కవ్యం పితౄణాముచితం సురాణాం హవ్యముత్తమం। యేన ప్రవర్తితం సర్ తం నతాస్మస్సురోత్తమం
పితృదేవతలకు అన్నదానము యోగ్యం, దేవతలకు ఉత్తమమైన హవిస్సు సమర్పించాలి. ఇవన్నీ స్థాపించిన ఆ పరమేశ్వరునికి మేము నమస్కరిస్తాము.
త్రేతాగ్నినా తు యజతా దేవేన పరమేష్ఠినా। యథాసృష్టిః కృతా పూర్వం యజ్ఞసృష్టిస్తథా పునః
తృతాయుగంలో అగ్ని ద్వారా పరమేశ్వరుడు యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు. ముందుగా సృష్టి జరిగినట్టు, మళ్లీ యజ్ఞసృష్టి కూడా జరిగింది.
తథా బ్రహ్మాప్యనంతేన లోకానాం స్థితికారిణా। అన్వాస్యమానో భగవాన్వృద్ధోప్యథ చ బుద్ధిమాన్
అలాగే, అనంతుడు అయిన బ్రహ్మ, లోకాలకు స్థిరతనిచ్చేవాడు, వృద్ధుడైనా, జ్ఞానవంతుడై, భగవంతునిగా అందరిని ముందుకు నడిపించాడు.
యజ్ఞవాటమచింత్యాత్మా గతస్తత్ర పితామహః। ధనాఢ్యైర్ఋత్విజైః పూర్ణం సదస్యైః పరిపాలితమ్
అచింత్య స్వరూపుడైన పితామహుడు, ధనికులైన ఋత్విజులు, సభ్యులతో నిండిన, రక్షించబడిన యజ్ఞవాటికకు వెళ్లాడు.
గృహీతచాపేన తదా విష్ణునా ప్రభవిష్ణునా। దైత్యదానవరాజానో రాక్షసానాం గణాః స్థితాః
ఆ సమయంలో, శక్తివంతుడైన విష్ణువు ధనుస్సుతో సిద్ధంగా ఉండగా, దైత్య, దానవ రాజులు, రాక్షస గణాలు అక్కడ స్థితిచేసారు.
ఆత్మానమాత్మనా చైవ చింతయామాస వై ద్రుతం। చింతయిత్వా యథాతత్వం యజ్ఞం యజ్ఞః సనాతనః
ఆయన తనను తానే త్వరగా ధ్యానించాడు. నిజమైన స్వరూపాన్ని ఆలోచించి, శాశ్వతమైన యజ్ఞమే యజ్ఞంగా మారింది.
వరణం తత్ర భగవాన్కారయామాస ఋత్విజామ్। భృగ్వాద్యా ఋత్విజశ్చాపి యజ్ఞకర్మవిచక్షణాః
అక్కడ భగవంతుడు ఋత్విజుల ఎంపికను చేయించాడు. భృగువులు మొదలైన యజ్ఞకార్య నిపుణులు ఋత్విజులుగా నియమించబడ్డారు.
చక్రుర్బహ్వృచముఖ్యైశ్చ ప్రోక్తం పుణ్యం యదక్షరం। శుశ్రువుస్తే మునిశ్రేష్ఠా వితతే తత్ర కర్మణి
బహ్వృచ వేదపండితుల ద్వారా పవిత్రమైన మంత్రాలను పఠించారు. ఆ యజ్ఞంలో మునిశ్రేష్ఠులు వినిపించారు.
యజ్ఞవిద్యా వేదవిద్యా పదక్రమవిదాం తథా। ఘోషేణ పరమర్షీణాం సా బభూవ నినాదినా
యజ్ఞవిద్య, వేదవిద్య, పదక్రమ నైపుణ్యం — ఇవన్నీ పరమర్షుల గొంతులతో ప్రతిధ్వనించాయి.
యజ్ఞసంస్తరవిద్భిశ్చ శిక్షావిద్భిస్తథా ద్విజైః। శబ్దనిర్వచనార్థజ్ఞైః సర్వవిద్యావిశారదైః
యజ్ఞసంస్థాపనలో నిపుణులు, శిక్షావేత్తలు, పదార్థజ్ఞులు, అన్ని విద్యల్లో ప్రావీణ్యం ఉన్నవారు అక్కడ ఉన్నారు.
మీమాంసా హేతువాక్యజ్ఞైః కృతా నానావిధా ముఖే। తత్ర తత్ర చ రాజేంద్ర నియతాన్సంశితవ్రతాన్
మీమాంసా, తర్కంలో నిపుణులు వివిధ రకాల వాక్యాలు చెప్పారు. ప్రతి చోటా, రాజా, నిశ్చయవ్రతులు ఉన్నారు.
జపహోమపరాన్ముఖ్యాన్దదృశుస్తత్రవై ద్విజాన్। యజ్ఞభూమౌ స్థితస్తస్యాం బ్రహ్మా లోకపితామహః౫౦ 1.18.
అక్కడ ద్విజులు జపహోమాలలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. ఆ యజ్ఞస్థలంలో లోకపితామహుడు బ్రహ్మ నిలిచివున్నాడు.
సురాసురగురుః శ్రీమాన్సేవ్యమానః సురాసురైః। ఉపాసతే చ తత్రైనం ప్రజానాం పతయః ప్రభుం
దేవాసురగురు అయిన శ్రీమంతుడు, దేవతలు, అసురులు సేవిస్తున్నాడు. ప్రజల పాలకులు ఆయనను ప్రభువుగా పూజించారు.
దక్షో వసిష్ఠః పులహో మరీచిశ్చ ద్విజోత్తమః। అంగిరా భృగురత్రిశ్చ గౌతమో నారదస్తథా
దక్షుడు, వశిష్ఠుడు, పులహుడు, మరీచి, అంగిరసు, భృగువు, అత్రి, గౌతముడు, నారదుడు — వీరు అందరూ ఉన్నారు.
విద్యామానమంతరిక్షం వాయుస్తేజో జలం మహీ। శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధస్తథైవ చ
విద్య, అంతరిక్షం, వాయువు, తేజస్సు, జలం, భూమి; శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం ఇవన్నీ ఉన్నాయి.
వికృతశ్చ వికారశ్చ యచ్చాన్యత్కారణం మహత్। ఋగ్యజుః సామాథర్వాఖ్యా వేదాశ్చత్వార ఏవ చ
వికృతి, వికారం, ఇంకా మహత్కారణమై ఉన్నది, ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం అనే నాలుగు వేదాలు ఉన్నాయి.
శబ్దః శిక్షా నిరుక్తం చ కల్పశ్చ్ఛందః సమన్వితాః। ఆయుర్వేద ధనుర్వేదౌ మీమాంసా గణితం తథా
శబ్దం, శిక్ష, నిరుక్తం, కల్పం, ఛందస్సు; ఆయుర్వేదం, ధనుర్వేదం, మీమాంస, గణితం కూడా ఉన్నాయి.
హస్త్యశ్వజ్ఞానసహితా ఇతిహాససమన్వితాః। ఏతైరంగైరుపాంగైశ్చ వేదాః సర్వే విభూషితాః
హస్త్యశ్వజ్ఞానం, ఇతిహాసాలు, ఇవన్నీ ఉపాంగాలతో వేదాలు అలంకరించబడ్డాయి.
ఉపాసతే మహాత్మానం సహోంకారం పితామహం। తపశ్చ క్రతవశ్చైవ సంకల్పః ప్రాణ ఏవ చ
వారు గొప్పాత్ముడైన, తాను తానే అనుకునే పితామహుని, అలాగే తపస్సు, యజ్ఞాలు, సంకల్పం, ప్రాణం కూడా భక్తితో ఆరాధిస్తారు.
ఏతే చాన్యే చ బహవః పితామహముపస్థితాః। అర్థో ధర్మశ్చ కామశ్చ ద్వేషో హర్షశ్చ సర్వదా
ఇవాళ్లతో పాటు మరెన్నో ఇతరులు కూడా పితామహుని ఎదుట ఉంటారు. ధనం, ధర్మం, కామం, ద్వేషం, ఆనందం — ఇవన్నీ ఎప్పుడూ ఆయన సమక్షంలో ఉంటాయి.
శుక్రో బృహస్పతిశ్చైవ సంవర్తో బుధ ఏవ చ। శనైశ్చరశ్చ రాహుశ్చ గ్రహాః సర్వే తథైవ చ
శుక్రుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు, బుధుడు, శనైశ్చరుడు, రాహువు, అలాగే అన్ని గ్రహాలు కూడా అక్కడే ఉంటారు.
మరుతో విశ్వకర్మా చ పితరశ్చాపి భారత। దివాకరశ్చ సోమశ్చ బ్రహ్మాణం పర్యుపాసతే
మరుతులు, విశ్వకర్మ, పితృదేవతలు, భాస్కరుడు, సోముడు — వీరందరూ బ్రహ్మను భక్తితో ఆరాధిస్తారు.
గాయత్రీ దుర్గతరణీ వాణీ సప్తవిధా తథా। అక్షరాణి చ సర్వాణి నక్షత్రాణి తథైవ చ
గాయత్రి, దుర్గతరణి, వాణి ఏడు రూపాల్లో, అన్ని అక్షరాలు, నక్షత్రాలు కూడా అక్కడే ఉంటాయి.
భాష్యాణి సర్వశాస్త్రాణి దేహవంతి విశాంపతే। క్షణా లవా ముహూర్తాశ్చ దినం రాత్రిస్తథైవ చ
ప్రతి శాస్త్రానికి వ్యాఖ్యానాలు, శరీరమున్న వారు, క్షణాలు, లవలు, ముహూర్తాలు, పగలు, రాత్రి — ఇవన్నీ కూడా అక్కడే ఉంటాయి.
అర్ద్ధమాసాశ్చ మాసాశ్చ క్రతవః సర్వ ఏవ చ। ఉపాసతే మహాత్మానం బ్రహ్మాణం దైవతైః సహ
పదిహేనురోజుల కాలాలు, నెలలు, అన్ని యజ్ఞాలు కూడా దేవతలతో కలిసి గొప్పాత్ముడైన బ్రహ్మను ఆరాధిస్తాయి.
అన్యాశ్చ దేవ్యః ప్రవరా హ్రీః కీర్తిర్ద్యుతిరేవ చ। ప్రభా ధృతిః క్షమా భూతిర్నీతిర్విద్యా మతిస్తథా
ఇంకా మరికొన్ని ప్రముఖ దేవతలు — లజ్జ, కీర్తి, తేజస్సు, ప్రకాశం, స్థైర్యం, సహనం, ఐశ్వర్యం, నడవడి, జ్ఞానం, బుద్ధి కూడా ఉంటాయి.
శ్రుతిః స్మృతిస్తథా క్షాంతిః శాంతిః పుష్టిస్తథా క్రియా। సర్వాశ్చాప్సరసో దివ్యా నృత్యగీతవిశారదాః
వేదం, స్మృతి, సహనం, శాంతి, పోషణ, కార్యం, అలాగే నాట్యం, పాటలో నైపుణ్యం కలిగిన అప్సరసలు కూడా అక్కడే ఉంటారు.
ఉపతిష్ఠంతి బ్రహ్మాణం సర్వాస్తా దేవమాతరః। విప్రచిత్తిః శివిః శంకురయఃశంకుస్తథైవ చ
ఈ దేవతామాతలు అన్నీ బ్రహ్మను సేవిస్తుంటారు. విప్రచిత్తి, శివి, శంకు, రయ, శంకు కూడా అక్కడే ఉంటారు.
వేగవాన్కేతుమానుగ్రః సోగ్రో వ్యగ్రో మహాసురః। పరిఘః పుష్కరశ్చైవ సాంబోశ్వపతిరేవ చ
వేగవాన్, కేతుమాన్, ఉగ్రుడు, సోగ్రుడు, వ్యగ్రుడు, మహాసురుడు, పరిఘుడు, పుష్కరుడు, సాంబుడు, అశ్వపతి కూడా అక్కడే ఉంటారు.
ప్రహ్లాదోథ బలి కుంభః సంహ్రాదో గగనప్రియః। అనుహ్రాదో హరిహరౌ వరాహశ్చ కుశో రజః
ప్రహ్లాదుడు, తరువాత బలి, కుమ్భుడు, సంహ్రాదుడు, గగనప్రియుడు, అనుహ్రాదుడు, హరిహరుడు, వరాహుడు, కుశుడు, రజః కూడా అక్కడే ఉంటారు.