అథ పర్యచరత్తత్ర క్లిశ్యమానాన్హి తానృషీన్। దృష్ట్వా రాజా విషాదార్త్తః ప్రోవాచేదం వచస్తదా
అప్పుడు ఆ ఋషులు బాధపడుతూ ఉండటం చూసి, రాజు దుఃఖంతో దగ్గరికి వచ్చి ఇలా అన్నాడు—
రాజోవాచ। ప్రతిగ్రహో బ్రాహ్మణానాం దృష్టా వృత్తిరనిందితా। తస్మాత్ప్రతిగ్రహాన్మత్తో గృహ్ణీధ్వం మునిసత్తమాః
రాజు అన్నాడు: బ్రాహ్మణులకు దానం స్వీకరించడం అనుమతించబడిన, అపవాదం లేని జీవన విధానం. అందువల్ల, మునిశ్రేష్ఠులారా, నన్ను చూసి దానం స్వీకరించండి.
వరాన్గ్రామాన్వ్రీహియవాన్రసాన్రత్నాని కాంచనం। గాశ్చ ధేనూశ్చ తత్సర్వం మా మాంసం పచత ద్విజాః
గ్రామాలు, బియ్యం, యవలు, అన్నం, రత్నాలు, బంగారం, ఆవులు, పాలు ఇచ్చే ఆవులు—ఇవన్నీ నేను ఇస్తాను. మీరు మాంసాన్ని వండకండి, ద్విజులారా.
ఋషయ ఊచుః। రాజన్ప్రతిగ్రహో ఘోరో మధ్వాస్వాదో విషోపమః। తజ్జానతాం నః కస్మాత్త్వం కురుషే సమ్ప్రలోభనం
ఋషులు అన్నారు: రాజా, దానం స్వీకరించడం భయంకరం; తేనె రుచి విషంలా ఉంటుంది. ఇది తెలిసి కూడా మమ్మల్ని ఎందుకు ప్రలోభపెడుతున్నావు?
దశసూనా సమశ్చక్రీ దశచక్రిసమో ధ్వజీ। దశధ్వజిసమా వేశ్యా దశవేశ్యాసమో నృపః
పది మందిని చంపినవాడు ఒక రథికుడితో సమానం; పది రథికులను చంపినవాడు ఒక ధ్వజధారితో సమానం; పది ధ్వజధారులు ఒక వేశ్యతో సమానం; పది వేశ్యలు ఒక రాజుతో సమానం.
దశసూనా సహస్రాణి యో వాహయతి శౌండికః। తేన తుల్యస్తతో రాజా ఘోరస్తస్య ప్రతిగ్రహః
వెయ్యి జంతువులను చంపే మాంసకారుడు, రాజుతో సమానం. అందువల్ల, రాజు దగ్గర నుంచి దానం స్వీకరించడం భయంకరమైనది.
యో రాజ్ఞః ప్రతిగృహ్ణాతి బ్రాహ్మణో లోభమోహితః। తామిస్రాదిషు ఘోరేషు నరకేషు స పచ్యతే
రాజు దగ్గర నుండి దానం స్వీకరించే బ్రాహ్మణుడు, లోభంతో మోహించబడితే, తామిస్రం వంటి భయంకరమైన నరకాల్లో బాధపడతాడు.
తద్గచ్ఛ కుశలం తేస్తు సహ దానేన పార్థివ। అన్యేషాం దీయతామేతదిత్యుక్త్వా తే వనం యయుః
నీ దానంతో పాటు నీవు కూడా క్షేమంగా పోవు, రాజా. ఇది ఇతరులకు ఇవ్వబడాలని చెప్పి వారు అడవికి వెళ్లిపోయారు.
అథ రాజ్ఞఃసమాదేశాత్తత్ర గత్వాథ మంత్రిణః। ఉదుంబరాణి వ్యకిరన్హేమగర్భాణి భూతలే
ఆ తరువాత రాజు ఆజ్ఞతో మంత్రులు అక్కడికి వెళ్లి, బంగారం నిండిన ఉడుంబర పండ్లను భూమిపై చల్లారు.
తతో హ్యన్నం విచిన్వంతో గృహ్ణంశ్చోదుంబరాణ్యపి। గురూణి హి విదిత్వా తు న గ్రాహ్యాణ్యత్రిరబ్రవీత్
ఆహారం కోసం వెతుకుతూ వారు ఉడుంబర పండ్లను కూడా తీసుకున్నారు. అవి బరువుగా ఉన్నాయని తెలుసుకుని, అత్రి వాటిని తీసుకోకూడదని చెప్పాడు.
అత్రిరువాచ। నాస్మహే మూఢవిజ్ఞానా నాస్మహే మందబుద్ధయః। హైమానీమాని జానీమః ప్రతిబుద్ధాః స్మ జ్ఞానినః
అత్రి ఇలా అన్నాడు: మేము మూర్ఖులు కాదు, మేధస్సు లేనివారు కూడా కాదు. ఇవి బంగారంతో నిండినవని మేము తెలుసు, ఎందుకంటే మేము జ్ఞానులు.
ఇహైవేదం వసుప్రీత్యై ప్రేత్య వైకుంఠితోదయం। తస్మాన్న గ్రాహ్యమేవైతత్సుఖమానంత్యమిచ్ఛతా
ఇది ఇక్కడ ధనానికి ఆనందం కోసం, మరణించిన తరువాత వైకుంఠానికి దారి తీస్తుంది. కాబట్టి శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని కోరేవాడు దీన్ని స్వీకరించకూడదు.
శతేనగుణితం నిష్కం సహస్రేణ సమన్వితమ్। యశ్చాన్యతః ప్రతీచ్ఛేత్స పాపిష్టాం లభతే గతిమ్
వెయ్యి రెట్లు పెరిగిన నాణెం, వంద రెట్లు కలిపి, ఎవడు ఇతరుల దగ్గర నుండి తీసుకుంటాడో, అతడు అత్యంత పాపమైన స్థితిని పొందుతాడు.
యత్పృథివ్యాం వ్రీహియవం హిరణ్యం పశవః స్త్రియః। నూనం నైకస్య పర్యాప్తమితి మత్వా శమం వ్రజేత్
ఈ భూమిపై ఉన్న అన్నం, యవలు, బంగారం, పశువులు, స్త్రీలు — ఇవన్నీ ఒక్కరికి కూడా సరిపోవని భావించి, సంతృప్తిని ఆశ్రయించాలి.
వసిష్ఠ ఉవాచ। తపసాం సంచయో యస్య ద్రవ్యాణాం యస్య సంచయః। తపఃసంచయ ఏవేహ విశిష్టో ధనసంచయాత్
వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు: తపస్సు కూడబెట్టే వారు ఒకరు, ధనం కూడబెట్టే వారు మరొకరు. ఇక్కడ తపస్సు కూడబెట్టడం ధనాన్ని కూడబెట్టడంకంటే గొప్పది.
త్యజతః సంచయాన్సర్వాన్యాంతి నాశముపద్రవాః। నహి సంచయవాన్కశ్చిద్దృశ్యతే నిరుపద్రవః
ఎవడు అన్ని కూడబెట్టిన వాటిని వదులుతాడో, అతని బాధలు అంతా పోతాయి. ఎందుకంటే కూడబెట్టినవాడెవ్వరూ కష్టాల నుండి విముక్తి పొందినవాడిగా కనిపించడు.
యథాయథా న గృహ్ణాతి బ్రాహ్మణోఽసత్ప్రతిగ్రహమ్। తథా తస్య హి సంతోషాద్బ్రాహ్మం తేజో వివర్ద్ధతే
బ్రాహ్మణుడు అనుచితమైన దానం తీసుకోకుండా ఉండగానే, అతని సంతృప్తి వల్ల బ్రాహ్మణ తేజస్సు మరింత పెరుగుతుంది.
అకించనత్వం రాజ్యం చ తులయా సమతోలయత్। అకించనత్వమధికం రాజ్యాదపి హితాత్మనః
అకించనత్వాన్ని, రాజ్యాన్ని తూకంలో వేసి చూసాడు. ఆత్మహితాన్ని కోరేవాడికి రాజ్యంతో పోలిస్తే నిరుపేదగా ఉండడమే గొప్పది.
కశ్యప ఉవాచ। అనర్థో బ్రాహ్మణస్యైష యస్త్వర్థనిచయో మహాన్
కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణునికి పెద్దగా ధనం కూడబెట్టడం దురదృష్టమే.
అర్థైశ్వర్యవిమూఢో హి శ్రేయసో భ్రశ్యతే ద్విజః। అర్థసంపద్విమోహాయ విమోహో నరకాయ చ
ధనసంపదతో మోహించిపోయిన బ్రాహ్మణుడు శ్రేయస్సు కోల్పోతాడు. ధనం అధికంగా ఉండటం మోహానికి, నరకానికి దారి తీస్తుంది.
తస్మాదర్థమనర్థాఖ్యం శ్రేయోర్థీ దూరతస్త్యజేత్। యస్య ధర్మార్థమర్థేహా తస్యానీహా గరీయసీ
కాబట్టి శ్రేయస్సును కోరేవాడు, అనర్థమనే ధనాన్ని దూరంగా వదిలివేయాలి. ధర్మార్థంగా ధనం వెంబడించే వాడికి, వెంబడించకపోవడమే గొప్పది.
ప్రక్షాలనాద్ధి పంకస్య దూరాదస్పర్శనం వరం। యోర్థేన సాధ్యతే ధర్మః క్షయిష్ణుః స ప్రకీర్తితః
చెత్తను దూరంగా తాకకుండా ఉండడమే, దాన్ని కడగడంలో కన్నా మంచిది. ధనంతో సాధించే ధర్మం నశించిపోతుందని అంటారు.
యః పరార్థే పరిత్యాగః సోక్షయో ముక్తిలక్షణః। భరద్వాజ ఉవాచ। జీర్యంతి జీర్యతః కేశా దంతా జీర్యంతి జీర్యతః
ఇతరుల కోసం చేసే త్యాగమే, నష్టంతో కూడిన మోక్ష లక్షణం. భరద్వాజుడు ఇలా అన్నాడు: వృద్ధాప్యంలో జుట్టు, పళ్ళు అన్నీ పాడవుతాయి.
ధనాశా జీవితాశా చ జీర్యతోఽపి న జీర్యతి। చక్షుః శ్రోత్రే చ జీర్యేతే తృష్ణైకా నిరుపద్రవా౨౫౦ 1.19.
వృద్ధాప్యంలో ధనాస, జీవనాసలు తగ్గవు. కళ్ళు, చెవులు పాడవుతాయి, కానీ తృష్ణ ఒక్కటే ఎలాంటి కష్టం లేకుండా మిగిలిపోతుంది.
సూచ్యా సూత్రం యథా వస్త్రే సమానయతి సూచకః। తద్వత్సంసారసూత్రం హి తృష్ణాసూచ్యోపనీయతే
ఎలా ఒక దర్జీ సూచి సహాయంతో వస్త్రంలో దారం నడిపిస్తాడో, అలాగే ఈ లోకజీవితాన్ని తృష్ణ అనే సూచి తో నడిపించబడుతుంది.
యథా శృంగం రురోః కాయే వర్ద్ధమానే చ వర్ద్ధతే। అనంతపారా దుష్పూరా తృష్ణా దుఃఖశతావహా
ఏమిటంటే, ఒక జంతువుకు శరీరంలో కొమ్ము పెరిగే కొద్దీ అది పెరుగుతుందే, అలాగే తృష్ణ కూడా అంతం లేకుండా, తీరని, వందల బాధలను తెచ్చిపెడుతుంది.
అధర్మబహులా చైవ తస్మాత్తాం పరివర్జయేత్। గౌతమ ఉవాచ। సంతుష్టః కో న శక్నోతి ఫలైశ్చాప్యతివర్తితుమ్
అది పాపంతో నిండినదిగా ఉండే కాబట్టి దాన్ని దూరం చేయాలి. గౌతముడు ఇలా అన్నాడు: ఫలితాలపై తృప్తిగా ఉన్నవాడు వాటిని అధిగమించలేకపోతాడా?
లుబ్ధఇంద్రియలౌల్యేన సంకటాన్యవగాహతే। సర్వత్ర సంపదస్తస్య సంతుష్టం యస్య మానసం
లోభమైన, అదుపు లేని ఇంద్రియాలతో ఉన్నవాడు కష్టాల్లో పడతాడు. కానీ ఎవరి మనస్సు తృప్తిగా ఉంటుందో, వారికి ఎక్కడైనా ఐశ్వర్యం దొరుకుతుంది.
ఉపానద్గూఢపాదస్య తస్య చర్మావృతేవ భూః। సంతోషామృతతృప్తానాం యత్సుఖం శాంతచేతసాం
ఎవరి పాదాలు చెప్పులతో కప్పబడి ఉంటాయో వారికి భూమంతా చర్మంతో కప్పబడినట్లే. అలాగే, తృప్తి అనే అమృతంతో సంతృప్తి చెందిన, శాంతమైన మనస్సు ఉన్నవారికి కలిగే ఆనందం అంతటా వ్యాపిస్తుంది.
కుతస్తద్ధనలుబ్ధానామితశ్చేతశ్చ ధావతామ్। అసంతోషః పరం దుఃఖం సంతోషః పరమం సుఖమ్
ధనాన్ని ఆశిస్తూ, మనస్సు ఇక్కడ అక్కడ పరుగెత్తే వారికి అలాంటి ఆనందం ఎలా దొరుకుతుంది? అసంతృప్తి గొప్ప బాధ, సంతృప్తి పరమానందం.