పితరస్తస్య తుష్యంతి యావజ్జీవం న సంశయః। దేవద్విజసమీపస్థోన్నస్యదాతా విముచ్యతే
ఆ మనిషి జీవితాంతం తన పితృదేవతలను సంతోషపెట్టగలడు, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. దేవతలు, ద్విజుల సమక్షంలో దానం చేసే వాడు పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు.
ప్రబుద్ధో వా ప్రమత్తో వా ప్రసంగాదాగతోపి వా। భక్త్యా విరహితో వాపి శృణ్వన్పాపాద్విముచ్యతే
ఎవరైనా జాగ్రత్తగా వినినా, నిర్లక్ష్యంగా వినినా, యాదృచ్ఛికంగా వచ్చినా, భక్తి లేకపోయినా, ఈ మాటలు వినేవాడు పాపాల నుండి విముక్తి అవుతాడు.
దానేన సంయుతా విప్రాః సుఖినో ధర్మభాగినః। యమో దమో వై నియమః ప్రోక్తస్తత్వార్థదర్శిభిః
దానం చేసే బ్రాహ్మణులు సంతోషంగా, ధర్మఫలాన్ని పొందుతారు. నిజమైన జ్ఞానులు, దమము, శాంతి, నియమాన్ని గొప్పగా చెప్పారు.
బ్రాహ్మణానాం విశేషేణ దమో ధర్మః సనాతనః। దమస్తేజో వర్ద్ధయతి పవిత్రో దమ ఉత్తమః
బ్రాహ్మణులకు ముఖ్యంగా దమమే శాశ్వతమైన ధర్మం. దమం వల్ల తేజస్సు పెరుగుతుంది, పవిత్రమైన దమమే ఉత్తమమైనది.
విపాప్మా చైవ తేజస్వీ పురుషో దమతో భవేత్। యే కేచిన్నియమా లోకే యే చ ధర్మాశ్శుభాన్వయాః
దమం వల్ల మనిషి పాపరహితుడై, తేజోవంతుడవుతాడు. లోకంలో ఉన్న అన్ని నియమాలు, శుభమైన ధర్మాలు కూడా దమంతోనే పరిపూర్ణమవుతాయి.
సర్వయజ్ఞఫలం చాపి దమస్తేభ్యో విశిష్యతే। తపో యజ్ఞస్తథా దానం దమాదేవ ప్రవర్తతే
సర్వయజ్ఞఫలాలకన్నా దమమే గొప్పది. తపస్సు, యజ్ఞం, దానం అన్నీ దమం వల్లే ఉద్భవిస్తాయి.
కిమరణ్యేత్వదాంతస్య దాంతస్యాపి కిమాశ్రమే। యత్రయత్ర వసేద్దాంతస్తదరణ్యం మహాశ్రమః
దమం లేని వానికి అరణ్యంలో ఉండటం వల్ల ప్రయోజనం లేదు. దమం ఉన్నవానికి ఆశ్రమంలో ఉండటం అవసరం లేదు. దమం ఉన్నవాడు ఎక్కడ ఉన్నా, అదే అరణ్యం, అదే మహాశ్రమం.
శీలవృత్తసమేతస్య నిగృహీతేంద్రియస్య చ। ఆర్జవే వర్తమానస్య ఆశ్రమైః కిం ప్రయోజనమ్
శీలవంతుడు, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకున్నవాడు, నేరుగా నడిచేవాడు—ఇలాంటి వారికి ఆశ్రమాలు అవసరం లేదు.
వనేపి దోషాః ప్రభవంతి రాగిణాం గృహేపి పంచేంద్రియనిగ్రహస్తపః। అకుత్సితే కర్మణి యః ప్రవర్తతే నివృత్తరాగస్య గృహం తపోవనమ్
రాగభావం ఉన్నవారికి అరణ్యంలోనూ తప్పులు కలుగుతాయి. ఇంట్లో ఉండేవారు ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తే అదే తపస్సు. రాగం లేని వాడు, ద్వేషం లేకుండా కర్మ చేస్తే, అతని ఇల్లు తపోవనం అవుతుంది.
సుకర్మధర్మార్జితజీవితానాం సదా చ సంతుష్య గృహే రతానామ్। జితేంద్రియాణామతిథిప్రియాణాం గృహేపి ధర్మో నియమస్థితానామ్
ధర్మబద్ధంగా జీవనం సాగించేవారు, ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉండేవారు, ఇంటికే మమకారం కలిగినవారు, ఇంద్రియాలను జయించినవారు, అతిథులను ఆదరించే వారు, నియమంలో నిలిచినవారు—ఇలాంటి వారి ఇంట్లోనే ధర్మం ఉంటుంది.
న శబ్దశాస్త్రే నిరతస్య మోక్షో న వర్ణసంగే నిరతస్య చైవ। న భోజనాచ్ఛాదన తత్పరస్య న లోకవృత్తగ్రహణేరతస్య
పదార్థశాస్త్రంలో మునిగిపోయినవారికి, కులభేదాలకు పట్టుబడినవారికి, భోజనం, వస్త్రాలపై మక్కువ ఉన్నవారికి, లోకాచారాలను పాటించేవారికి మోక్షం లభించదు.
ఏకాంతశీలస్య దృఢవ్రతస్య సర్వేన్ద్రియప్రీతినివర్తకస్య। అధ్యాత్మయోగే గతమానసస్య మోక్షో ధ్రువం నిత్యమహింసకస్య
ఒంటరిగా ఉండే స్వభావం, దృఢమైన వ్రతం, అన్ని ఇంద్రియ సుఖాలను వదిలిపెట్టడం, మనస్సు ఆధ్యాత్మిక సాధనలో నిలిపివేయడం, ఎప్పుడూ హింస లేని జీవితం—ఇలాంటి వారికి మోక్షం నిశ్చితంగా లభిస్తుంది.
సుఖం చ దాంతః స్వపితి సుఖేన ప్రతిబుధ్యతే। సమః సర్వేషు భూతేషు మనో యస్య ప్రబుధ్యతే
దమం ఉన్నవాడు సుఖంగా నిద్రపోతాడు, సంతోషంగా లేచిపోతాడు. అందరినీ సమంగా చూసే వాడి మనస్సు నిజంగా మేల్కొంటుంది.
న రథేన సుఖం యాతి న హయేన న దంతినా। యథాత్మనా వినీతేన సుఖం యాతి మహాపథే ౩౦౦ 1.19.
రథంలోనో, గుర్రంలోనో, ఏనుగులోనో ప్రయాణించినంత ఆనందం ఉండదు. తనను తాను జయించుకున్నవాడు మహాపథంలో సుఖంగా ప్రయాణిస్తాడు.
న తు కుర్యాద్ధరిః స్పృష్టః సర్పో వాప్యతిరోషితః। అరిర్వా నిత్యసంక్రుద్ధో యథాత్మా దమవర్జితః
కోపంతో ఉన్న పాము, రాక్షసుడు, శత్రువు చేసినట్లు మనిషి ప్రవర్తించకూడదు. అలాగే, దమం లేని మనిషి కూడా అలా ప్రవర్తిస్తాడు.
న యమం యమమిత్యాహురాత్మా వై యమ ఉచ్యతే। ఆత్మా వై యమితో యేన స యమస్తు విశిష్యతే
యముడిని దమమని ఎవరూ పిలవరు. ఆత్మనే నిజమైన దమం. ఎవరు తమను తాము నియంత్రించుకుంటారో, వారి దమమే గొప్పది.
యమో యమ ఇతి ప్రోక్తో వృథా తూద్విజతే జనః। ఆత్మా వై యమితో యేన యమస్తస్య కరోతి కిమ్
ప్రజలు యముడిని దమమని అనుకుంటారు, కానీ అది వృథా భయం. తనను తాను నియంత్రించుకున్నవాడికి యముడు ఏమి చేయగలడు?
క్రవ్యాదేభ్యశ్చ భూతేభ్యోఽదాన్తేభ్యశ్చ సదా భయమ్। తేషాం విప్రతిషేధార్థం దండః సృష్టః స్వయంభువా
మాంసాహార జంతువులనుండి, దమం లేని ప్రాణులనుండి ఎప్పుడూ భయం ఉంటుంది. వారిని నియంత్రించడానికి శిక్షను స్వయంభువు సృష్టించాడు.
దండో రక్షతి భూతాని దండః పాలయతే ప్రజాః। నివారయతి పాపిష్ఠాన్దండో దుర్జయ ఏవ వా
దండం జీవులను రక్షిస్తుంది; దండం ప్రజలను కాపాడుతుంది. దండం దుష్టులను అదుపులో ఉంచుతుంది; దండాన్ని జయించడం చాలా కష్టం.
శ్యామో యువా లోహితాక్షః సర్వభూతభయావహః। దండః శాస్తా మనుష్యాణాం యస్మిన్ధర్మః ప్రతిష్ఠితః
కృష్ణవర్ణుడు, యవ్వనంతో, ఎర్రని కన్నులతో, అన్ని జీవులకు భయాన్ని కలిగించే వాడు — దండమే మనుష్యులకు పాలకుడు, అందులోనే ధర్మం నిలిచిఉంది.
అథాశ్రమేషు సర్వేషు దమ ఏవోత్తమం వ్రతమ్। తాని లింగాని వక్ష్యామి యైర్దాంత ఇతి కీర్త్యతే
అన్ని ఆశ్రమాలలో కూడా ఆత్మనిగ్రహమే అత్యుత్తమ వ్రతం. దాంతో దాంతుడు అని ఎవరిని అంటారో, ఆ లక్షణాలను నేను చెప్పబోతున్నాను.
అకార్పణ్యమపారుష్యం సంతోషః సువిధానతా। అనసూయా గురోః పూజా దయా భూతేష్వపైశునమ్
లోభం లేకపోవడం, మృదుత్వం, తృప్తి, సరిగ్గా ప్రవర్తించడం, అసూయ లేకపోవడం, గురువుకు గౌరవం, జీవులపై దయ, పరనింద లేకపోవడం —
షడ్భిరేష దమః ప్రోక్త ఋషిభిః శాంతబుద్ధిభిః। దయాధీనౌ ధర్మమోక్షౌ తథా స్వర్గశ్చ పార్థివ
ఈ ఆరు లక్షణాలతోనే ఆత్మనిగ్రహాన్ని శాంతమైన మునులు వివరించారు. ధర్మం, మోక్షం, అలాగే స్వర్గం కూడా దయపైనే ఆధారపడి ఉంటాయి, ఓ రాజా.
అపమానే న కుప్యేత సంమానే న ప్రహృష్యతి। సమదుఃఖసుఖో ధీరః స శాంత ఇతి కీర్త్యతే
అవమానించబడినప్పుడు కోపపడడు, గౌరవించబడినప్పుడు హర్షించడు; సుఖ, దుఃఖాల్లో సమంగా ఉండేవాడు — అలాంటి శాంతుడని అంటారు.
శేతే సుఖం హి శాంతస్తు సుఖం హి ప్రతిబుధ్యతే। శ్రేయస్తరమతస్తిష్ఠేదవమన్తా వినశ్యతి
శాంతుడైన వాడు సుఖంగా నిద్రపోతాడు, సుఖంగానే మేల్కొంటాడు. అతడు ఉత్తమ స్థితిలో ఉంటాడు, కానీ పరులను తక్కువగా చూసేవాడు నశించిపోతాడు.
అపమానితస్తు న ధ్యాయేత్తస్య పాపం కదాచన। స్వధర్మమపి చావేక్ష్య పరధర్మం న దూషయేత్
అవమానించబడినప్పుడు మనసులో పెట్టుకోడు; అతడు ఎప్పుడూ పాపం చేయడు. తన ధర్మాన్ని చూసుకుని, పరధర్మాన్ని నిందించడు.
ఆత్మానమపి జానీయాత్పరం దోషైస్తు నాక్షిపేత్। మంత్రైర్హీనం క్రియాభిర్వా జన్మనాప్యథవా పునః
తనను తానే తెలుసుకుంటాడు, పరులను తప్పులకోసం నిందించడు — మంత్రాలు లేకపోయినా, కర్మలు లేకపోయినా, జన్మ వల్ల అయినా, మరేదైనా కారణం వల్ల అయినా.
దమశ్ఛాదయతే సర్వం హీనమంగం పటో యథా। అధీయతే నిరర్థన్తే నాభిజానంతి యే దమమ్
ఆత్మనిగ్రహం అన్ని లోపాలను దాచిపెడుతుంది, ఎలా అంటే, ఒక వస్త్రం లోపభాగాన్ని కప్పినట్లుగా. ఆత్మనిగ్రహాన్ని గుర్తించని వారు ఎంత చదివినా వృథా.
శ్రుతస్య హి దమో మూలం దమో ధర్మః సనాతనః। యో హ్యాత్మనస్తులయతే సువర్ణం తులయా దమమ్
విద్యకు మూలం ఆత్మనిగ్రహమే; ఆత్మనిగ్రహమే శాశ్వత ధర్మం. ఎవడు ఆత్మనిగ్రహాన్ని బంగారంతో సమానంగా తూచుతాడో —
స తేన ధృతిమాన్ఖ్యాతో న తు ద్రవ్యేణ మోహితః। వ్రతానామపి సర్వేషాం దమ ఏవ పరాయణమ్
అతడే స్థిరచిత్తుడని పిలవబడతాడు, ధనంతో మోహించడు. అన్ని వ్రతాలలో ఆత్మనిగ్రహమే పరమాశ్రయం.