బృహత్తనూదరాః కేపి కేకరాక్షాస్తథాపరే। దీర్ఘకర్ణా వికర్ణాశ్చ కర్ణైశ్చ త్రుటితాస్తథా
కొంతమందికి పెద్ద శరీరాలు, మరికొందరికి బాహ్యంగా కనిపించే కళ్ళు; కొందరికి పొడవాటి చెవులు, మరికొందరికి వక్రమైన చెవులు, ఇంకొందరికి చీలిన చెవులు ఉండేవి.
దీర్ఘఫాలా విఫాలాశ్చ స్నాయుచర్మావగుంఠితాః। నిర్గతం చోదరం తేషాం మునీనాం భావితాత్మనాం౧౦౦ 1.18.
కొంతమందికి పొడవాటి నుదురు, మరికొందరికి వంకర నుదురు, కొందరికి మణికట్టు, చర్మం బయట కనిపించేవి; ఆ పవిత్ర మనస్సు గల మునుల కడుపు బయటకు కనిపించేది.
దృష్ట్వా తు పుష్కరం తీర్థం దీప్యమానం సమంతతః। తీర్థలోభాన్నరవ్యాఘ్ర తస్య తీరే వ్యవస్థితాః
పుష్కరం అనే పవిత్రతీర్థం చుట్టూ ప్రకాశిస్తూ కనిపించగా, పవిత్రతీర్థం ఆకర్షణతో మానవసింహులు ఆ తీరాన చేరారు.
వాలఖిల్యా మహాత్మానో హ్యశ్మకుట్టాస్తథాపరే। దంతోలూఖలినశ్చాన్యే సంప్రక్షాలాస్తథాపరే
అక్కడ మహాత్ములైన వాలఖిల్యులు, కొందరు రాళ్లు నూరేవారు, ఇంకొందరు ఉప్పు ముద్దలు నమిలేవారు, మరికొందరు శుద్ధి సాధన చేస్తూ ఉండేవారు.
వాయుభక్షా జలాహారాః పర్ణాహారాస్తథాపరే। నానా నియమయుక్తాశ్చ తథా స్థండిలశాయినః
కొంతమంది గాలి మాత్రమే తినేవారు, మరికొందరు నీరు మాత్రమే తినేవారు, ఇంకొందరు ఆకులు తినేవారు; చాలా మంది వివిధ నియమాలు పాటించేవారు, మరికొందరు నేలమీదే పడుకుని ఉండేవారు.
సరస్యస్మిన్ముఖం దృష్ట్వా సురూపాస్యాః క్షణాదభుః। కిమేతదితి చింత్యాథ నిరీక్ష్య చ పరస్పరమ్
ఆ సరస్సులో ముఖాన్ని చూసిన వెంటనే వాళ్ల ముఖాలు అందంగా మారాయి; 'ఇది ఏమిటి?' అని ఆశ్చర్యపడి, ఒకరినొకరు చూశారు.
అస్మింస్తీర్థే దర్శనేన ముఖస్యేహ సురూపతా। ముఖదర్శనమిత్యేవ నామ కృత్వా తు తాపసాః
ఈ తీర్థంలో ముఖాన్ని చూస్తే ముఖం అందంగా మారుతుందని తెలుసుకుని, ఆ తపస్వులు దానిని 'ముఖదర్శనం' అని పేరు పెట్టారు.
స్నాతా నియమయుక్తాశ్చ సురూపాస్తే తదాభవన్। దేవపుత్రోపమా జాతా అనౌపమ్య గుణాన్వితాః
స్నానం చేసి, నియమాలు పాటించిన వాళ్ల ముఖాలు అందంగా మారాయి; వాళ్లు దేవపుత్రుల్లా, అపూర్వమైన గుణాలతో కనబడారు.
శోభమానా నరశ్రేష్ఠ స్థితాః సర్వే వనౌకసః। యజ్ఞోపవీతమాత్రేణ వ్యభజంస్తీర్థమంజసా
ఓ మానవశ్రేష్ఠా! అందరూ అరణ్యవాసులు అక్కడ ప్రకాశిస్తూ నిలబడి, యజ్ఞోపవీతంతో ఆ తీర్థాన్ని విభజించుకున్నారు.
జుహ్వతశ్చాగ్నిహోత్రాణి చక్రుశ్చ వివిధాః క్రియాః। చింతయంతో హి రాజేంద్ర తపసా దగ్ధకిల్బిషాః
వాళ్లు అగ్నిహోత్రాలు సమర్పిస్తూ, ఎన్నో విధులూ నిర్వహించారు; రాజా! తపస్సుతో పాపాలు పోగొట్టి, ధ్యానం చేస్తూ ఉండేవారు.
న యాస్యామో పరం తీర్థం జ్యేష్ఠభావేత్విదం సరః। జ్యేష్ఠపుష్కరమిత్యేవ నామ చక్రుర్ద్విజాతయః
మేము ఇంకెక్కడికీ పోవం; ఈ సరస్సే అత్యుత్తమమైనది. అందుకే ద్విజులు దీనిని 'జ్యేష్ఠపుష్కరం' అని పేరు పెట్టారు.
తత్ర కుబ్జాన్బహూన్దృష్ట్వా స్థితాంస్తీర్థసమీపతః। బభూవుర్విస్మితాస్తత్ర జనా యే చ సమాగతాః
అక్కడ తీర్థం దగ్గర చాలా మంది కుంభకర్ణులను చూసి, అక్కడికి వచ్చిన జనాలు అందరూ ఆశ్చర్యపోయారు.
దత్వా దానం ద్విజాతిభ్యో భాండాని వివిధాని చ। శ్రుత్వా సరస్వతీం ప్రాచీం స్నాతుకామా ద్విజాగతాః
బ్రాహ్మణులకు వివిధ రకాల దానాలు, వస్తువులు ఇచ్చిన తరువాత, తూర్పు దిశలో ప్రవహించే సరస్వతీ నదిని గురించి విని, స్నానం చేయాలని ఆశతో బ్రాహ్మణులు అక్కడికి చేరుకున్నారు.
సరస్వతీతీర్థవరా నానాద్విజగణైర్యుతా। బదరేంగుదకాశ్మర్య ప్లక్షాశ్వత్థవిభీతకైః
సరస్వతీ తీరంలోని ముఖ్యమైన తీర్థాలు అనేకమంది బ్రాహ్మణులతో నిండిపోయి, బదరి, ఇంగుడ, కాశ్మర్య, ప్లక్ష, అశ్వత్థ, విభీతక వృక్షాలతో అలంకరించబడ్డాయి.
పౌలోమైశ్చ పలాశైశ్చ కరీరైః పీలుభిస్తథా। సరస్వతీతీర్థరుహైర్ధన్వనైః స్యందనైస్తథా
అలాగే, పౌలోమ, పలాశ, కరీర, పీలు వృక్షాలు, సరస్వతీ తీర్థాలలోని తోటలు, అరణ్యాలు, ఇంకా స్యందన వృక్షాలతో కూడి ఉన్నాయి.
కపిత్థైః కరవీరైశ్చ బిల్వైరామ్లాతకైస్తథా। అతిముక్తకపండైశ్చ పారిజాతైశ్చ శోభితా
కపిత్థ, కరవీర, బిల్వ, ఆమ్లాతక, అతిముక్త, కంద, పారిజాత వృక్షాలతో ఆ ప్రాంతం మరింత అందంగా కనిపించింది.
కదంబవనభూయిష్ఠా సర్వసత్వమనోరమా। వాయ్వంబుఫలపర్ణాదైర్దంతోలూఖలికైరపి
కదంబ తోటలు విస్తరించి, అన్ని జీవులకు హర్షాన్ని కలిగించేలా ఉండి, గాలి, నీటితో కదిలే పండ్లు, ఆకులు, పువ్వులతో పాటు దంతోలూఖలిక వృక్షాలు కూడా అక్కడ కనిపించేవి.
తథాశ్మకుట్టముఖ్యైశ్చ వరిష్ఠైర్మునిభిర్వృతా। స్వాధ్యాయఘోషసంఘుష్టా మృగయూథశతాకులా
అలాగే, అశ్మకుట్ట అనే గొప్ప మునులతో చుట్టుముట్టబడి, స్వాధ్యాయ ఘోషతో మారుమోగుతూ, వందలాది జింకల మందలతో నిండిపోయి ఉండేది.
అహింసైర్ధర్మపరమైస్తథా చాతీవ శోభితా। సుప్రభా కాంచనాఖ్యా చ ప్రాచీ నందా విశాలకా
అహింసను, ధర్మాన్ని పాటించే మహనీయులు అక్కడ ఉండటంతో, ఆ ప్రదేశం మరింత ప్రకాశవంతంగా, కాంచన, తూర్పు నందా, విశాలక అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధిగా ఉంది.
స్రోతోభిః పంచభిస్తత్ర వర్తతే పుష్కరే నదీ। పితామహస్య సదసి వర్త్తమానే మహీతలే
అక్కడ, పుష్కరంలో సరస్వతీ నది ఐదు ప్రవాహాలతో ప్రవహిస్తూ, భూమిపై బ్రహ్మదేవుని సభ జరుగుతున్న సమయంలో ఉంది.
వితతే యజ్ఞవాటే తు స్వాగతేషు ద్విజాదిషు। పుణ్యాహఘోషైర్వితతైర్దేవానాం నియమైస్తథా
యజ్ఞవాటిక సిద్ధమై, బ్రాహ్మణులు ఇతరులు అక్కడికి వచ్చినప్పుడు, పుణ్యదినమైనదని ప్రకటించబడింది, దేవతల నియమాలు పాటించబడ్డాయి.
దేవేషు చైవ వ్యగ్రేషు తస్మిన్యజ్ఞవిధౌ తథా। తత్ర చైవ మహారాజ దీక్షితే చ పితామహే
అక్కడ దేవతలు యజ్ఞకార్యాలలో నిమగ్నమై ఉండగా, ఓ మహారాజా, బ్రహ్మదేవుడు కూడా అక్కడ దీక్ష తీసుకున్నాడు.
యజతస్తస్య సత్రేణ సర్వకామసమృద్ధినా। మనసా చింతితా హ్యర్థా ధర్మార్థకుశలాస్తథా
ఆయన యజ్ఞం నిర్వహించగా, అతని అన్ని కోరికలు నెరవేరాయి; ధర్మార్థాలలో నిపుణుడై, మనసులో ఆలోచించినవన్నీ సిద్ధించాయి.
ఉపతిష్ఠంతి రాజేంద్ర ద్విజాతీంస్తత్ర తత్ర హ। జగుశ్చ దేవగంధర్వా ననృతుశ్చాప్సరోగణాః
రాజేంద్రా! అక్కడక్కడా బ్రాహ్మణులు ఆయన సేవలో ఉండగా, దేవతలు, గంధర్వులు పాటలు పాడారు, అప్సరసలు నాట్యం చేశారు.
వాదిత్రాణి చ దివ్యాని వాదయామాసురంజసా। తస్య యజ్ఞస్య సంపత్యా తుతుషుదేర్వతా అపి
దివ్యమైన వాద్యాలు సుందరంగా మోగించబడ్డాయి; ఆ యజ్ఞం విజయవంతంగా సాగడంతో దేవతలు సంతృప్తి చెందారు.
విస్మయం పరమం జగ్ముః కిము మానుషయోనయః। వర్తమానే తథా యజ్ఞే పుష్కరస్థే పితామహే
వారు పరమ ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయారు—మానవులు అయితే ఎంత ఆశ్చర్యపడతారో! పుష్కరంలో బ్రహ్మదేవుడు ఉన్నప్పుడు యజ్ఞం కొనసాగింది.
అబ్రువన్నృషయో భీష్మ తదా తుష్టాస్సరస్వతీమ్। సుప్రభాం నామ రాజేంద్ర నామ్నా చైవ సరస్వతీమ్
ఆ సమయంలో, భీష్మా! మునులు సంతోషంతో సరస్వతీ దేవిని 'సుప్రభ' అని, అలాగే 'సరస్వతీ' అని కూడా సంబోధించారు.
తే దృష్ట్వా మునయః సర్వే వేగయుక్తాం సరస్వతీమ్। పితామహం భాసయంతీం క్రతుం తే బహు మేనిరే
అందరూ మునులు వేగంగా ప్రవహించే సరస్వతీ నదిని, బ్రహ్మదేవుని యజ్ఞాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ చూస్తూ, ఆమెను అత్యంత గొప్పదిగా భావించారు.
ఏవమేషా సరిచ్ఛ్రేష్ఠా పుష్కరేషు సరస్వతీ। పితామహార్థం సమ్భూతా తుష్ట్యర్థం చ మనీషిణామ్
ఇలా, పుష్కరాల్లో ఈ ఉత్తమ నది సరస్వతీ, బ్రహ్మదేవుని కోసం, మేధావుల సంతృప్తి కోసం ప్రकटించబడింది.
పుణ్యస్య పుణ్యతాకారి పంచస్రోతాస్సరస్వతీ। సుప్రభా నామ రాజేంన్ద్ర నామ్నా చైవ సరస్వతీ
సరస్వతీ ఐదు ప్రవాహాలతో పవిత్రతను మరింత పెంచింది; ఓ రాజేంద్రా! ఆమెను 'సుప్రభ' అని, అలాగే 'సరస్వతీ' అని కూడా పిలుస్తారు.