శ్రీవత్సలోమసంచ్ఛన్నో హేమసూత్రేణ రాజతా। సురర్షిప్రతిమః శ్రీమాన్స్వయంభూర్భూతభావనః
శ్రీవత్స చిహ్నంతో, మృదువైన రోమాలతో, బంగారు దారం, వెండి అలంకారంతో, దేవర్షిలా కనిపించే, మహిమతో నిండిన, స్వయంభూ, భూతభావనుడైన బ్రహ్మ అక్కడ ఉన్నాడు.
శుచిరోమా మహావక్షాః సర్వతేజోమయః ప్రభుః। యో గతిః పుణ్యశీలానామగతిః పాపకర్మణాం
పవిత్రమైన రోమాలు, విస్తారమైన ఛాతీ, సమస్త తేజస్సుతో నిండిన ప్రభువు — ఆయన ధర్మాత్ములకు గమ్యం, పాపకార్యాలు చేసినవారికి అంతమయ్యే వాడు.
యోగసిద్ధా మహాత్మానో యం విదుర్లోకముత్తమం। యస్యాష్టగుణమైశ్వర్యం యమాహుర్దేవసత్తమమ్
యోగసిద్ధి పొందిన మహాత్ములు, ఎనిమిది రకాల ఐశ్వర్యంతో ఉన్న దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడని, లోకమందు ఉత్తముడని ఆయనను తెలుసుకుంటారు.
యం ప్రాప్య శాశ్వతం విప్రా నియతా మోక్షకాంక్షిణః। జన్మనో మరణాచ్చైవ ముచ్యంతే యోగభావితాః
బ్రాహ్మణులారా! మోక్షాన్ని కోరుతూ యోగంలో స్థిరంగా ఉన్నవారు, ఆయనను చేరినప్పుడు జనన మరణాల బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందుతారు.
యదేతత్తప ఇత్యాహుః సర్వాశ్రమనివాసినః। సేవంసేవం యతాహారా దుశ్చరం వ్రతమాస్థితాః
సర్వాశ్రమాలలో నివసించే వారు, కఠినమైన వ్రతాలు, నియమితాహారంతో, పునఃపునః సేవ చేస్తూ, దీనిని తపస్సు అని అంటారు.
యోనంత ఇతి నాగేషు ప్రోచ్యతే సర్వయోగిభిః। సహస్రమూర్ద్ధా రక్తాక్షః శేషాదిభిరనుత్తమైః
నాగుల్లో యోగులు అందరూ ఆయనను అనంతుడు అని పిలుస్తారు. వెయ్యి తలలతో, ఎర్ర కళ్లతో, శేషుడు మొదలైన ఉత్తమ నాగులతో కలసి ఉంటాడు.
యో యజ్ఞ ఇతి విప్రేంద్రైరిజ్యతే స్వర్గలిప్సుభిః। నానాస్థానగతిః శ్రీమానేకః కవిరనుత్తమః
స్వర్గాన్ని కోరే ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు ఆయనను యజ్ఞమని పూజిస్తారు. ఆయన మహిమతో నిండినవాడు, అనేక స్థలాల్లో సంచరించే, ఏకైకుడు, శ్రేష్ఠమైన కవి.
యం దేవం వేత్తి వేత్తారం యజ్ఞభాగప్రదాయినం। వృషాగ్నిసూర్యచంద్రాక్షం దేవమాకాశవిగ్రహం
దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన ఆయనను, యజ్ఞఫలాన్ని ఇచ్చేవాడిని, వృషభం, అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు కళ్లుగా, ఆకాశమే స్వరూపంగా ఉన్న దేవుడిని, తెలిసినవాడు కూడా, తెలిసేవాడిని కూడా అంటారు.
తం ప్రపద్యామహే దేవం భగవన్శరణార్థినః। శరణ్యం శరణం దేవం సర్వదేవభవోద్భవం
ఆ దేవుడిని ఆశ్రయంగా కోరుతున్న మేము, భగవంతుడా! నీ శరణు వేడుతున్నాము. శరణ్యుడైన దేవుడు, సమస్త దేవతలకు, భూతాలకు మూలమైన వాడు.
ఋషీణాం చైవ స్రష్టారం లోకానాం చ సురేశ్వరం। ప్రియార్థం చైవ దేవానాం సర్వస్య జగతః స్థితౌ
ఋషులను, లోకాలను సృష్టించినవాడు, దేవతల అధిపతి, దేవతల మేలు కోసం, జగత్తు నిలబడేందుకు కారణమైనవాడు.
కవ్యం పితౄణాముచితం సురాణాం హవ్యముత్తమం। యేన ప్రవర్తితం సర్ తం నతాస్మస్సురోత్తమం
పితృదేవతలకు అన్నదానము యోగ్యం, దేవతలకు ఉత్తమమైన హవిస్సు సమర్పించాలి. ఇవన్నీ స్థాపించిన ఆ పరమేశ్వరునికి మేము నమస్కరిస్తాము.
త్రేతాగ్నినా తు యజతా దేవేన పరమేష్ఠినా। యథాసృష్టిః కృతా పూర్వం యజ్ఞసృష్టిస్తథా పునః
తృతాయుగంలో అగ్ని ద్వారా పరమేశ్వరుడు యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు. ముందుగా సృష్టి జరిగినట్టు, మళ్లీ యజ్ఞసృష్టి కూడా జరిగింది.
తథా బ్రహ్మాప్యనంతేన లోకానాం స్థితికారిణా। అన్వాస్యమానో భగవాన్వృద్ధోప్యథ చ బుద్ధిమాన్
అలాగే, అనంతుడు అయిన బ్రహ్మ, లోకాలకు స్థిరతనిచ్చేవాడు, వృద్ధుడైనా, జ్ఞానవంతుడై, భగవంతునిగా అందరిని ముందుకు నడిపించాడు.
యజ్ఞవాటమచింత్యాత్మా గతస్తత్ర పితామహః। ధనాఢ్యైర్ఋత్విజైః పూర్ణం సదస్యైః పరిపాలితమ్
అచింత్య స్వరూపుడైన పితామహుడు, ధనికులైన ఋత్విజులు, సభ్యులతో నిండిన, రక్షించబడిన యజ్ఞవాటికకు వెళ్లాడు.
గృహీతచాపేన తదా విష్ణునా ప్రభవిష్ణునా। దైత్యదానవరాజానో రాక్షసానాం గణాః స్థితాః
ఆ సమయంలో, శక్తివంతుడైన విష్ణువు ధనుస్సుతో సిద్ధంగా ఉండగా, దైత్య, దానవ రాజులు, రాక్షస గణాలు అక్కడ స్థితిచేసారు.
ఆత్మానమాత్మనా చైవ చింతయామాస వై ద్రుతం। చింతయిత్వా యథాతత్వం యజ్ఞం యజ్ఞః సనాతనః
ఆయన తనను తానే త్వరగా ధ్యానించాడు. నిజమైన స్వరూపాన్ని ఆలోచించి, శాశ్వతమైన యజ్ఞమే యజ్ఞంగా మారింది.
వరణం తత్ర భగవాన్కారయామాస ఋత్విజామ్। భృగ్వాద్యా ఋత్విజశ్చాపి యజ్ఞకర్మవిచక్షణాః
అక్కడ భగవంతుడు ఋత్విజుల ఎంపికను చేయించాడు. భృగువులు మొదలైన యజ్ఞకార్య నిపుణులు ఋత్విజులుగా నియమించబడ్డారు.
చక్రుర్బహ్వృచముఖ్యైశ్చ ప్రోక్తం పుణ్యం యదక్షరం। శుశ్రువుస్తే మునిశ్రేష్ఠా వితతే తత్ర కర్మణి
బహ్వృచ వేదపండితుల ద్వారా పవిత్రమైన మంత్రాలను పఠించారు. ఆ యజ్ఞంలో మునిశ్రేష్ఠులు వినిపించారు.
యజ్ఞవిద్యా వేదవిద్యా పదక్రమవిదాం తథా। ఘోషేణ పరమర్షీణాం సా బభూవ నినాదినా
యజ్ఞవిద్య, వేదవిద్య, పదక్రమ నైపుణ్యం — ఇవన్నీ పరమర్షుల గొంతులతో ప్రతిధ్వనించాయి.
యజ్ఞసంస్తరవిద్భిశ్చ శిక్షావిద్భిస్తథా ద్విజైః। శబ్దనిర్వచనార్థజ్ఞైః సర్వవిద్యావిశారదైః
యజ్ఞసంస్థాపనలో నిపుణులు, శిక్షావేత్తలు, పదార్థజ్ఞులు, అన్ని విద్యల్లో ప్రావీణ్యం ఉన్నవారు అక్కడ ఉన్నారు.
మీమాంసా హేతువాక్యజ్ఞైః కృతా నానావిధా ముఖే। తత్ర తత్ర చ రాజేంద్ర నియతాన్సంశితవ్రతాన్
మీమాంసా, తర్కంలో నిపుణులు వివిధ రకాల వాక్యాలు చెప్పారు. ప్రతి చోటా, రాజా, నిశ్చయవ్రతులు ఉన్నారు.
జపహోమపరాన్ముఖ్యాన్దదృశుస్తత్రవై ద్విజాన్। యజ్ఞభూమౌ స్థితస్తస్యాం బ్రహ్మా లోకపితామహః౫౦ 1.18.
అక్కడ ద్విజులు జపహోమాలలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. ఆ యజ్ఞస్థలంలో లోకపితామహుడు బ్రహ్మ నిలిచివున్నాడు.
సురాసురగురుః శ్రీమాన్సేవ్యమానః సురాసురైః। ఉపాసతే చ తత్రైనం ప్రజానాం పతయః ప్రభుం
దేవాసురగురు అయిన శ్రీమంతుడు, దేవతలు, అసురులు సేవిస్తున్నాడు. ప్రజల పాలకులు ఆయనను ప్రభువుగా పూజించారు.
దక్షో వసిష్ఠః పులహో మరీచిశ్చ ద్విజోత్తమః। అంగిరా భృగురత్రిశ్చ గౌతమో నారదస్తథా
దక్షుడు, వశిష్ఠుడు, పులహుడు, మరీచి, అంగిరసు, భృగువు, అత్రి, గౌతముడు, నారదుడు — వీరు అందరూ ఉన్నారు.
విద్యామానమంతరిక్షం వాయుస్తేజో జలం మహీ। శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధస్తథైవ చ
విద్య, అంతరిక్షం, వాయువు, తేజస్సు, జలం, భూమి; శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం ఇవన్నీ ఉన్నాయి.
వికృతశ్చ వికారశ్చ యచ్చాన్యత్కారణం మహత్। ఋగ్యజుః సామాథర్వాఖ్యా వేదాశ్చత్వార ఏవ చ
వికృతి, వికారం, ఇంకా మహత్కారణమై ఉన్నది, ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం అనే నాలుగు వేదాలు ఉన్నాయి.
శబ్దః శిక్షా నిరుక్తం చ కల్పశ్చ్ఛందః సమన్వితాః। ఆయుర్వేద ధనుర్వేదౌ మీమాంసా గణితం తథా
శబ్దం, శిక్ష, నిరుక్తం, కల్పం, ఛందస్సు; ఆయుర్వేదం, ధనుర్వేదం, మీమాంస, గణితం కూడా ఉన్నాయి.
హస్త్యశ్వజ్ఞానసహితా ఇతిహాససమన్వితాః। ఏతైరంగైరుపాంగైశ్చ వేదాః సర్వే విభూషితాః
హస్త్యశ్వజ్ఞానం, ఇతిహాసాలు, ఇవన్నీ ఉపాంగాలతో వేదాలు అలంకరించబడ్డాయి.
ఉపాసతే మహాత్మానం సహోంకారం పితామహం। తపశ్చ క్రతవశ్చైవ సంకల్పః ప్రాణ ఏవ చ
వారు గొప్పాత్ముడైన, తాను తానే అనుకునే పితామహుని, అలాగే తపస్సు, యజ్ఞాలు, సంకల్పం, ప్రాణం కూడా భక్తితో ఆరాధిస్తారు.
ఏతే చాన్యే చ బహవః పితామహముపస్థితాః। అర్థో ధర్మశ్చ కామశ్చ ద్వేషో హర్షశ్చ సర్వదా
ఇవాళ్లతో పాటు మరెన్నో ఇతరులు కూడా పితామహుని ఎదుట ఉంటారు. ధనం, ధర్మం, కామం, ద్వేషం, ఆనందం — ఇవన్నీ ఎప్పుడూ ఆయన సమక్షంలో ఉంటాయి.