వితతే యజ్ఞవాటే తు స్వాగతేషు ద్విజాదిషు। పుణ్యాహఘోషైర్వితతైర్దేవానాం నియమైస్తథా
యజ్ఞవాటిక సిద్ధమై, బ్రాహ్మణులు ఇతరులు అక్కడికి వచ్చినప్పుడు, పుణ్యదినమైనదని ప్రకటించబడింది, దేవతల నియమాలు పాటించబడ్డాయి.
దేవేషు చైవ వ్యగ్రేషు తస్మిన్యజ్ఞవిధౌ తథా। తత్ర చైవ మహారాజ దీక్షితే చ పితామహే
అక్కడ దేవతలు యజ్ఞకార్యాలలో నిమగ్నమై ఉండగా, ఓ మహారాజా, బ్రహ్మదేవుడు కూడా అక్కడ దీక్ష తీసుకున్నాడు.
యజతస్తస్య సత్రేణ సర్వకామసమృద్ధినా। మనసా చింతితా హ్యర్థా ధర్మార్థకుశలాస్తథా
ఆయన యజ్ఞం నిర్వహించగా, అతని అన్ని కోరికలు నెరవేరాయి; ధర్మార్థాలలో నిపుణుడై, మనసులో ఆలోచించినవన్నీ సిద్ధించాయి.
ఉపతిష్ఠంతి రాజేంద్ర ద్విజాతీంస్తత్ర తత్ర హ। జగుశ్చ దేవగంధర్వా ననృతుశ్చాప్సరోగణాః
రాజేంద్రా! అక్కడక్కడా బ్రాహ్మణులు ఆయన సేవలో ఉండగా, దేవతలు, గంధర్వులు పాటలు పాడారు, అప్సరసలు నాట్యం చేశారు.
వాదిత్రాణి చ దివ్యాని వాదయామాసురంజసా। తస్య యజ్ఞస్య సంపత్యా తుతుషుదేర్వతా అపి
దివ్యమైన వాద్యాలు సుందరంగా మోగించబడ్డాయి; ఆ యజ్ఞం విజయవంతంగా సాగడంతో దేవతలు సంతృప్తి చెందారు.
విస్మయం పరమం జగ్ముః కిము మానుషయోనయః। వర్తమానే తథా యజ్ఞే పుష్కరస్థే పితామహే
వారు పరమ ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయారు—మానవులు అయితే ఎంత ఆశ్చర్యపడతారో! పుష్కరంలో బ్రహ్మదేవుడు ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం కొనసాగింది.
అబ్రువన్నృషయో భీష్మ తదా తుష్టాస్సరస్వతీమ్। సుప్రభాం నామ రాజేంద్ర నామ్నా చైవ సరస్వతీమ్
ఆ సమయంలో, భీష్మా! మునులు సంతోషంతో సరస్వతీ దేవిని 'సుప్రభ' అని, అలాగే 'సరస్వతీ' అని కూడా సంబోధించారు.
తే దృష్ట్వా మునయః సర్వే వేగయుక్తాం సరస్వతీమ్। పితామహం భాసయంతీం క్రతుం తే బహు మేనిరే
అందరూ మునులు వేగంగా ప్రవహించే సరస్వతీ నదిని, బ్రహ్మదేవుని యజ్ఞాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ చూస్తూ, ఆమెను అత్యంత గొప్పదిగా భావించారు.
ఏవమేషా సరిచ్ఛ్రేష్ఠా పుష్కరేషు సరస్వతీ। పితామహార్థం సమ్భూతా తుష్ట్యర్థం చ మనీషిణామ్
ఇలా, పుష్కరాల్లో ఈ ఉత్తమ నది సరస్వతీ, బ్రహ్మదేవుని కోసం, మేధావుల సంతృప్తి కోసం ప్రकटించబడింది.
పుణ్యస్య పుణ్యతాకారి పంచస్రోతాస్సరస్వతీ। సుప్రభా నామ రాజేంన్ద్ర నామ్నా చైవ సరస్వతీ
సరస్వతీ ఐదు ప్రవాహాలతో పవిత్రతను మరింత పెంచింది; ఓ రాజేంద్రా! ఆమెను 'సుప్రభ' అని, అలాగే 'సరస్వతీ' అని కూడా పిలుస్తారు.
యత్ర తే మునయశ్శాన్తా నానాస్వాధ్యాయవాదినః। తే సమాగత్య ఋషయస్సస్మరుర్వై సరస్వతీమ్
అక్కడ శాంత స్వభావం కలిగిన మునులు, ఒక్కొక్కరు వేర్వేరు ఉపదేశాలు చెబుతూ, అందరూ కలిసి అక్కడ చేరి సరస్వతీ దేవిని స్మరించారు.
సాభిధ్యాతా మహాభాగా ఋషిభిః సత్రయాజిభిః। సమాస్థితా దిశం పూర్వాం భక్తిప్రీతా మహానదీ
ఆ మహా భాగ్యవంతురాలు, యజ్ఞాల్లో పాల్గొన్న ఋషుల ఆహ్వానంతో, భక్తి, ప్రేమతో నిండిన మహానది సరస్వతీ తూర్పు దిశలో ప్రత్యక్షమైంది.
ప్రాచీ పూర్వావహా నామ్నా మునివంద్యా సరస్వతీ। ఇదమన్యన్మహారాజ శృణ్వాశ్చర్యవరం భువి
మునులందరికి పూజ్యమైన సరస్వతీ, తూర్పు వైపు ప్రవహించే నదిగా ప్రసిద్ధి. రాజా! ఇప్పుడు భూమిపై మరొక అద్భుతమైన కథను విను.
క్షతో మంకణకో విప్రః కుశాగ్రేణేతి నః శ్రుతమ్। క్షతాత్కిల కరే తస్య రాజన్శాకరసోస్రవత్
మంకణకుడు అనే బ్రాహ్మణుడు కుశ గడ్డి తునకతో గాయపడ్డాడని మేము విన్నాము. రాజా! ఆ గాయం వల్ల అతని చేతి నుంచి చెరకు రసం ప్రవహించింది.
స వై శాకరసం దృష్ట్వా హర్షావిష్టః ప్రనృత్తవాన్। తతస్తస్మిన్ప్రనృత్తే తు స్థావరం జంగమం చ యత్
ఆ చెరకు రసాన్ని చూసి అతడు ఆనందంతో నాట్యం చేయసాగాడు. అతడు నాట్యం చేయగానే అక్కడ ఉన్న స్థావరజంగమమంతా—
ప్రానృత్యత జగత్సర్వం తేజసా తస్య మోహితమ్। శక్రాదిభిస్సురై రాజన్నృషిభిశ్చ తపోధనైః
అతని తేజస్సుతో మోహితమై, మొత్తం లోకమే నాట్యం చేసింది. రాజా! ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు, తపస్సు చేసిన ఋషులు ఆశ్చర్యపోయారు.
విజ్ఞప్తస్తత్ర వై బ్రహ్మా నాయం నృత్యేత్తథా కురు। ఆదిష్టో బ్రహ్మణా రుద్ర ఋషేరర్థే నరాధిప
అక్కడ బ్రహ్మదేవుడికి ఈ విషయం తెలియజేశారు: 'ఇలా నాట్యం చేయకూడదు.' బ్రహ్మ ఆజ్ఞతో, ఆ మునికి ఉపదేశం చేయమని రుద్రుని పంపించారు, రాజా.
నాయం నృత్యేద్యథా భీమ తథా త్వం వక్తుమర్హసి। గత్వా రుద్రో మునిం దృష్ట్వా హర్షావిష్టమతీవ హి
'ఇంత భయంకరంగా నాట్యం చేయకూడదు; నీవు అతనికి చెప్పాలి.' అని చెప్పి, రుద్రుడు వెళ్లి, ఆ మునిని పరమానందంతో ఉన్నదాన్ని చూశాడు.
భో భో విప్రర్షభ త్వం హి నృత్యసే కేన హేతునా। నృత్యమానేన భవతా జగత్సర్వం చ నృత్యతి
'ఓ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా! నీవు ఎందుకు నాట్యం చేస్తున్నావు? నీవు నాట్యం చేస్తే, మొత్తం లోకమంతా నీవెంటే నాట్యం చేస్తోంది.' అని అన్నాడు.
తేనాయం వారితః ప్రాహ నృత్యన్వై మునిసత్తమః। మునిరువాచ। కిం న పశ్యసి మే దేవ కరాచ్ఛాకరసోస్రవత్
అలా ఆపినా, ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు నాట్యం చేస్తూనే, ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: 'దేవా! నా చేతి నుంచి చెరకు రసం కారుతున్నదని నీకు కనిపించదా?'
తం తు దృష్ట్వాప్ర నృత్తోహం హర్షేణ మహతావృతః। తం ప్రహస్యాబ్రవీద్దేవో మునిం రాగేణ మోహితమ్
అది చూసి నేను ఎంతో ఆనందంతో నాట్యం చేశాను. అప్పుడు ఆ దేవుడు, అతడు మోహితుడై ఉన్న మునిని చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు.
అహం న విస్మయం విప్ర గచ్ఛామీహ ప్రపశ్య మాం। ఏవముక్తో మునిశ్రేష్ఠో మహాదేవేన కౌరవ
'ఓ బ్రాహ్మణా! నేను దీనికి ఆశ్చర్యపడను; నన్ను ఇక్కడ చూడు.' మహాదేవుడు ఇలా చెప్పగా, కౌరవా—
ధ్యాయమానస్తదా కోయం ప్రతిషిద్ధోస్మి యేన హి। అంగుల్యగ్రేణ రాజేంద్ర స్వాంగుష్ఠస్తాడితస్తథా
ఆ ముని ధ్యానం చేస్తూ, 'నన్నెవరూ ఆపుతున్నారు?' అని ఆలోచించాడు. వెంటనే రాజా! అతడు తన వేలి తోకతో తన అంగుళిని కొట్టాడు.
తతో భస్మక్షతాద్రాజన్నిర్గతం హిమపాండురం। తద్దృష్ట్వా వ్రీడితశ్చాసౌ ప్రాహ తత్పాదయోః పతన్
ఆ గాయంనుంచి, రాజా! మంచు వలె తెల్లటి బస్మం బయటకు వచ్చింది. అది చూసి అతడు సిగ్గుపడి, ఆ దేవుని పాదాల వద్ద పడిపోయి ఇలా అన్నాడు—
నాన్యద్దేవాదహం మన్యే రుద్రాత్పరతరం మహత్। చరాచరస్య జగతో గతిస్త్వమసి శూలధృత్
'రుద్రుని కంటే గొప్పవాడు మరొకరు లేరు అని నేను భావిస్తున్నాను, దేవా! స్థావరజంగమమంతా నీకే ఆశ్రయం, త్రిశూలధారకా!'
త్వయా సృష్టమిదం సర్వం వదంతీహ మనీషిణః। త్వామేవ సర్వం విశతి పునరేవ యుగక్షయే
'ఈ సృష్టి అంతా నీవే సృష్టించావని పండితులు చెబుతున్నారు. యుగాంతంలో మళ్ళీ అంతా నీలోనే లీనమవుతుంది.'
దేవైరపి న శక్యస్త్వం పరిజ్ఞాతుం మయా కుతః। త్వయి సర్వే చ దృశ్యన్తే సురా బ్రహ్మాదయోపి యే
'దేవతలకే నిన్ను పూర్తిగా గ్రహించడం సాధ్యపడదు; నాకు ఎలా సాధ్యం? బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలందరూ నీవులోనే కనిపిస్తున్నారు.'
సర్వస్త్వమసి దేవానాం కర్తా కారయితా చ యః। త్వత్ప్రసాదాత్సురాః సర్వే భవంతీహాకుతోభయాః
'దేవతలకు నీవే సృష్టికర్త, కారణమైనవాడవు. నీ కృప వల్లే ఇక్కడి దేవతలందరూ భయమేమీ లేకుండా ఉంటారు.'
ఏవం స్తుత్వా మహాదేవమృషిశ్చ ప్రణతోబ్రవీత్। భగవంస్త్వత్ప్రసాదేన తపో న క్షీయతే త్విహ
ఈ విధంగా మహాదేవుని స్తుతించి, ఆ ఋషి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు: "ప్రభూ! మీ దయ వల్ల నా తపస్సు ఇక్కడ తగ్గిపోలేదు."
తతో దేవః ప్రీతమనాస్తమృషిం పునరబ్రవీత్। తపస్తే వర్ద్ధతాం విప్ర మత్ప్రసాదాత్సహస్రధా
అప్పుడు దేవుడు ఆనందంతో ఆ ఋషిని మళ్లీ చూచి ఇలా అన్నాడు: "బ్రాహ్మణా! నా అనుగ్రహంతో నీ తపస్సు వెయ్యిరెట్లు పెరుగుగాక."