తస్మాదర్థమనర్థాఖ్యం శ్రేయోర్థీ దూరతస్త్యజేత్। యస్య ధర్మార్థమర్థేహా తస్యానీహా గరీయసీ
కాబట్టి శ్రేయస్సును కోరేవాడు, అనర్థమనే ధనాన్ని దూరంగా వదిలివేయాలి. ధర్మార్థంగా ధనం వెంబడించే వాడికి, వెంబడించకపోవడమే గొప్పది.
ప్రక్షాలనాద్ధి పంకస్య దూరాదస్పర్శనం వరం। యోర్థేన సాధ్యతే ధర్మః క్షయిష్ణుః స ప్రకీర్తితః
చెత్తను దూరంగా తాకకుండా ఉండడమే, దాన్ని కడగడంలో కన్నా మంచిది. ధనంతో సాధించే ధర్మం నశించిపోతుందని అంటారు.
యః పరార్థే పరిత్యాగః సోక్షయో ముక్తిలక్షణః। భరద్వాజ ఉవాచ। జీర్యంతి జీర్యతః కేశా దంతా జీర్యంతి జీర్యతః
ఇతరుల కోసం చేసే త్యాగమే, నష్టంతో కూడిన మోక్ష లక్షణం. భరద్వాజుడు ఇలా అన్నాడు: వృద్ధాప్యంలో జుట్టు, పళ్ళు అన్నీ పాడవుతాయి.
ధనాశా జీవితాశా చ జీర్యతోఽపి న జీర్యతి। చక్షుః శ్రోత్రే చ జీర్యేతే తృష్ణైకా నిరుపద్రవా౨౫౦ 1.19.
వృద్ధాప్యంలో ధనాస, జీవనాసలు తగ్గవు. కళ్ళు, చెవులు పాడవుతాయి, కానీ తృష్ణ ఒక్కటే ఎలాంటి కష్టం లేకుండా మిగిలిపోతుంది.
సూచ్యా సూత్రం యథా వస్త్రే సమానయతి సూచకః। తద్వత్సంసారసూత్రం హి తృష్ణాసూచ్యోపనీయతే
ఎలా ఒక దర్జీ సూచి సహాయంతో వస్త్రంలో దారం నడిపిస్తాడో, అలాగే ఈ లోకజీవితాన్ని తృష్ణ అనే సూచి తో నడిపించబడుతుంది.
యథా శృంగం రురోః కాయే వర్ద్ధమానే చ వర్ద్ధతే। అనంతపారా దుష్పూరా తృష్ణా దుఃఖశతావహా
ఏమిటంటే, ఒక జంతువుకు శరీరంలో కొమ్ము పెరిగే కొద్దీ అది పెరుగుతుందే, అలాగే తృష్ణ కూడా అంతం లేకుండా, తీరని, వందల బాధలను తెచ్చిపెడుతుంది.
అధర్మబహులా చైవ తస్మాత్తాం పరివర్జయేత్। గౌతమ ఉవాచ। సంతుష్టః కో న శక్నోతి ఫలైశ్చాప్యతివర్తితుమ్
అది పాపంతో నిండినదిగా ఉండే కాబట్టి దాన్ని దూరం చేయాలి. గౌతముడు ఇలా అన్నాడు: ఫలితాలపై తృప్తిగా ఉన్నవాడు వాటిని అధిగమించలేకపోతాడా?
లుబ్ధఇంద్రియలౌల్యేన సంకటాన్యవగాహతే। సర్వత్ర సంపదస్తస్య సంతుష్టం యస్య మానసం
లోభమైన, అదుపు లేని ఇంద్రియాలతో ఉన్నవాడు కష్టాల్లో పడతాడు. కానీ ఎవరి మనస్సు తృప్తిగా ఉంటుందో, వారికి ఎక్కడైనా ఐశ్వర్యం దొరుకుతుంది.
ఉపానద్గూఢపాదస్య తస్య చర్మావృతేవ భూః। సంతోషామృతతృప్తానాం యత్సుఖం శాంతచేతసాం
ఎవరి పాదాలు చెప్పులతో కప్పబడి ఉంటాయో వారికి భూమంతా చర్మంతో కప్పబడినట్లే. అలాగే, తృప్తి అనే అమృతంతో సంతృప్తి చెందిన, శాంతమైన మనస్సు ఉన్నవారికి కలిగే ఆనందం అంతటా వ్యాపిస్తుంది.
కుతస్తద్ధనలుబ్ధానామితశ్చేతశ్చ ధావతామ్। అసంతోషః పరం దుఃఖం సంతోషః పరమం సుఖమ్
ధనాన్ని ఆశిస్తూ, మనస్సు ఇక్కడ అక్కడ పరుగెత్తే వారికి అలాంటి ఆనందం ఎలా దొరుకుతుంది? అసంతృప్తి గొప్ప బాధ, సంతృప్తి పరమానందం.
సుఖార్థీ పురుషస్తస్మాత్సంతుష్టః సంతతం భవేత్। విశ్వామిత్ర ఉవాచ। కామం కామయమానస్య యది కామః సమృద్ధ్యతి
కాబట్టి, సుఖాన్ని కోరేవాడు ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉండాలి. విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: ఎవడు ఇష్టాలను కోరుతాడో, అతనికి ఒక కోరిక తీరితే—
అథైనమపరః కామో భూయో విధ్యతి బాణవత్। న జాతుకామః కామానాముపభోగేన శామ్యతి
వెంటనే ఇంకో కోరిక బాణంలా అతన్ని తాకుతుంది. కోరికలు అనుభవంతో ఎప్పుడూ తీరవు.
హవిషా కృష్ణవర్త్మేవ భూయ ఏవాభివర్ద్ధతే। కామానభిలషన్మోహాన్న నరః సుఖమేధతే
ఘృతంతో పోసిన అగ్నిలా కోరికలు మరింత పెరుగుతాయి. కోరికల మోహంతో మునిగిపోయినవాడు సుఖాన్ని పొందడు.
శ్యేనాలయతరుచ్ఛాయాం వ్రజన్నివ కపింజలః। చతుస్సాగరపర్యన్తాం యో భుంక్తే పృథివీమిమామ్
గద్దపక్షి ఉన్న చెట్టు నీడలోకి చిన్న పక్షి వెళ్లినట్లే, నాలుగు సముద్రాల వరకు ఉన్న భూమిని అనుభవించే వాడు కూడా అంతే.
తుల్యాశ్మకాఞ్చనోయశ్చ సకృతార్థో న పార్థివః। జమదగ్నిరువాచ। ప్రతిగ్రహసమర్థోపి నాదత్తే యః ప్రతిగ్రహమ్
ఒకసారి తన లక్ష్యం నెరవేర్చుకున్నవాడికి రాయి, బంగారం రెండూ సమానమే. అలాంటి వాడు రాజు కాదు. జమదగ్ని ఇలా అన్నాడు:
యే లోకా దానశీలానాం స తానాప్నోతి శాశ్వతాన్। యోర్థానిచ్ఛేన్నృపాద్విప్రః శోచితవ్యో మహర్షిభిః
దానం చేసే వారికి లభించే శాశ్వత లోకాలు, దానం తీసుకోకుండా ఉండేవారికి కూడా లభిస్తాయి. కానీ రాజు దగ్గర ధనం కోరే బ్రాహ్మణుడిని మహర్షులు జాలిపడతారు.
న స పశ్యతి మూఢాత్మా నరకే యాతనాభయమ్। ప్రతిగ్రహసమర్థోపి న ప్రసజ్యేత్ప్రతిగ్రహే
అటువంటి మూర్ఖుడు నరకంలో ఉన్న బాధను, భయాన్ని చూడడు. దానం తీసుకునే శక్తి ఉన్నా, దానిలో ఆసక్తి చూపకూడదు.
ప్రతిగ్రహేణ విప్రాణాం బ్రాహ్మం తేజః ప్రశామ్యతి। ప్రతిగ్రహసమర్థానాం నివృత్తానాం ప్రతిగ్రహాత్
దానం తీసుకోవడం వల్ల బ్రాహ్మణుని తేజస్సు తగ్గిపోతుంది. దానం తీసుకునే శక్తి ఉన్నా, దానిని వదిలినవారికి కూడా దాతలకు లభించే లోకాలు లభిస్తాయి.
య ఏవ దదతాం లోకాస్త ఏవాప్రతిగృహ్ణతామ్। అరున్ధత్యువాచ। బిసతంతుర్యథానిత్యమంభస్థస్సతతం విశేత్
దానం చేసే వారికి లభించే లోకాలు, దానం తీసుకోని వారికి కూడా లభిస్తాయి. అరుంధతి ఇలా అన్నది: ఎలా పద్మరేశ్మి ఎప్పుడూ నీళ్లలోనే ఉంటుందో—
తృష్ణా చైవమనాద్యంతా తథా దేహగతా సదా। యా దుస్త్యజా దుర్మతిభిర్యా న జీర్యతి జీర్యతః
అలాగే తృష్ణ కూడా అంతం లేని, శరీరంలో ఎప్పుడూ ఉండేదే. మూర్ఖులకు దాన్ని వదిలేయడం చాలా కష్టం, శరీరం వృద్ధాప్యంలోకి వెళ్ళినా అది తగ్గదు.
యోసౌ ప్రాణాంతికో రోగస్తాం తృష్ణాం త్యజతః సుఖం। చాండాల ఉవాచ। ఉగ్రాదితో భయాద్యస్మాద్బిభ్యతీ మే మహేశ్వరాః
ఆ తృష్ణ ప్రాణాంతక వ్యాధిలా ఉంటుంది. దాన్ని వదిలినవాడికి నిజమైన సుఖం లభిస్తుంది. చాండాలుడు ఇలా అన్నాడు:
బలీయసో దుర్బలవత్తస్మాచ్చైవ బిభేమ్యహమ్। పశుసఖ ఉవాచ। యదాచరంతి విద్వాంసః సదా ధర్మపరాయణాః
నన్ను మించిపోయే శక్తివంతుల భయంతో, ఓ మహేశ్వరులారా, నేను బలహీనులను కూడా భయపడతాను. పశుసఖుడు ఇలా అన్నాడు:
తదేవ విదుషా కార్యమాత్మనో హితమిచ్ఛతా। ఇత్యుక్త్వా హేమగర్భాణి త్యక్త్వా తాని ఫలాని వై
తనకు మేలు కావాలని కోరుకునే జ్ఞానులు చేయవలసింది అదే. అలా చెప్పి, వారు ఆ బంగారు గర్భాలను వదిలేసి, వాటి ఫలితాలను కూడా త్యజించారు.
ఋషయో జగ్మురన్యత్ర సర్వ ఏవ దృఢవ్రతాః। తతస్తే విచరంతో వై మధ్యమం పుష్కరం గతాః
అందరు ఋషులు, తమ వ్రతాలలో దృఢంగా ఉండి, అక్కడినుంచి వేరే చోటికి వెళ్లారు. వారు సంచరిస్తూ మధ్యపు పుష్కరాన్ని చేరుకున్నారు.
దదృశుః సహసా ప్రాప్తం పరివ్రాజం శునఃసఖం। తేనేహ సహితాస్తత్ర గత్వా కించిద్వనాంతరం
అక్కడ వారు అకస్మాత్తుగా వచ్చి చేరిన శునఃసఖ అనే పరివ్రాజకుణ్ణి చూశారు. అతనితో కలిసి, వారు కొంతదూరం అడవిలోకి ముందుకు వెళ్లారు.
సరః పరమపశ్యంత వృతం పద్మైర్జలాశయమ్। నివిష్టాః సరసస్తీరే చింతయంతో గతిం శుభామ్
వారు పెద్ద సరస్సును, పద్మాలతో నిండిన నీటి నిల్వను చూశారు. ఆ సరస్సు ఒడ్డున కూర్చొని, శుభమైన మార్గాన్ని ఆలోచించసాగారు.
శునఃసఖో మునీన్సర్వానువాచ క్షుధితాంస్తదా। సర్వే వదంతు సహితాః కీదృశీ క్షుత్ప్రవేదనా
అప్పుడు శునఃసఖుడు ఆకలితో ఉన్న అందరు మునులను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: 'అందరూ కలిసి, ఆకలి అనుభూతి ఎలా ఉంటుందో చెప్పండి.'
తమూచుః సహితాస్తే తు పరివ్రాజం శునఃసఖం। ఋషయ ఊచుః। శక్తిఖడ్గగదాభిశ్చ చక్రతోమరసాయకైః
అందరూ కలిసి శునఃసఖ పరివ్రాజకునికి ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: 'శక్తి, ఖడ్గం, గద, చక్రం, తుమ్మెద, బాణాలతో—'
బాధితే వేదనా యా తు క్షుధయా సాపి నిర్జితా। శ్వాసకుష్ఠక్షయాష్ఠీలీ జ్వరాపస్మార శూలకైః
'వాటివల్ల కలిగే బాధను కూడా ఆకలి అధిగమిస్తుంది; శ్వాసకోశ వ్యాధి, కుష్ఠు, క్షయం, అస్తిమంద్యం, జ్వరం, అపస్మారం, కడుపు నొప్పి—'
వ్యాధిభిర్జనితా సాపి క్షుధాయా నాధికా భవేత్। హిరణ్యాంగదకేయూరమకుటోజ్జ్వలకుండలాః
'వాటివల్ల కలిగే బాధ కూడా ఆకలిని మించదు. బంగారు వంకీలు, కంకణాలు, మకుటాలు, మెరిసే కుండలాలు—'