పులస్త్య ఉవాచ। యజతః పుష్కరే తస్య దేవస్య పరమేష్ఠినః। శృణురాజన్నిదం చిత్రం పూర్వమేవ యథాకృతమ్
పులస్త్యుడు ఇలా చెప్పాడు: రాజా, పరమేశ్వరుడు పుష్కరంలో యజ్ఞం చేస్తున్నప్పుడు, ముందు జరిగిన అద్భుతమైన కథను విను.
ఆదౌ కృతయుగే తస్మిన్యజమానే పితామహే। మరీచిరంగిరాశ్చైవ పులస్త్యః పులహః క్రతుః
ఆ కృతయుగం ప్రారంభంలో, బ్రహ్మదేవుడు యజ్ఞం చేస్తున్నప్పుడు, మరీచి, అంగిరసు, పులస్త్యుడు, పులహుడు, క్రముగా కృతు కూడా ఉన్నారు.
దక్షః ప్రజాపతిశ్చైవ నమస్కారం ప్రచక్రిరే। విద్యోతమానాః పురుషాః సర్వాభరణభూషితాః
అలాగే ప్రజాపతి అయిన దక్షుడు, అందరూ విలువైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, ప్రకాశిస్తూ నమస్కరించారు.
ఉపనృత్యంతి దేవేశం విష్ణుమప్సరసాం గణాః। తతో గంధర్వతూర్యైస్తు ప్రతినంద్య విహాయసి
అప్సరసలు గణాలు దేవతలాధిపతి అయిన విష్ణువు ముందు నాట్యం చేశారు. ఆ తరువాత గంధర్వుల సంగీతంతో ఆకాశంలో ఆనందంగా మునిగిపోయారు.
బహుభిః సహ గంధర్వైః ప్రగాయతి చ తుంబరుః। మహాశ్రుతిశ్చిత్రసేన ఊర్ణాయురనఘస్తథా
చాలా మంది గంధర్వులతో కలిసి తుంబురు పాడాడు. మహాశ్రుతి, చిత్రసేన, ఊర్ణాయు, అనఘ కూడా పాడారు.
గోమాయుస్సూర్యవర్చాశ్చ సోమవర్చాశ్చ కౌరవ। యుగపచ్చ తృణాయుశ్చ నందిశ్చిత్రరథస్తథా
గోమాయు, సూర్యవర్చసు, సోమవర్చసు, త్రిణాయు, నంది, చిత్రరథుడు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
త్రయోదశః శాలిశిరాః పర్జన్యశ్చ చతుర్దశః। కలిః పంచదశశ్చాత్ర తారకశ్చాత్ర షోడశః
త్రయోదశవాడు శాలిశిరా, చతుర్దశవాడు పర్జన్యుడు, పంచదశవాడు కలి, షోడశవాడు తారకుడు.
హాహాహూహూశ్చ గంధర్వో హంసశ్చైవ మహాద్యుతిః। ఇత్యేతే దేవగంధర్వా ఉపగాయంతి తే విభుమ్
హాహా, హూహూ అనే గంధర్వులు, మహాతేజస్సుతో ఉన్న హంస కూడా — వీరందరూ ఆ ప్రభువును స్తుతిస్తూ పాటలు పాడారు.
తథైవాప్సరసో దివ్యా ఉపనృత్యంతి తం విభుం। ధాతార్యమా చ సవితా వరుణోంశో భగస్తథా
అలాగే ఆ పరమేశ్వరుడి ముందు దివ్య అప్సరసలు నాట్యం చేశారు. ధాత, అర్యమ, సవిత, వరుణుడు, అంషుడు, భగుడు కూడా ఉన్నారు.
ఇంద్రో వివస్వాన్పూషా చ త్వష్టా పర్జన్య ఏవ చ। ఇత్యేతే ద్వాదశాదిత్యా జ్వలంతో దీప్తతేజసః
ఇంద్రుడు, వివస్వాన్, పూష, త్వష్ట, పర్జన్యుడు — వీరందరూ ద్వాదశ ఆదిత్యులు, ప్రకాశవంతమైన తేజస్సుతో మెరిసిపోతున్నారు.
చక్రురస్మిన్సురేశాశ్చ నమస్కారం పితామహే। మృగవ్యాధశ్చ శర్వశ్చ నిర్ఋతిశ్చ మహాయశాః
ఆ దేవతాధిపతులు బ్రహ్మదేవునికి నమస్కరించారు. మృగవ్యాధుడు, శర్వుడు, మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన నిరృతి కూడా ఉన్నారు.
అజైకపాదహిర్బుధ్న్యః పినాకీ చాపరాజితః। భవో విశ్వేశ్వరశ్చైవ కపర్దీ చ విశాంపతే
అజైకపాదు, అహిర్బుధ్నుడు, పినాకి, అపరాజితుడు, భవుడు, విశ్వేశ్వరుడు, కపర్దీ కూడా, ఓ రాజా, అక్కడ ఉన్నారు.
స్థాణుర్భగశ్చ భగవాన్రుద్రాస్తత్రావతస్థిరే। అశ్వినౌ వసవశ్చాష్టౌ మరుతశ్చ మహాబలాః
అక్కడ స్థాణు, భగుడు, భగవంతుడు అయిన రుద్రులు, అశ్వినీదేవతలు ఇద్దరూ, ఎనిమిది వసువులు, మహాబలశాలి అయిన మరుత్లు నిలిచారు.
విశ్వేదేవాశ్చ సాధ్యాశ్చ తస్మై ప్రాంజలయః స్థితాః। శేషాద్యాస్తు మహానాగా వాసుకిప్రముఖాహయః
విశ్వదేవతలు, సాధ్యులు కూడా చేతులు జోడించి ఆయన ఎదుట నిలబడ్డారు. శేషుడు మొదలుకొని వాసుకి ప్రధానంగా ఉన్న మహానాగులు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
కాశ్యపః కంబలశ్చాపి తక్షకశ్చ మహాబలః। ఏతే నాగా మహాత్మానస్తస్మై ప్రాంజలయః స్థితాః
కాశ్యపుడు, కంబలుడు, మహాబలుడు అయిన తక్షకుడు — ఈ మహాత్ములు అయిన నాగులు కూడా చేతులు జోడించి ఆయన ఎదుట నిలిచారు.
తార్క్ష్యశ్చారిష్టనేమిశ్చ గరుడశ్చ మహాబలః। వారుణిశ్చైవారుణిశ్చ వైనతేయా వ్యవస్థితాః
తార్క్ష్యుడు, అరిష్టనేమి, మహాబలుడు అయిన గరుడుడు, వారుుణి, ఆరుిణి, వినతా కుమారులు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
నారాయణశ్చ భగవాన్స్వయమాగత్య లోకవాన్। ప్రాహ లోకగురుం శ్రీమాన్సహసర్వైర్మహర్షిభిః
భగవంతుడు అయిన నారాయణుడు స్వయంగా వచ్చి, లోకాల అధిపతి, మహర్షులతో కూడి ఉన్న లోకగురువు బ్రహ్మను ఉద్దేశించి పలికాడు.
త్వయా తతమిదం సర్వం త్వయా సృష్టం జగత్పతే। తస్మాల్లోకేశ్వరశ్చాసి పద్మయోనే నమోస్తు తే
ఈ సర్వ జగత్తు నీ వల్ల వ్యాపించింది, లోకపతీ! నీవే సృష్టించావు. అందుచేత, పద్మయోనీ! నీకే నమస్కారం, నీవే లోకేశ్వరుడు.
యదత్ర తే మయా కార్యం కర్తవ్యం చ తదాదిశ। ఏవం ప్రోవాచ భగవాన్సార్ధం దేవర్షిభిః ప్రభుః
ఇక్కడ నేను చేయవలసిన పని ఏదైతే ఉందో, దయచేసి ఆదేశించు. ఈ విధంగా భగవంతుడు దేవర్షులతో కలిసి పలికాడు.
నమస్కృత్య సురేశాయ బ్రహ్మణేఽవ్యక్తజన్మనే। స చ తత్రస్థితో బ్రహ్మా తేజసా భాసయన్దిశః
దేవతల అధిపతి, అవ్యక్త జననుడైన బ్రహ్మకు నమస్కరించి, అక్కడ నిలబడ్డాడు. బ్రహ్మ తన తేజస్సుతో దిక్కులను ప్రకాశింపజేశాడు.
శ్రీవత్సలోమసంచ్ఛన్నో హేమసూత్రేణ రాజతా। సురర్షిప్రతిమః శ్రీమాన్స్వయంభూర్భూతభావనః
శ్రీవత్స చిహ్నంతో, మృదువైన రోమాలతో, బంగారు దారం, వెండి అలంకారంతో, దేవర్షిలా కనిపించే, మహిమతో నిండిన, స్వయంభూ, భూతభావనుడైన బ్రహ్మ అక్కడ ఉన్నాడు.
శుచిరోమా మహావక్షాః సర్వతేజోమయః ప్రభుః। యో గతిః పుణ్యశీలానామగతిః పాపకర్మణాం
పవిత్రమైన రోమాలు, విస్తారమైన ఛాతీ, సమస్త తేజస్సుతో నిండిన ప్రభువు — ఆయన ధర్మాత్ములకు గమ్యం, పాపకార్యాలు చేసినవారికి అంతమయ్యే వాడు.
యోగసిద్ధా మహాత్మానో యం విదుర్లోకముత్తమం। యస్యాష్టగుణమైశ్వర్యం యమాహుర్దేవసత్తమమ్
యోగసిద్ధి పొందిన మహాత్ములు, ఎనిమిది రకాల ఐశ్వర్యంతో ఉన్న దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడని, లోకమందు ఉత్తముడని ఆయనను తెలుసుకుంటారు.
యం ప్రాప్య శాశ్వతం విప్రా నియతా మోక్షకాంక్షిణః। జన్మనో మరణాచ్చైవ ముచ్యంతే యోగభావితాః
బ్రాహ్మణులారా! మోక్షాన్ని కోరుతూ యోగంలో స్థిరంగా ఉన్నవారు, ఆయనను చేరినప్పుడు జనన మరణాల బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందుతారు.
యదేతత్తప ఇత్యాహుః సర్వాశ్రమనివాసినః। సేవంసేవం యతాహారా దుశ్చరం వ్రతమాస్థితాః
సర్వాశ్రమాలలో నివసించే వారు, కఠినమైన వ్రతాలు, నియమితాహారంతో, పునఃపునః సేవ చేస్తూ, దీనిని తపస్సు అని అంటారు.
యోనంత ఇతి నాగేషు ప్రోచ్యతే సర్వయోగిభిః। సహస్రమూర్ద్ధా రక్తాక్షః శేషాదిభిరనుత్తమైః
నాగుల్లో యోగులు అందరూ ఆయనను అనంతుడు అని పిలుస్తారు. వెయ్యి తలలతో, ఎర్ర కళ్లతో, శేషుడు మొదలైన ఉత్తమ నాగులతో కలసి ఉంటాడు.
యో యజ్ఞ ఇతి విప్రేంద్రైరిజ్యతే స్వర్గలిప్సుభిః। నానాస్థానగతిః శ్రీమానేకః కవిరనుత్తమః
స్వర్గాన్ని కోరే ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు ఆయనను యజ్ఞమని పూజిస్తారు. ఆయన మహిమతో నిండినవాడు, అనేక స్థలాల్లో సంచరించే, ఏకైకుడు, శ్రేష్ఠమైన కవి.
యం దేవం వేత్తి వేత్తారం యజ్ఞభాగప్రదాయినం। వృషాగ్నిసూర్యచంద్రాక్షం దేవమాకాశవిగ్రహం
దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన ఆయనను, యజ్ఞఫలాన్ని ఇచ్చేవాడిని, వృషభం, అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు కళ్లుగా, ఆకాశమే స్వరూపంగా ఉన్న దేవుడిని, తెలిసినవాడు కూడా, తెలిసేవాడిని కూడా అంటారు.
తం ప్రపద్యామహే దేవం భగవన్శరణార్థినః। శరణ్యం శరణం దేవం సర్వదేవభవోద్భవం
ఆ దేవుడిని ఆశ్రయంగా కోరుతున్న మేము, భగవంతుడా! నీ శరణు వేడుతున్నాము. శరణ్యుడైన దేవుడు, సమస్త దేవతలకు, భూతాలకు మూలమైన వాడు.
ఋషీణాం చైవ స్రష్టారం లోకానాం చ సురేశ్వరం। ప్రియార్థం చైవ దేవానాం సర్వస్య జగతః స్థితౌ
ఋషులను, లోకాలను సృష్టించినవాడు, దేవతల అధిపతి, దేవతల మేలు కోసం, జగత్తు నిలబడేందుకు కారణమైనవాడు.