క్షుధాయాం న విరాజంతే తత్ర యే సంస్థితా నరాః। యథా భూమిగతం తోయం రవిరశ్మిర్వికర్షతి
'ఆకలితో ఉన్నవారికి అవి అందంగా కనిపించవు. నేలపై ఉన్న నీటిని ఎలాగైతే సూర్యకిరణాలు ఎత్తుకుపోతాయో—'
తద్వచ్ఛరీరజా నాడ్యః శోష్యంతే జఠరాగ్నినా। న శృణోతి న చాఘ్రాతి చక్షుషా నైవ పశ్యతి
'అలాగే శరీరంలోని నాళాలు కడుపులోని అగ్నిచేత ఎండిపోతాయి. వాడు వినడు, వాసన పట్టడు, కన్నులతో చూడడు—'
దహ్యతే క్షీయతే మూఢః శుష్యతే క్షుధయార్దితః। న పూర్వాం దక్షిణాం చాపి పశ్చిమాం నోత్తరామపి
'ఆకలితో బాధపడేవాడు కాలిపోతాడు, క్షీణిస్తాడు, మూర్ఛపోతాడు, ఎండిపోతాడు. అతడు తూర్పు, దక్షిణ, పడమర, ఉత్తర దిశలు కూడా గుర్తించలేడు—'
న చాధో నైవ చోర్ద్ధ్వం చ క్షుధావిష్టో హి విందతి। మూకత్వం బధిరత్వం చ జడత్వమథ పంగుతా
'కింద, పై కూడా ఆకలితో ఉన్నవాడు తెలుసుకోలేడు. మౌనత్వం, చెవిటితనం, మూర్ఖత్వం, అంగవైకల్యం కూడా—'
భైరవత్వమమర్యాదం క్షుధాయాం సంప్రవర్ద్ధతే। జనకం జననీం పుత్రాన్భార్యాం దుహితరం తథా
'భయంకరత, నియమాలేని ప్రవర్తన ఆకలిలో పెరుగుతాయి. తండ్రిని, తల్లిని, కుమారులను, భార్యను, కుమార్తెను కూడా వదిలిపెడతాడు—'
భ్రాతరం స్వజనం వాపి త్యజతి క్షుధయార్దితః। న పితౄన్పూజయేత్సమ్యక్దేవం చాపి గురుం తథా
'లేదా అన్నను, స్వజనులను కూడా ఆకలితో బాధపడేవాడు వదిలిపెడతాడు. పితృదేవతలను, దేవతలను, గురువును కూడా సరిగ్గా పూజించడు—'
ఋషీనుపగతాంశ్చాపి క్షుధావిష్టో న విందతి। ఏవమన్నవిహీనస్య భవంత్యేతాని దేహినాం
'వచ్చిన ఋషులను కూడా ఆకలితో ఉన్నవాడు గుర్తించడు. ఇలా అన్నం లేకుండా ఉన్న శరీరధారులకు ఈ పరిస్థితులు కలుగుతాయి.'
తదేవం సంప్రయచ్ఛేత అన్నం శ్రద్ధాసమన్వితః। బ్రహ్మభూతస్తతః సోథ బ్రహ్మణా సహ మోదతే
కాబట్టి, విశ్వాసంతో అన్నదానం చేయాలి. అలా బ్రహ్మతో ఏకత్వాన్ని పొందినవాడు, బ్రహ్మతో కలిసి ఆనందిస్తాడు.
సుసంస్కృతం చ యోప్యన్నం దద్యాదహరహర్ద్విజే। యః పఠేదన్నదానం తు శ్రాద్ధే చైవ విశేషతః
ఎవరైనా ప్రతి రోజు బ్రాహ్మణునికి బాగా తయారుచేసిన అన్నాన్ని ఇస్తే, లేదా అన్నదానం గురించి పఠిస్తే, ముఖ్యంగా శ్రాద్ధ సమయంలో—
ఏకాగ్రమానసో భూత్వా అమావస్యేందుసంక్షయే। భూతోపఘాతసంపూర్ణే శ్రాద్ధే శ్రావయతే సదా
ఏకాగ్రచిత్తంతో, అమావాస్య నాడు, చంద్రుడు క్షీణిస్తున్నప్పుడు, భూతాల సమక్షంలో శ్రాద్ధం జరిగేటప్పుడు, ఎప్పుడూ దాన్ని వినిపిస్తాడు.
పితరస్తస్య తుష్యంతి యావజ్జీవం న సంశయః। దేవద్విజసమీపస్థోన్నస్యదాతా విముచ్యతే
ఆ మనిషి జీవితాంతం తన పితృదేవతలను సంతోషపెట్టగలడు, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. దేవతలు, ద్విజుల సమక్షంలో దానం చేసే వాడు పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు.
ప్రబుద్ధో వా ప్రమత్తో వా ప్రసంగాదాగతోపి వా। భక్త్యా విరహితో వాపి శృణ్వన్పాపాద్విముచ్యతే
ఎవరైనా జాగ్రత్తగా వినినా, నిర్లక్ష్యంగా వినినా, యాదృచ్ఛికంగా వచ్చినా, భక్తి లేకపోయినా, ఈ మాటలు వినేవాడు పాపాల నుండి విముక్తి అవుతాడు.
దానేన సంయుతా విప్రాః సుఖినో ధర్మభాగినః। యమో దమో వై నియమః ప్రోక్తస్తత్వార్థదర్శిభిః
దానం చేసే బ్రాహ్మణులు సంతోషంగా, ధర్మఫలాన్ని పొందుతారు. నిజమైన జ్ఞానులు, దమము, శాంతి, నియమాన్ని గొప్పగా చెప్పారు.
బ్రాహ్మణానాం విశేషేణ దమో ధర్మః సనాతనః। దమస్తేజో వర్ద్ధయతి పవిత్రో దమ ఉత్తమః
బ్రాహ్మణులకు ముఖ్యంగా దమమే శాశ్వతమైన ధర్మం. దమం వల్ల తేజస్సు పెరుగుతుంది, పవిత్రమైన దమమే ఉత్తమమైనది.
విపాప్మా చైవ తేజస్వీ పురుషో దమతో భవేత్। యే కేచిన్నియమా లోకే యే చ ధర్మాశ్శుభాన్వయాః
దమం వల్ల మనిషి పాపరహితుడై, తేజోవంతుడవుతాడు. లోకంలో ఉన్న అన్ని నియమాలు, శుభమైన ధర్మాలు కూడా దమంతోనే పరిపూర్ణమవుతాయి.
సర్వయజ్ఞఫలం చాపి దమస్తేభ్యో విశిష్యతే। తపో యజ్ఞస్తథా దానం దమాదేవ ప్రవర్తతే
సర్వయజ్ఞఫలాలకన్నా దమమే గొప్పది. తపస్సు, యజ్ఞం, దానం అన్నీ దమం వల్లే ఉద్భవిస్తాయి.
కిమరణ్యేత్వదాంతస్య దాంతస్యాపి కిమాశ్రమే। యత్రయత్ర వసేద్దాంతస్తదరణ్యం మహాశ్రమః
దమం లేని వానికి అరణ్యంలో ఉండటం వల్ల ప్రయోజనం లేదు. దమం ఉన్నవానికి ఆశ్రమంలో ఉండటం అవసరం లేదు. దమం ఉన్నవాడు ఎక్కడ ఉన్నా, అదే అరణ్యం, అదే మహాశ్రమం.
శీలవృత్తసమేతస్య నిగృహీతేంద్రియస్య చ। ఆర్జవే వర్తమానస్య ఆశ్రమైః కిం ప్రయోజనమ్
శీలవంతుడు, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకున్నవాడు, నేరుగా నడిచేవాడు—ఇలాంటి వారికి ఆశ్రమాలు అవసరం లేదు.
వనేపి దోషాః ప్రభవంతి రాగిణాం గృహేపి పంచేంద్రియనిగ్రహస్తపః। అకుత్సితే కర్మణి యః ప్రవర్తతే నివృత్తరాగస్య గృహం తపోవనమ్
రాగభావం ఉన్నవారికి అరణ్యంలోనూ తప్పులు కలుగుతాయి. ఇంట్లో ఉండేవారు ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తే అదే తపస్సు. రాగం లేని వాడు, ద్వేషం లేకుండా కర్మ చేస్తే, అతని ఇల్లు తపోవనం అవుతుంది.
సుకర్మధర్మార్జితజీవితానాం సదా చ సంతుష్య గృహే రతానామ్। జితేంద్రియాణామతిథిప్రియాణాం గృహేపి ధర్మో నియమస్థితానామ్
ధర్మబద్ధంగా జీవనం సాగించేవారు, ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉండేవారు, ఇంటికే మమకారం కలిగినవారు, ఇంద్రియాలను జయించినవారు, అతిథులను ఆదరించే వారు, నియమంలో నిలిచినవారు—ఇలాంటి వారి ఇంట్లోనే ధర్మం ఉంటుంది.
న శబ్దశాస్త్రే నిరతస్య మోక్షో న వర్ణసంగే నిరతస్య చైవ। న భోజనాచ్ఛాదన తత్పరస్య న లోకవృత్తగ్రహణేరతస్య
పదార్థశాస్త్రంలో మునిగిపోయినవారికి, కులభేదాలకు పట్టుబడినవారికి, భోజనం, వస్త్రాలపై మక్కువ ఉన్నవారికి, లోకాచారాలను పాటించేవారికి మోక్షం లభించదు.
ఏకాంతశీలస్య దృఢవ్రతస్య సర్వేన్ద్రియప్రీతినివర్తకస్య। అధ్యాత్మయోగే గతమానసస్య మోక్షో ధ్రువం నిత్యమహింసకస్య
ఒంటరిగా ఉండే స్వభావం, దృఢమైన వ్రతం, అన్ని ఇంద్రియ సుఖాలను వదిలిపెట్టడం, మనస్సు ఆధ్యాత్మిక సాధనలో నిలిపివేయడం, ఎప్పుడూ హింస లేని జీవితం—ఇలాంటి వారికి మోక్షం నిశ్చితంగా లభిస్తుంది.
సుఖం చ దాంతః స్వపితి సుఖేన ప్రతిబుధ్యతే। సమః సర్వేషు భూతేషు మనో యస్య ప్రబుధ్యతే
దమం ఉన్నవాడు సుఖంగా నిద్రపోతాడు, సంతోషంగా లేచిపోతాడు. అందరినీ సమంగా చూసే వాడి మనస్సు నిజంగా మేల్కొంటుంది.
న రథేన సుఖం యాతి న హయేన న దంతినా। యథాత్మనా వినీతేన సుఖం యాతి మహాపథే ౩౦౦ 1.19.
రథంలోనో, గుర్రంలోనో, ఏనుగులోనో ప్రయాణించినంత ఆనందం ఉండదు. తనను తాను జయించుకున్నవాడు మహాపథంలో సుఖంగా ప్రయాణిస్తాడు.
న తు కుర్యాద్ధరిః స్పృష్టః సర్పో వాప్యతిరోషితః। అరిర్వా నిత్యసంక్రుద్ధో యథాత్మా దమవర్జితః
కోపంతో ఉన్న పాము, రాక్షసుడు, శత్రువు చేసినట్లు మనిషి ప్రవర్తించకూడదు. అలాగే, దమం లేని మనిషి కూడా అలా ప్రవర్తిస్తాడు.
న యమం యమమిత్యాహురాత్మా వై యమ ఉచ్యతే। ఆత్మా వై యమితో యేన స యమస్తు విశిష్యతే
యముడిని దమమని ఎవరూ పిలవరు. ఆత్మనే నిజమైన దమం. ఎవరు తమను తాము నియంత్రించుకుంటారో, వారి దమమే గొప్పది.
యమో యమ ఇతి ప్రోక్తో వృథా తూద్విజతే జనః। ఆత్మా వై యమితో యేన యమస్తస్య కరోతి కిమ్
ప్రజలు యముడిని దమమని అనుకుంటారు, కానీ అది వృథా భయం. తనను తాను నియంత్రించుకున్నవాడికి యముడు ఏమి చేయగలడు?
క్రవ్యాదేభ్యశ్చ భూతేభ్యోఽదాన్తేభ్యశ్చ సదా భయమ్। తేషాం విప్రతిషేధార్థం దండః సృష్టః స్వయంభువా
మాంసాహార జంతువులనుండి, దమం లేని ప్రాణులనుండి ఎప్పుడూ భయం ఉంటుంది. వారిని నియంత్రించడానికి శిక్షను స్వయంభువు సృష్టించాడు.
దండో రక్షతి భూతాని దండః పాలయతే ప్రజాః। నివారయతి పాపిష్ఠాన్దండో దుర్జయ ఏవ వా
దండం జీవులను రక్షిస్తుంది; దండం ప్రజలను కాపాడుతుంది. దండం దుష్టులను అదుపులో ఉంచుతుంది; దండాన్ని జయించడం చాలా కష్టం.
శ్యామో యువా లోహితాక్షః సర్వభూతభయావహః। దండః శాస్తా మనుష్యాణాం యస్మిన్ధర్మః ప్రతిష్ఠితః
కృష్ణవర్ణుడు, యవ్వనంతో, ఎర్రని కన్నులతో, అన్ని జీవులకు భయాన్ని కలిగించే వాడు — దండమే మనుష్యులకు పాలకుడు, అందులోనే ధర్మం నిలిచిఉంది.