అత్రిరువాచ। నాస్మహే మూఢవిజ్ఞానా నాస్మహే మందబుద్ధయః। హైమానీమాని జానీమః ప్రతిబుద్ధాః స్మ జ్ఞానినః
అత్రి ఇలా అన్నాడు: మేము మూర్ఖులు కాదు, మేధస్సు లేనివారు కూడా కాదు. ఇవి బంగారంతో నిండినవని మేము తెలుసు, ఎందుకంటే మేము జ్ఞానులు.
ఇహైవేదం వసుప్రీత్యై ప్రేత్య వైకుంఠితోదయం। తస్మాన్న గ్రాహ్యమేవైతత్సుఖమానంత్యమిచ్ఛతా
ఇది ఇక్కడ ధనానికి ఆనందం కోసం, మరణించిన తరువాత వైకుంఠానికి దారి తీస్తుంది. కాబట్టి శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని కోరేవాడు దీన్ని స్వీకరించకూడదు.
శతేనగుణితం నిష్కం సహస్రేణ సమన్వితమ్। యశ్చాన్యతః ప్రతీచ్ఛేత్స పాపిష్టాం లభతే గతిమ్
వెయ్యి రెట్లు పెరిగిన నాణెం, వంద రెట్లు కలిపి, ఎవడు ఇతరుల దగ్గర నుండి తీసుకుంటాడో, అతడు అత్యంత పాపమైన స్థితిని పొందుతాడు.
యత్పృథివ్యాం వ్రీహియవం హిరణ్యం పశవః స్త్రియః। నూనం నైకస్య పర్యాప్తమితి మత్వా శమం వ్రజేత్
ఈ భూమిపై ఉన్న అన్నం, యవలు, బంగారం, పశువులు, స్త్రీలు — ఇవన్నీ ఒక్కరికి కూడా సరిపోవని భావించి, సంతృప్తిని ఆశ్రయించాలి.
వసిష్ఠ ఉవాచ। తపసాం సంచయో యస్య ద్రవ్యాణాం యస్య సంచయః। తపఃసంచయ ఏవేహ విశిష్టో ధనసంచయాత్
వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు: తపస్సు కూడబెట్టే వారు ఒకరు, ధనం కూడబెట్టే వారు మరొకరు. ఇక్కడ తపస్సు కూడబెట్టడం ధనాన్ని కూడబెట్టడంకంటే గొప్పది.
త్యజతః సంచయాన్సర్వాన్యాంతి నాశముపద్రవాః। నహి సంచయవాన్కశ్చిద్దృశ్యతే నిరుపద్రవః
ఎవడు అన్ని కూడబెట్టిన వాటిని వదులుతాడో, అతని బాధలు అంతా పోతాయి. ఎందుకంటే కూడబెట్టినవాడెవ్వరూ కష్టాల నుండి విముక్తి పొందినవాడిగా కనిపించడు.
యథాయథా న గృహ్ణాతి బ్రాహ్మణోఽసత్ప్రతిగ్రహమ్। తథా తస్య హి సంతోషాద్బ్రాహ్మం తేజో వివర్ద్ధతే
బ్రాహ్మణుడు అనుచితమైన దానం తీసుకోకుండా ఉండగానే, అతని సంతృప్తి వల్ల బ్రాహ్మణ తేజస్సు మరింత పెరుగుతుంది.
అకించనత్వం రాజ్యం చ తులయా సమతోలయత్। అకించనత్వమధికం రాజ్యాదపి హితాత్మనః
అకించనత్వాన్ని, రాజ్యాన్ని తూకంలో వేసి చూసాడు. ఆత్మహితాన్ని కోరేవాడికి రాజ్యంతో పోలిస్తే నిరుపేదగా ఉండడమే గొప్పది.
కశ్యప ఉవాచ। అనర్థో బ్రాహ్మణస్యైష యస్త్వర్థనిచయో మహాన్
కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణునికి పెద్దగా ధనం కూడబెట్టడం దురదృష్టమే.
అర్థైశ్వర్యవిమూఢో హి శ్రేయసో భ్రశ్యతే ద్విజః। అర్థసంపద్విమోహాయ విమోహో నరకాయ చ
ధనసంపదతో మోహించిపోయిన బ్రాహ్మణుడు శ్రేయస్సు కోల్పోతాడు. ధనం అధికంగా ఉండటం మోహానికి, నరకానికి దారి తీస్తుంది.
తస్మాదర్థమనర్థాఖ్యం శ్రేయోర్థీ దూరతస్త్యజేత్। యస్య ధర్మార్థమర్థేహా తస్యానీహా గరీయసీ
కాబట్టి శ్రేయస్సును కోరేవాడు, అనర్థమనే ధనాన్ని దూరంగా వదిలివేయాలి. ధర్మార్థంగా ధనం వెంబడించే వాడికి, వెంబడించకపోవడమే గొప్పది.
ప్రక్షాలనాద్ధి పంకస్య దూరాదస్పర్శనం వరం। యోర్థేన సాధ్యతే ధర్మః క్షయిష్ణుః స ప్రకీర్తితః
చెత్తను దూరంగా తాకకుండా ఉండడమే, దాన్ని కడగడంలో కన్నా మంచిది. ధనంతో సాధించే ధర్మం నశించిపోతుందని అంటారు.
యః పరార్థే పరిత్యాగః సోక్షయో ముక్తిలక్షణః। భరద్వాజ ఉవాచ। జీర్యంతి జీర్యతః కేశా దంతా జీర్యంతి జీర్యతః
ఇతరుల కోసం చేసే త్యాగమే, నష్టంతో కూడిన మోక్ష లక్షణం. భరద్వాజుడు ఇలా అన్నాడు: వృద్ధాప్యంలో జుట్టు, పళ్ళు అన్నీ పాడవుతాయి.
ధనాశా జీవితాశా చ జీర్యతోఽపి న జీర్యతి। చక్షుః శ్రోత్రే చ జీర్యేతే తృష్ణైకా నిరుపద్రవా౨౫౦ 1.19.
వృద్ధాప్యంలో ధనాస, జీవనాసలు తగ్గవు. కళ్ళు, చెవులు పాడవుతాయి, కానీ తృష్ణ ఒక్కటే ఎలాంటి కష్టం లేకుండా మిగిలిపోతుంది.
సూచ్యా సూత్రం యథా వస్త్రే సమానయతి సూచకః। తద్వత్సంసారసూత్రం హి తృష్ణాసూచ్యోపనీయతే
ఎలా ఒక దర్జీ సూచి సహాయంతో వస్త్రంలో దారం నడిపిస్తాడో, అలాగే ఈ లోకజీవితాన్ని తృష్ణ అనే సూచి తో నడిపించబడుతుంది.
యథా శృంగం రురోః కాయే వర్ద్ధమానే చ వర్ద్ధతే। అనంతపారా దుష్పూరా తృష్ణా దుఃఖశతావహా
ఏమిటంటే, ఒక జంతువుకు శరీరంలో కొమ్ము పెరిగే కొద్దీ అది పెరుగుతుందే, అలాగే తృష్ణ కూడా అంతం లేకుండా, తీరని, వందల బాధలను తెచ్చిపెడుతుంది.
అధర్మబహులా చైవ తస్మాత్తాం పరివర్జయేత్। గౌతమ ఉవాచ। సంతుష్టః కో న శక్నోతి ఫలైశ్చాప్యతివర్తితుమ్
అది పాపంతో నిండినదిగా ఉండే కాబట్టి దాన్ని దూరం చేయాలి. గౌతముడు ఇలా అన్నాడు: ఫలితాలపై తృప్తిగా ఉన్నవాడు వాటిని అధిగమించలేకపోతాడా?
లుబ్ధఇంద్రియలౌల్యేన సంకటాన్యవగాహతే। సర్వత్ర సంపదస్తస్య సంతుష్టం యస్య మానసం
లోభమైన, అదుపు లేని ఇంద్రియాలతో ఉన్నవాడు కష్టాల్లో పడతాడు. కానీ ఎవరి మనస్సు తృప్తిగా ఉంటుందో, వారికి ఎక్కడైనా ఐశ్వర్యం దొరుకుతుంది.
ఉపానద్గూఢపాదస్య తస్య చర్మావృతేవ భూః। సంతోషామృతతృప్తానాం యత్సుఖం శాంతచేతసాం
ఎవరి పాదాలు చెప్పులతో కప్పబడి ఉంటాయో వారికి భూమంతా చర్మంతో కప్పబడినట్లే. అలాగే, తృప్తి అనే అమృతంతో సంతృప్తి చెందిన, శాంతమైన మనస్సు ఉన్నవారికి కలిగే ఆనందం అంతటా వ్యాపిస్తుంది.
కుతస్తద్ధనలుబ్ధానామితశ్చేతశ్చ ధావతామ్। అసంతోషః పరం దుఃఖం సంతోషః పరమం సుఖమ్
ధనాన్ని ఆశిస్తూ, మనస్సు ఇక్కడ అక్కడ పరుగెత్తే వారికి అలాంటి ఆనందం ఎలా దొరుకుతుంది? అసంతృప్తి గొప్ప బాధ, సంతృప్తి పరమానందం.
సుఖార్థీ పురుషస్తస్మాత్సంతుష్టః సంతతం భవేత్। విశ్వామిత్ర ఉవాచ। కామం కామయమానస్య యది కామః సమృద్ధ్యతి
కాబట్టి, సుఖాన్ని కోరేవాడు ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉండాలి. విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: ఎవడు ఇష్టాలను కోరుతాడో, అతనికి ఒక కోరిక తీరితే—
అథైనమపరః కామో భూయో విధ్యతి బాణవత్। న జాతుకామః కామానాముపభోగేన శామ్యతి
వెంటనే ఇంకో కోరిక బాణంలా అతన్ని తాకుతుంది. కోరికలు అనుభవంతో ఎప్పుడూ తీరవు.
హవిషా కృష్ణవర్త్మేవ భూయ ఏవాభివర్ద్ధతే। కామానభిలషన్మోహాన్న నరః సుఖమేధతే
ఘృతంతో పోసిన అగ్నిలా కోరికలు మరింత పెరుగుతాయి. కోరికల మోహంతో మునిగిపోయినవాడు సుఖాన్ని పొందడు.
శ్యేనాలయతరుచ్ఛాయాం వ్రజన్నివ కపింజలః। చతుస్సాగరపర్యన్తాం యో భుంక్తే పృథివీమిమామ్
గద్దపక్షి ఉన్న చెట్టు నీడలోకి చిన్న పక్షి వెళ్లినట్లే, నాలుగు సముద్రాల వరకు ఉన్న భూమిని అనుభవించే వాడు కూడా అంతే.
తుల్యాశ్మకాఞ్చనోయశ్చ సకృతార్థో న పార్థివః। జమదగ్నిరువాచ। ప్రతిగ్రహసమర్థోపి నాదత్తే యః ప్రతిగ్రహమ్
ఒకసారి తన లక్ష్యం నెరవేర్చుకున్నవాడికి రాయి, బంగారం రెండూ సమానమే. అలాంటి వాడు రాజు కాదు. జమదగ్ని ఇలా అన్నాడు:
యే లోకా దానశీలానాం స తానాప్నోతి శాశ్వతాన్। యోర్థానిచ్ఛేన్నృపాద్విప్రః శోచితవ్యో మహర్షిభిః
దానం చేసే వారికి లభించే శాశ్వత లోకాలు, దానం తీసుకోకుండా ఉండేవారికి కూడా లభిస్తాయి. కానీ రాజు దగ్గర ధనం కోరే బ్రాహ్మణుడిని మహర్షులు జాలిపడతారు.
న స పశ్యతి మూఢాత్మా నరకే యాతనాభయమ్। ప్రతిగ్రహసమర్థోపి న ప్రసజ్యేత్ప్రతిగ్రహే
అటువంటి మూర్ఖుడు నరకంలో ఉన్న బాధను, భయాన్ని చూడడు. దానం తీసుకునే శక్తి ఉన్నా, దానిలో ఆసక్తి చూపకూడదు.
ప్రతిగ్రహేణ విప్రాణాం బ్రాహ్మం తేజః ప్రశామ్యతి। ప్రతిగ్రహసమర్థానాం నివృత్తానాం ప్రతిగ్రహాత్
దానం తీసుకోవడం వల్ల బ్రాహ్మణుని తేజస్సు తగ్గిపోతుంది. దానం తీసుకునే శక్తి ఉన్నా, దానిని వదిలినవారికి కూడా దాతలకు లభించే లోకాలు లభిస్తాయి.
య ఏవ దదతాం లోకాస్త ఏవాప్రతిగృహ్ణతామ్। అరున్ధత్యువాచ। బిసతంతుర్యథానిత్యమంభస్థస్సతతం విశేత్
దానం చేసే వారికి లభించే లోకాలు, దానం తీసుకోని వారికి కూడా లభిస్తాయి. అరుంధతి ఇలా అన్నది: ఎలా పద్మరేశ్మి ఎప్పుడూ నీళ్లలోనే ఉంటుందో—
తృష్ణా చైవమనాద్యంతా తథా దేహగతా సదా। యా దుస్త్యజా దుర్మతిభిర్యా న జీర్యతి జీర్యతః
అలాగే తృష్ణ కూడా అంతం లేని, శరీరంలో ఎప్పుడూ ఉండేదే. మూర్ఖులకు దాన్ని వదిలేయడం చాలా కష్టం, శరీరం వృద్ధాప్యంలోకి వెళ్ళినా అది తగ్గదు.