అథాశ్రమేషు సర్వేషు దమ ఏవోత్తమం వ్రతమ్। తాని లింగాని వక్ష్యామి యైర్దాంత ఇతి కీర్త్యతే
అన్ని ఆశ్రమాలలో కూడా ఆత్మనిగ్రహమే అత్యుత్తమ వ్రతం. దాంతో దాంతుడు అని ఎవరిని అంటారో, ఆ లక్షణాలను నేను చెప్పబోతున్నాను.
అకార్పణ్యమపారుష్యం సంతోషః సువిధానతా। అనసూయా గురోః పూజా దయా భూతేష్వపైశునమ్
లోభం లేకపోవడం, మృదుత్వం, తృప్తి, సరిగ్గా ప్రవర్తించడం, అసూయ లేకపోవడం, గురువుకు గౌరవం, జీవులపై దయ, పరనింద లేకపోవడం —
షడ్భిరేష దమః ప్రోక్త ఋషిభిః శాంతబుద్ధిభిః। దయాధీనౌ ధర్మమోక్షౌ తథా స్వర్గశ్చ పార్థివ
ఈ ఆరు లక్షణాలతోనే ఆత్మనిగ్రహాన్ని శాంతమైన మునులు వివరించారు. ధర్మం, మోక్షం, అలాగే స్వర్గం కూడా దయపైనే ఆధారపడి ఉంటాయి, ఓ రాజా.
అపమానే న కుప్యేత సంమానే న ప్రహృష్యతి। సమదుఃఖసుఖో ధీరః స శాంత ఇతి కీర్త్యతే
అవమానించబడినప్పుడు కోపపడడు, గౌరవించబడినప్పుడు హర్షించడు; సుఖ, దుఃఖాల్లో సమంగా ఉండేవాడు — అలాంటి శాంతుడని అంటారు.
శేతే సుఖం హి శాంతస్తు సుఖం హి ప్రతిబుధ్యతే। శ్రేయస్తరమతస్తిష్ఠేదవమన్తా వినశ్యతి
శాంతుడైన వాడు సుఖంగా నిద్రపోతాడు, సుఖంగానే మేల్కొంటాడు. అతడు ఉత్తమ స్థితిలో ఉంటాడు, కానీ పరులను తక్కువగా చూసేవాడు నశించిపోతాడు.
అపమానితస్తు న ధ్యాయేత్తస్య పాపం కదాచన। స్వధర్మమపి చావేక్ష్య పరధర్మం న దూషయేత్
అవమానించబడినప్పుడు మనసులో పెట్టుకోడు; అతడు ఎప్పుడూ పాపం చేయడు. తన ధర్మాన్ని చూసుకుని, పరధర్మాన్ని నిందించడు.
ఆత్మానమపి జానీయాత్పరం దోషైస్తు నాక్షిపేత్। మంత్రైర్హీనం క్రియాభిర్వా జన్మనాప్యథవా పునః
తనను తానే తెలుసుకుంటాడు, పరులను తప్పులకోసం నిందించడు — మంత్రాలు లేకపోయినా, కర్మలు లేకపోయినా, జన్మ వల్ల అయినా, మరేదైనా కారణం వల్ల అయినా.
దమశ్ఛాదయతే సర్వం హీనమంగం పటో యథా। అధీయతే నిరర్థన్తే నాభిజానంతి యే దమమ్
ఆత్మనిగ్రహం అన్ని లోపాలను దాచిపెడుతుంది, ఎలా అంటే, ఒక వస్త్రం లోపభాగాన్ని కప్పినట్లుగా. ఆత్మనిగ్రహాన్ని గుర్తించని వారు ఎంత చదివినా వృథా.
శ్రుతస్య హి దమో మూలం దమో ధర్మః సనాతనః। యో హ్యాత్మనస్తులయతే సువర్ణం తులయా దమమ్
విద్యకు మూలం ఆత్మనిగ్రహమే; ఆత్మనిగ్రహమే శాశ్వత ధర్మం. ఎవడు ఆత్మనిగ్రహాన్ని బంగారంతో సమానంగా తూచుతాడో —
స తేన ధృతిమాన్ఖ్యాతో న తు ద్రవ్యేణ మోహితః। వ్రతానామపి సర్వేషాం దమ ఏవ పరాయణమ్
అతడే స్థిరచిత్తుడని పిలవబడతాడు, ధనంతో మోహించడు. అన్ని వ్రతాలలో ఆత్మనిగ్రహమే పరమాశ్రయం.
యద్యధీతే షడంగాని వేదతత్త్వార్థవిద్ద్విజః। దమేన తు విహీనశ్చ పూజ్యత్వం నేహ గచ్ఛతి
ఒక ద్విజుడు వేదాలను, వాటి ఆరు భాగాలను, నిజమైన అర్థాన్ని తెలుసుకున్నా, ఆత్మనిగ్రహం లేకపోతే ఇక్కడ గౌరవాన్ని పొందడు.
దమేనహీనం న పునంతి వేదా యద్యప్యధీతాః సహ షడ్భిరంగైః। సాంఖ్యం చ యోగశ్చ కులం చ జన్మ తీర్థాభిషేకశ్చ నిరర్థకాని
ఆత్మనిగ్రహం లేనివారిని వేదాలు, ఆరు భాగాలతో చదివినా, పవిత్రం చేయవు. సాంఖ్య, యోగం, వంశం, జన్మ, తీర్థస్నానం — ఇవన్నీ ఫలహీనమే.
అపమానాత్తపోవృద్ధిః సంమానాచ్చ తపఃక్షయః। అర్చితః పూజితో విప్రో దుగ్ధా గౌరివ గచ్ఛతి
అవమానంతో తపస్సు పెరుగుతుంది; గౌరవంతో తపస్సు తగ్గిపోతుంది. పూజించబడిన బ్రాహ్మణుడు పాలు తీయబడిన ఆవు లాగా వెళ్ళిపోతాడు.
పునరాప్యాయతే ధేనుః సతృణైః సలిలైర్యథా। ఏవం జపైశ్చ హోమైశ్చ పునరాప్యాయతే ద్విజః
ఆవును మళ్లీ గడ్డి, నీటితో పోషించినట్లే, బ్రాహ్మణుడు కూడా జపాలు, హోమాలతో మళ్లీ శక్తిని పొందుతాడు.
ఆక్రోశకసమో లోకే సుహృదన్యో న విద్యతే। యస్తు దుష్కృతమాదాయ సుకృతం స్వం ప్రయచ్ఛతి
ఇహలోకంలో, పరుల దోషాన్ని తానే తీసుకుని, తన పుణ్యాన్ని వారికి ఇచ్చే వాడిని మించిన స్నేహితుడు లేడు.
ఆక్రోశమానాన్నాక్రోశేన్మన్యుం స్వం వినివర్తయేత్। సన్నియమ్య తదాత్మానమమృతేనాభిషించతి
అవమానించే వారిని మనం తిరిగి అవమానించకూడదు; మన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకోవాలి. అలా తనను తానే నియంత్రించుకున్నవాడు అమృతంతో అభిషేకించుకున్నవాడవుతాడు.
కపాలం వృక్షమూలాని కుచేలమసహాయతా। అనపేక్షా బ్రహ్మచర్యం నయన్తి పరమాం గతిమ్
ఒక ఖపాలాన్ని ధరించడం, చెట్ల వేర్లు తినడం, ముదురు వస్త్రాలు వేసుకోవడం, ఒంటరిగా ఉండడం, ఏమీ ఆశించకపోవడం, బ్రహ్మచర్యం పాటించడం — ఇవన్నీ మనిషిని పరమ గమ్యానికి చేర్చుతాయి.
కామక్రోధౌ వినిర్జిత్య కిమరణ్యే కరిష్యతి। అభ్యాసేన తు వై శాస్త్రం కులం శీలేన ధార్యతే
కామమూ, కోపమూ జయించినవాడికి అడవిలో ఇంకేం చేయాల్సి ఉంటుంది? సాధన వల్ల శాస్త్రం నిలుస్తుంది; మంచి స్వభావం వల్ల కుటుంబం నిలబడుతుంది.
గుణైర్మన్త్రా విధార్యన్తే క్రోధస్సత్త్వేన ధార్యతే। యస్తు క్రోధం సముత్పన్నం సంధారయతి చాత్మనః
మంచి లక్షణాల వల్ల మంత్రాలు నిలబడతాయి; ధైర్యంతో కోపాన్ని అదుపులో ఉంచవచ్చు. ఎవరు తనలో వచ్చే కోపాన్ని అదుపులో పెడతారో—
అక్రోధేన జయేద్వీరః కస్తేన సదృశో భువి। యస్తు క్రోధం సముత్పన్నం సంతం సంయమ్య తిష్ఠతి
అలాంటి వాడే నిజమైన వీరుడు; కోపాన్ని జయించేవాడికి ఈ భూమిపై సమానం ఎవరు ఉంటారు? ఎవరు కోపం వచ్చినప్పుడు దాన్ని కట్టడి చేసి నిలబడతారో—
తం సత్సారతమమ్మన్యే నాస్మిన్సీదతి యః పుమాన్। ఏష పైతామహో గుహ్యో బ్రహ్మరాశిస్సనాతనః
అలాంటి వాడే సత్సంగంలో శ్రేష్ఠుడు, ఈ లోకంలో ఎప్పుడూ దిగజారడు. ఇదే పితామహుడు బ్రహ్మ ఇచ్చిన ప్రాచీన రహస్య బోధ.
ధర్మస్య నియమో యో హి మయా తే కథితో భృశమ్। అన్యే చ యజ్వనాం లోకా అన్యే చాపి తపస్వినాం
ధర్మానికి సంబంధించిన నియమాన్ని నేను నీకు పూర్తిగా వివరించాను. యజ్ఞాలు చేసే వారికి వేరు లోకాలు, తపస్సు చేసే వారికి వేరే లోకాలు ఉంటాయి.
అన్యే దమవతాం లోకాస్తే వై పరమపూజితాః। ఏకః క్షమావతాం దోషో ద్వితీయో నోపపద్యతే
దమాన్ని పాటించేవారికి వేరే లోకాలు ఉంటాయి; అవి ఎంతో గౌరవించబడతాయి. క్షమాశీలులకు ఒక్క తప్పు మాత్రమే ఉంటుంది; రెండవది ఉండదు.
యదిదం క్షమయా యుక్తమశక్తమ్మన్యతే జనః। న చైష దోషో మంతవ్యః క్షమా ప్రజ్ఞావతాం బలమ్
క్షమతో ఉండడం బలహీనత అని ఎవరు అనుకున్నా, అది తప్పు కాదు; క్షమాశీలులకు క్షమే నిజమైన బలం.
ప్రశమం యోభిజానాతి ఇష్టాపూర్తం మహీయతే। యత్క్రోధయుక్తో జపతి జుహోతి చ యదర్చతి
యవడు శాంతిని తెలుసుకుంటాడో వాడు యజ్ఞ, దానం కన్నా గొప్పవాడవుతాడు. కోపంతో చేసే జపం, హోమం, పూజ —
సర్వం క్షరతి తత్తస్య భిన్నకుంభాదివోదకమ్। దమాధ్యాయమిమం పుణ్యం ప్రాతరుత్థాయ యః పఠేత్
అవి అన్నీ పగిలిన కుండలో నీళ్లు పోయినట్లు పోతాయి. ఉదయం లేచి ఈ దమశాస్త్రాన్ని చదివేవాడు —
స ధర్మనావమారుహ్య దుర్గాణ్యతి తరిష్యతి। దమాధ్యాయమిమం పుణ్యం సతతం శ్రావయేదిద్వజః
అతడు ధర్మరూపమైన పడవ ఎక్కి కష్టాలను దాటి పోతాడు. ఎవరైనా ఈ దమశాస్త్రాన్ని ఎప్పుడూ వినిపిస్తే —
స బ్రహ్మలోకమాప్నోతి తస్మాన్న చ్యవతే పునః। శ్రూయతాం ధర్మసర్వస్వం శ్రుత్వా చైతత్ప్రధార్యతామ్
వాడు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు, అక్కడి నుంచి మళ్లీ పడిపోడు. ఇప్పుడు ధర్మసారాన్ని విను; విని, మదిలో నిలుపుకో.
ఆత్మనః ప్రతికూలాని పరేషాం న సమాచరేత్। మాతృవత్పరదారాంశ్చ పరద్రవ్యాణి లోష్ఠవత్
మనకు నచ్చని పనిని ఇతరులపై చేయకూడదు. ఇతరుల భార్యలను తల్లిలా చూడాలి; ఇతరుల సంపదను మట్టిలా భావించాలి.
ఆత్మవత్సర్వభూతాని యః పశ్యతి స పశ్యతి। పచనం వైశ్వదేవార్థే పరార్థే యచ్చ జీవితమ్
ప్రతి జీవిని తనలాగా చూసేవాడే నిజంగా చూచేవాడు. దేవతల కోసమే వంట చేయాలి; ఇతరుల కోసం జీవించాలి.