంగా ఉంది. ఇప్పుడు ఈమెతో నువ్వేమి చేయబోతున్నావో చెప్పు.
కిం వా మృతస్య వై పృష్ఠ ఇయం యాస్యతి తే ప్రియా। రక్షసే త్వం సదా కాలం సుపుష్టాం చైవ సర్వదా
లేదా, నువ్వు మరణించిన తర్వాత నీ ప్రియమైన ఈమె నిన్ను అనుసరిస్తుందా? నువ్వు ఎప్పుడూ ఆమెను కాపాడుతూనే ఉంటావు, ఆమె ఎప్పుడూ బలంగా ఉంటుంది.