న శబ్దశాస్త్రే నిరతస్య మోక్షో న వర్ణసంగే నిరతస్య చైవ। న భోజనాచ్ఛాదన తత్పరస్య న లోకవృత్తగ్రహణేరతస్య
పదార్థశాస్త్రంలో మునిగిపోయినవారికి, కులభేదాలకు పట్టుబడినవారికి, భోజనం, వస్త్రాలపై మక్కువ ఉన్నవారికి, లోకాచారాలను పాటించేవారికి మోక్షం లభించదు.
ఏకాంతశీలస్య దృఢవ్రతస్య సర్వేన్ద్రియప్రీతినివర్తకస్య। అధ్యాత్మయోగే గతమానసస్య మోక్షో ధ్రువం నిత్యమహింసకస్య
ఒంటరిగా ఉండే స్వభావం, దృఢమైన వ్రతం, అన్ని ఇంద్రియ సుఖాలను వదిలిపెట్టడం, మనస్సు ఆధ్యాత్మిక సాధనలో నిలిపివేయడం, ఎప్పుడూ హింస లేని జీవితం—ఇలాంటి వారికి మోక్షం నిశ్చితంగా లభిస్తుంది.
సుఖం చ దాంతః స్వపితి సుఖేన ప్రతిబుధ్యతే। సమః సర్వేషు భూతేషు మనో యస్య ప్రబుధ్యతే
దమం ఉన్నవాడు సుఖంగా నిద్రపోతాడు, సంతోషంగా లేచిపోతాడు. అందరినీ సమంగా చూసే వాడి మనస్సు నిజంగా మేల్కొంటుంది.
న రథేన సుఖం యాతి న హయేన న దంతినా। యథాత్మనా వినీతేన సుఖం యాతి మహాపథే ౩౦౦ 1.19.
రథంలోనో, గుర్రంలోనో, ఏనుగులోనో ప్రయాణించినంత ఆనందం ఉండదు. తనను తాను జయించుకున్నవాడు మహాపథంలో సుఖంగా ప్రయాణిస్తాడు.
న తు కుర్యాద్ధరిః స్పృష్టః సర్పో వాప్యతిరోషితః। అరిర్వా నిత్యసంక్రుద్ధో యథాత్మా దమవర్జితః
కోపంతో ఉన్న పాము, రాక్షసుడు, శత్రువు చేసినట్లు మనిషి ప్రవర్తించకూడదు. అలాగే, దమం లేని మనిషి కూడా అలా ప్రవర్తిస్తాడు.
న యమం యమమిత్యాహురాత్మా వై యమ ఉచ్యతే। ఆత్మా వై యమితో యేన స యమస్తు విశిష్యతే
యముడిని దమమని ఎవరూ పిలవరు. ఆత్మనే నిజమైన దమం. ఎవరు తమను తాము నియంత్రించుకుంటారో, వారి దమమే గొప్పది.
యమో యమ ఇతి ప్రోక్తో వృథా తూద్విజతే జనః। ఆత్మా వై యమితో యేన యమస్తస్య కరోతి కిమ్
ప్రజలు యముడిని దమమని అనుకుంటారు, కానీ అది వృథా భయం. తనను తాను నియంత్రించుకున్నవాడికి యముడు ఏమి చేయగలడు?
క్రవ్యాదేభ్యశ్చ భూతేభ్యోఽదాన్తేభ్యశ్చ సదా భయమ్। తేషాం విప్రతిషేధార్థం దండః సృష్టః స్వయంభువా
మాంసాహార జంతువులనుండి, దమం లేని ప్రాణులనుండి ఎప్పుడూ భయం ఉంటుంది. వారిని నియంత్రించడానికి శిక్షను స్వయంభువు సృష్టించాడు.
దండో రక్షతి భూతాని దండః పాలయతే ప్రజాః। నివారయతి పాపిష్ఠాన్దండో దుర్జయ ఏవ వా
దండం జీవులను రక్షిస్తుంది; దండం ప్రజలను కాపాడుతుంది. దండం దుష్టులను అదుపులో ఉంచుతుంది; దండాన్ని జయించడం చాలా కష్టం.
శ్యామో యువా లోహితాక్షః సర్వభూతభయావహః। దండః శాస్తా మనుష్యాణాం యస్మిన్ధర్మః ప్రతిష్ఠితః
కృష్ణవర్ణుడు, యవ్వనంతో, ఎర్రని కన్నులతో, అన్ని జీవులకు భయాన్ని కలిగించే వాడు — దండమే మనుష్యులకు పాలకుడు, అందులోనే ధర్మం నిలిచిఉంది.
అథాశ్రమేషు సర్వేషు దమ ఏవోత్తమం వ్రతమ్। తాని లింగాని వక్ష్యామి యైర్దాంత ఇతి కీర్త్యతే
అన్ని ఆశ్రమాలలో కూడా ఆత్మనిగ్రహమే అత్యుత్తమ వ్రతం. దాంతో దాంతుడు అని ఎవరిని అంటారో, ఆ లక్షణాలను నేను చెప్పబోతున్నాను.
అకార్పణ్యమపారుష్యం సంతోషః సువిధానతా। అనసూయా గురోః పూజా దయా భూతేష్వపైశునమ్
లోభం లేకపోవడం, మృదుత్వం, తృప్తి, సరిగ్గా ప్రవర్తించడం, అసూయ లేకపోవడం, గురువుకు గౌరవం, జీవులపై దయ, పరనింద లేకపోవడం —
షడ్భిరేష దమః ప్రోక్త ఋషిభిః శాంతబుద్ధిభిః। దయాధీనౌ ధర్మమోక్షౌ తథా స్వర్గశ్చ పార్థివ
ఈ ఆరు లక్షణాలతోనే ఆత్మనిగ్రహాన్ని శాంతమైన మునులు వివరించారు. ధర్మం, మోక్షం, అలాగే స్వర్గం కూడా దయపైనే ఆధారపడి ఉంటాయి, ఓ రాజా.
అపమానే న కుప్యేత సంమానే న ప్రహృష్యతి। సమదుఃఖసుఖో ధీరః స శాంత ఇతి కీర్త్యతే
అవమానించబడినప్పుడు కోపపడడు, గౌరవించబడినప్పుడు హర్షించడు; సుఖ, దుఃఖాల్లో సమంగా ఉండేవాడు — అలాంటి శాంతుడని అంటారు.
శేతే సుఖం హి శాంతస్తు సుఖం హి ప్రతిబుధ్యతే। శ్రేయస్తరమతస్తిష్ఠేదవమన్తా వినశ్యతి
శాంతుడైన వాడు సుఖంగా నిద్రపోతాడు, సుఖంగానే మేల్కొంటాడు. అతడు ఉత్తమ స్థితిలో ఉంటాడు, కానీ పరులను తక్కువగా చూసేవాడు నశించిపోతాడు.
అపమానితస్తు న ధ్యాయేత్తస్య పాపం కదాచన। స్వధర్మమపి చావేక్ష్య పరధర్మం న దూషయేత్
అవమానించబడినప్పుడు మనసులో పెట్టుకోడు; అతడు ఎప్పుడూ పాపం చేయడు. తన ధర్మాన్ని చూసుకుని, పరధర్మాన్ని నిందించడు.
ఆత్మానమపి జానీయాత్పరం దోషైస్తు నాక్షిపేత్। మంత్రైర్హీనం క్రియాభిర్వా జన్మనాప్యథవా పునః
తనను తానే తెలుసుకుంటాడు, పరులను తప్పులకోసం నిందించడు — మంత్రాలు లేకపోయినా, కర్మలు లేకపోయినా, జన్మ వల్ల అయినా, మరేదైనా కారణం వల్ల అయినా.
దమశ్ఛాదయతే సర్వం హీనమంగం పటో యథా। అధీయతే నిరర్థన్తే నాభిజానంతి యే దమమ్
ఆత్మనిగ్రహం అన్ని లోపాలను దాచిపెడుతుంది, ఎలా అంటే, ఒక వస్త్రం లోపభాగాన్ని కప్పినట్లుగా. ఆత్మనిగ్రహాన్ని గుర్తించని వారు ఎంత చదివినా వృథా.
శ్రుతస్య హి దమో మూలం దమో ధర్మః సనాతనః। యో హ్యాత్మనస్తులయతే సువర్ణం తులయా దమమ్
విద్యకు మూలం ఆత్మనిగ్రహమే; ఆత్మనిగ్రహమే శాశ్వత ధర్మం. ఎవడు ఆత్మనిగ్రహాన్ని బంగారంతో సమానంగా తూచుతాడో —
స తేన ధృతిమాన్ఖ్యాతో న తు ద్రవ్యేణ మోహితః। వ్రతానామపి సర్వేషాం దమ ఏవ పరాయణమ్
అతడే స్థిరచిత్తుడని పిలవబడతాడు, ధనంతో మోహించడు. అన్ని వ్రతాలలో ఆత్మనిగ్రహమే పరమాశ్రయం.
యద్యధీతే షడంగాని వేదతత్త్వార్థవిద్ద్విజః। దమేన తు విహీనశ్చ పూజ్యత్వం నేహ గచ్ఛతి
ఒక ద్విజుడు వేదాలను, వాటి ఆరు భాగాలను, నిజమైన అర్థాన్ని తెలుసుకున్నా, ఆత్మనిగ్రహం లేకపోతే ఇక్కడ గౌరవాన్ని పొందడు.
దమేనహీనం న పునంతి వేదా యద్యప్యధీతాః సహ షడ్భిరంగైః। సాంఖ్యం చ యోగశ్చ కులం చ జన్మ తీర్థాభిషేకశ్చ నిరర్థకాని
ఆత్మనిగ్రహం లేనివారిని వేదాలు, ఆరు భాగాలతో చదివినా, పవిత్రం చేయవు. సాంఖ్య, యోగం, వంశం, జన్మ, తీర్థస్నానం — ఇవన్నీ ఫలహీనమే.
అపమానాత్తపోవృద్ధిః సంమానాచ్చ తపఃక్షయః। అర్చితః పూజితో విప్రో దుగ్ధా గౌరివ గచ్ఛతి
అవమానంతో తపస్సు పెరుగుతుంది; గౌరవంతో తపస్సు తగ్గిపోతుంది. పూజించబడిన బ్రాహ్మణుడు పాలు తీయబడిన ఆవు లాగా వెళ్ళిపోతాడు.
పునరాప్యాయతే ధేనుః సతృణైః సలిలైర్యథా। ఏవం జపైశ్చ హోమైశ్చ పునరాప్యాయతే ద్విజః
ఆవును మళ్లీ గడ్డి, నీటితో పోషించినట్లే, బ్రాహ్మణుడు కూడా జపాలు, హోమాలతో మళ్లీ శక్తిని పొందుతాడు.
ఆక్రోశకసమో లోకే సుహృదన్యో న విద్యతే। యస్తు దుష్కృతమాదాయ సుకృతం స్వం ప్రయచ్ఛతి
ఇహలోకంలో, పరుల దోషాన్ని తానే తీసుకుని, తన పుణ్యాన్ని వారికి ఇచ్చే వాడిని మించిన స్నేహితుడు లేడు.
ఆక్రోశమానాన్నాక్రోశేన్మన్యుం స్వం వినివర్తయేత్। సన్నియమ్య తదాత్మానమమృతేనాభిషించతి
అవమానించే వారిని మనం తిరిగి అవమానించకూడదు; మన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకోవాలి. అలా తనను తానే నియంత్రించుకున్నవాడు అమృతంతో అభిషేకించుకున్నవాడవుతాడు.
కపాలం వృక్షమూలాని కుచేలమసహాయతా। అనపేక్షా బ్రహ్మచర్యం నయన్తి పరమాం గతిమ్
ఒక ఖపాలాన్ని ధరించడం, చెట్ల వేర్లు తినడం, ముదురు వస్త్రాలు వేసుకోవడం, ఒంటరిగా ఉండడం, ఏమీ ఆశించకపోవడం, బ్రహ్మచర్యం పాటించడం — ఇవన్నీ మనిషిని పరమ గమ్యానికి చేర్చుతాయి.
కామక్రోధౌ వినిర్జిత్య కిమరణ్యే కరిష్యతి। అభ్యాసేన తు వై శాస్త్రం కులం శీలేన ధార్యతే
కామమూ, కోపమూ జయించినవాడికి అడవిలో ఇంకేం చేయాల్సి ఉంటుంది? సాధన వల్ల శాస్త్రం నిలుస్తుంది; మంచి స్వభావం వల్ల కుటుంబం నిలబడుతుంది.
గుణైర్మన్త్రా విధార్యన్తే క్రోధస్సత్త్వేన ధార్యతే। యస్తు క్రోధం సముత్పన్నం సంధారయతి చాత్మనః
మంచి లక్షణాల వల్ల మంత్రాలు నిలబడతాయి; ధైర్యంతో కోపాన్ని అదుపులో ఉంచవచ్చు. ఎవరు తనలో వచ్చే కోపాన్ని అదుపులో పెడతారో—
అక్రోధేన జయేద్వీరః కస్తేన సదృశో భువి। యస్తు క్రోధం సముత్పన్నం సంతం సంయమ్య తిష్ఠతి
అలాంటి వాడే నిజమైన వీరుడు; కోపాన్ని జయించేవాడికి ఈ భూమిపై సమానం ఎవరు ఉంటారు? ఎవరు కోపం వచ్చినప్పుడు దాన్ని కట్టడి చేసి నిలబడతారో—