అనేకశాఖావితతశ్చతుర్ముఖ ఇవాపరః। తత్కోటరకుటీకోటి ప్రవిష్టానాం ద్విజన్మనామ్
అనేక శాఖలతో విస్తరించి, అది మరో బ్రహ్మను పోలి కనిపించింది. దాని వేరుల మధ్య ద్విజుల కుట్టిళ్లు అనేకంగా ఉన్నాయి.
శ్రూయంతే వివిధా వాచః సురాణాం రక్తచేతసామ్। వనస్పతిరపుష్పోపి పుష్పితశ్చోపలక్ష్యతే
అక్కడ ఆనందంతో ఉన్న దేవతల వివిధ స్వరాలు వినిపించేవి. ఆ వృక్షానికి పువ్వులు లేకపోయినా, అది పుష్పించినట్లే అందంగా కనిపించింది.
జాతీచంపకవత్పుష్పైః శాఖాలగ్నైః శుకైః శుభైః। కేతకీభిః సురభిభిరశోభత సరిద్వరా
జాతీ, చంపక పువ్వులతో, శాఖలపై వేలాడుతున్న అందమైన శుకపక్షులతో, పరిమళభరితమైన కెతకీ పువ్వులతో ఆ ఉత్తమ నది అలంకరించబడింది.
కోకిలాభిస్స మాలేవ ఫేనకైః పుష్పితేవ సా। హరేణేవ యథా గంగా ప్లక్షేణైవ హి సా తథా
కోయిలలు హారాల్లా, నదిలోని నురుగు పువ్వుల్లా మెరిసిపోతూ, ఆ నది గంగా ఎలా ప్లక్షవృక్షంతో, లేదా చంద్రుడితో అలంకరించబడిందో అలా ప్రకాశించింది.
తత్రాంభస్థా తదా దేవం ప్రోవాచాథ జనార్దనమ్। సమర్పయస్వ తం వహ్నిం దేవాదేశం కరోమ్యహమ్
అక్కడ నీటిలో నిలబడి, ఆమె జనార్దనునితో ఇలా చెప్పింది: 'ఆ అగ్నిని సమర్పించు. నేను దేవతల ఆజ్ఞను నెరవేర్చుతాను.'
ఏవముక్తేన సా తేన ప్రత్యుక్తా విష్ణునా తదా। న తే దాహభయం త్యాజ్యస్త్వయాయం వహ్నిరాట్స్వయమ్
ఆమె ఇలా అడిగినప్పుడు, విష్ణువు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: 'నీకు కాలిపోతుందనే భయం అవసరం లేదు. ఈ అగ్ని రాజును నీవు విడిచిపెట్టకూడదు.'
పశ్చిమం సాగరం నేతుం వాడవజ్వలనం శుభే। ఏవం క్రమేణ గచ్ఛంత్యా తదాపం ప్రాప్స్యతే శుభే
పశ్చిమ సముద్రానికి వాడవాగ్నిని తీసుకెళ్లేందుకు, భద్రే! ఈ విధంగా ముందుకు సాగు. అప్పుడు నీకు ఆ పవిత్ర జలాలు లభిస్తాయి.
తతస్తం శాతకుంభస్థం కృత్వాసౌ వడవానలం। సమర్పయత గోవిందః సరస్వత్యా మహోదరే
తర్వాత గోవిందుడు ఆ వాడవాగ్నిని బంగారు పాత్రలో పెట్టి, మహోత్తరమైన సరస్వతికి అప్పగించాడు.
సా తం గృహీత్వా సుశ్రోణీ ప్రతీచ్యభిముఖీ యయౌ। అంతర్ద్ధానేన సంప్రాప్తా పుష్కరం సా మహానదీ
ఆ సుందర నడుముతో ఉన్న ఆమె, దానిని తీసుకుని పశ్చిమ దిశగా ప్రయాణించింది. తన మాయాశక్తితో ఆ మహానది పుష్కరానికి చేరుకుంది.
మర్యాదాపర్వతే తస్మిన్సంభూతా విమలా సరిత్। పుష్కరారణ్యం విపులం సురసిద్ధనిషేవితమ్
ఆ సరిహద్దు పర్వతంలో, నిర్మలమైన నది జన్మించింది. ఆ విస్తారమైన పుష్కర అరణ్యం దేవతలు, సిద్ధులు సేవించే స్థలంగా ఉంది.
పితామహేన యత్రాసీద్యజ్ఞసత్రం నిషేవితమ్। సిధ్యర్థం మునిముఖ్యానామాగతాసౌ మహానదీ
అక్కడ బ్రహ్మదేవుడు యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు. మునుల విజయార్థంగా ఆ మహానది అక్కడికి వచ్చింది.
యేషు తత్ర కృతో హోమః కుండేష్వాసీద్విరించినా। తాని సర్వాణి సంప్లావ్య తోయేనాప్యుద్గతా హి సా౨౦౦ 1.18.
బ్రహ్మ అక్కడ యజ్ఞహోమాలు చేసిన అన్ని కుండలను, ఆ నది తన జలాలతో నింపింది. ఆ తరువాత ఆమె పైకి పైకి ప్రవహించింది.
తత్ర క్షేత్రే మహాపుణ్యా పుష్కరే సా తథోత్థితా। తేన తత్పూరణం ప్రోక్తం వాయునా జగదాయుషా
అక్కడ ఆ పవిత్రమైన ప్రదేశంలో, పుష్కరంలో మహాపుణ్యవంతురాలైన సరస్వతీ దేవి ప్రబలంగా ఉద్భవించింది. ఆ ప్రదేశాన్ని వాయువు, అంటే జగత్తుకు ప్రాణంగా ఉన్న వాయువు, నింపాడని చెబుతారు.
సాపి తత్క్షేత్రమాసాద్య పుణ్యం పుణ్యా మహానదీ। సరస్వతీ స్థితా దేవీ మర్త్యానాం పాపనాశినీ
ఆ పవిత్రమైన, మహాపుణ్యమైన నది అయిన సరస్వతీ, ఆ ప్రదేశానికి చేరుకొని అక్కడ దేవతగా స్థిరంగా నిలిచి, మానవుల పాపాలను తొలగించే తల్లిగా ఉన్నది.
తత్ర యే శుభకర్మాణః పుష్కరస్థాం సరస్వతీమ్। పశ్యంతి తే న పశ్యంతి సుఘోరాం తామధోగతిం
పుష్కరంలో ఉన్న సరస్వతీ దేవిని దర్శించి, శుభకార్యాలు చేసే వారు, భయంకరమైన నరకగతిని ఎప్పుడూ చూడరు.
యః పునస్తత్ర భావేన నరః స్నానం సమాచరేత్। స బ్రహ్మలోకమాసాద్య బ్రహ్మణా సహ మోదతే
అక్కడ భక్తితో స్నానం చేసే మనిషి, బ్రహ్మలోకాన్ని చేరి, బ్రహ్మదేవుడితో కలిసి ఆనందంగా ఉంటాడు.
యస్తు దద్యాత్తత్ర దధి బ్రాహ్మణాయ మనోరమమ్। సోప్యగ్నిలోకమాసాద్య భుంక్తే భోగాన్సుశోభనాన్
అక్కడ బ్రాహ్మణుడికి రుచికరమైన పెరుగు దానం చేసే వాడు, అగ్నిలోకాన్ని పొందుతాడు మరియు అద్భుతమైన సుఖాలను అనుభవిస్తాడు.
వరం ప్రావరణం యోపి భక్త్యా దద్యాద్ద్విజాతయే। సోపి సద్వస్త్రదానస్య ఫలం దశగుణం లభేత్
అక్కడ భక్తితో మంచి వస్త్రాన్ని ద్విజునికి ఇచ్చినవాడు, మంచి వస్త్రదానానికి పది రెట్లు ఫలం పొందుతాడు.
జ్యేష్ఠకుండే నరః స్నాత్వా యః సంతర్పయతే పితౄన్। స తానుద్ధరతే సర్వాన్నరకాదపి శుద్ధధీః
జ్యేష్ఠ కుండంలో స్నానం చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణం చేసే పవిత్రమనస్సున్న మనిషి, తన పితృదేవతలను నరకం నుండి కూడా రక్షిస్తాడు.
క్షేత్రే పైతామహే పూతే పుణ్యాం ప్రాప్య సరస్వతీమ్। నరః కిం ప్రార్థయేదన్యత్తీర్థం బ్రహ్మసుతోబ్రవీత్
పవిత్రమైన పితామహుల క్షేత్రంలో, పుణ్యస్వరూపమైన సరస్వతిని పొందినవాడు, ఇంకేదైనా తీర్థాన్ని కోరుకోవాలా? అని బ్రహ్మపుత్రుడు అన్నాడు.
తస్మాత్సర్వేషు తీర్థేషు స్నాతః ప్రాప్నోతి యత్ఫలమ్। తత్సర్వం ప్రాప్నుయాన్మర్త్యో జ్యేష్ఠకుండే సకృత్ప్లుతః
అందుచేత, అన్ని తీర్థాలలో స్నానం చేసి పొందే ఫలితాన్ని, జ్యేష్ఠ కుండంలో ఒక్కసారి మునిగితేనే మానవుడు సంపూర్ణంగా పొందుతాడు.
కిమత్ర బహునోక్తేన క్షేత్రం తీర్థం గతిశ్శుభా। యేనైతత్త్రితయం ప్రాప్తం ప్రాప్తా తేన గతిః పరా
ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు. ఈ క్షేత్రం, తీర్థం, శుభమైన మార్గం — ఈ మూడు పొందినవాడు, పరమగతిని పొందుతాడు.
కాలే క్షేత్రే తథా తీర్థే స్నాత్వా హుత్వాపి తత్ర యః। ప్రయచ్ఛతే ద్విజాయార్థం సోనంతం సుఖమశ్నుతే
సరైన సమయంలో, ఆ క్షేత్రంలో, తీర్థంలో స్నానం చేసి, హోమం చేసి, బ్రాహ్మణునికి దానం చేసే వాడు అనంతమైన సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.
కార్త్తికే మాసి శుక్లే చ వైశాఖే శశిభూషణే। చంద్రసూర్యోపరాగే చ కాలే చ కురుజాంగలే
కార్తీక మాసంలో, శుక్లపక్షంలో, చంద్రునితో అలంకరించబడిన వైశాఖ మాసంలో, చంద్రగ్రహణం లేదా సూర్యగ్రహణ సమయంలో, కురుక్షేత్రంలో —
క్షేత్రేష్వేతేషు తీర్థాని యాన్యుక్తాని మునీశ్వరైః। తేషాం పుణ్యతమం తీర్థమిదమాహ పితామహః
ఈ క్షేత్రాలలో, మహర్షులు చెప్పిన తీర్థాలలో, వాటిలో పితామహుడు ఈ తీర్థాన్ని అత్యంత పవిత్రమైనదిగా ప్రకటించాడు.
కుండే తు మధ్యమే స్నాత్వా కార్తిక్యాం యః పుమాన్ద్విజే। ప్రయచ్ఛతే చాపి ద్రవ్యం సోశ్వమేధమవాప్నుయాత్
కార్తీక మాసంలో మధ్య కుండంలో స్నానం చేసి, బ్రాహ్మణునికి ధనం ఇచ్చినవాడు, అశ్వమేధ యాగ ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
ఏవం కనిష్ఠకేప్యత్ర కుండే స్నాత్వా సమాధినా। యః ప్రయచ్ఛతి విప్రాయ సురూపామపి శాలికామ్
అలాగే, చిన్న కుండలో కూడా, ఏకాగ్రతతో స్నానం చేసి, బ్రాహ్మణునికి అందమైన బియ్యం ఇచ్చినవాడు,
స ప్రయాతి నరః క్షిప్రమగ్నిలోకం మనోరమమ్। త్రిఃసప్తకులసంయుక్తో భుంక్తే తత్ర మహాఫలమ్
ఆ మనిషి త్వరగా అగ్నిలోకాన్ని చేరి, ఇరవై ఒక తరాల కుటుంబంతో కలిసి అక్కడ గొప్ప ఫలితాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన గమనాయ మతిః స్థిరా। పురుషేణ తు కర్తవ్యా పుష్కరావాప్తయే శుభా
అందువల్ల, పుష్కరాన్ని చేరేందుకు పురుషుడు తన మనసును దృఢంగా పెట్టి, అన్ని విధాలా ప్రయత్నించాలి.
పుష్కరారణ్యమాసాద్య ప్రాచీ యత్ర సరస్వతీ। మతిః స్మృతిః శుభా ప్రజ్ఞా మేధా బుద్ధిర్దయాపరా
పుష్కర అరణ్యానికి చేరుకొని, అక్కడ తూర్పు దిశగా ప్రవహించే సరస్వతీ ఉన్న చోట, శుభమైన సంకల్పం, జ్ఞాపకం, బుద్ధి, మేధ, పరాకాష్ట దయ లభిస్తాయి.