బ్రహ్మాథ కపిలశ్చైవ పరమేష్ఠీ తథైవ చ। దేవాః సప్తర్షయశ్చైవ త్ర్యంబకశ్చ మహాయశాః౫౦ 1.16.
ఆ తర్వాత బ్రహ్మ, కపిలుడు, పరమేశ్వరుడు, దేవతలు, సప్తర్షులు, మహా కీర్తిగల త్రయంబకుడు కూడా ఉన్నారు.
సనత్కుమారశ్చ మహానుభావో మనుర్మహాత్మా భగవాన్ప్రజాపతిః। పురాణదేవోథ తథా ప్రచక్రే ప్రదీప్తవైశ్వానరతుల్యతేజాః
సనత్కుమారుడు, మహాత్ముడైన మనువు, భగవంతుడు ప్రజాపతి, పురాతన దేవతలు — వీరందరూ వైశ్వానరాగ్ని వంటి తేజస్సుతో యజ్ఞం చేశారు.
పురా కమలజాతస్య స్వపతస్తస్య కోటరే। పుష్కరే యత్ర సంభూతా దేవా ఋషిగణాస్తథా
పూర్వం కమలంలో జన్మించిన వాడు నిద్రిస్తున్నప్పుడు, ఆ కమలపు లోపల దేవతలు, ఋషులు జన్మించారు.
ఏష పౌష్కరకో నామ ప్రాదుర్భావో మహాత్మనః। పురాణం కథ్యతే యత్ర వేదస్మృతిసుసంహితం
ఈ మహాత్ముడి ప్రదుర్భావాన్ని 'పౌష్కరక' అని పిలుస్తారు. అక్కడ వేద, స్మృతులు సంపూర్ణంగా స్థాపించబడ్డాయి. ఇది పురాతన కథ.
వరాహస్తు శ్రుతిముఖః ప్రాదుర్భూతో విరించినః। సహాయార్థం సురశ్రేష్ఠో వారాహం రూపమాస్థితః
విరించికి వేదముఖంగా వరాహరూపం ప్రదుర్భవించింది. దేవతలలో శ్రేష్ఠుడు అతనికి సహాయంగా వరాహరూపాన్ని ధరించాడు.
విస్తీర్ణం పుష్కరే కృత్వా తీర్థం కోకాముఖం హి తత్। వేదపాదో యూపదంష్ట్రః క్రతుహస్తశ్చితీముఖః
పుష్కరంలో కోకాముఖ తీర్థాన్ని విస్తరించి, వేదాలు పాదాలుగా, యూపం దంతంగా, క్రమం చేయు చేయిగా, చితి నోటిగా ధరించి, అక్కడ నిలిచాడు.
అగ్నిజిహ్వో దర్భరోమా బ్రహ్మశీర్షో మహాతపాః। అహోరాత్రేక్షణో దివ్యో వేదాంగః శ్రుతిభూషణః
అగ్నిలాంటి నాలుక కలిగి, దర్భ గడ్డి వంటి వెంట్రుకలు, బ్రహ్మనే తలగా, గొప్ప తపస్సుతో, పగలు-రాత్రి అనే కళ్ళతో, దివ్యమైనవాడై, వేదాలే అవయవాలుగా, శాస్త్రధ్వని అలంకారంగా ఉన్నవాడు —
ఆజ్యనాసః స్రువతుండః సామఘోషస్వనో మహాన్। సత్యధర్మమయః శ్రీమాన్కర్మవిక్రమసత్కృతః
నాసికా నెయ్యిగా, ముక్కు యజ్ఞసంస్కరణ పత్రంగా, స్వరం సామవేద గానం లా ప్రతిధ్వనిస్తూ, మహిమాన్వితుడై, సత్యధర్మాలతో నిండినవాడు, కర్మశక్తికి గౌరవించబడినవాడు —
ప్రాయశ్చిత్తనఖో ధీరః పశుజానుర్మఖాకృతిః। ఉద్గాత్రాంత్రో హోమలింగో ఫలబీజమహౌషధిః
పాపపరిహారమే గోళ్లు, స్థిరమైన మనస్సు, మోకాళ్లు యజ్ఞపశువుల్లా, యజ్ఞరూపంగా, అంతఃప్రాంతాలు ఉద్గాతృవేదపండితుల్లా, హోమచిహ్నం, ఫలం, విత్తనం, మహౌషధిగా ఉన్నవాడు —
వాయ్వంతరాత్మా మంత్రాస్థిరాపస్ఫిక్సోమశోణితః। వేదస్కంధో హవిర్గంధో హవ్యకవ్యాతివేగవాన్
లోపల వాయువు, మంత్రాలు దృఢంగా, పిరుదులు నీటిగా, రక్తం సోమరసంగా, భుజాలు వేదాలుగా, వాసన హవిస్సుగా, దేవతలకు, పితృదేవతలకు సమర్పణలో అందరినీ మించిపోయినవాడు —
ప్రాగ్వంశకాయో ద్యుతిమాన్నానాదీక్షాభిరర్చితః। దక్షిణాహృదయో యోగీ మహాసత్రమయో మహాన్
తూర్పు వేదికే శరీరంగా, కాంతివంతుడై, అనేక దీక్షలతో పూజింపబడే వాడు, దక్షిణదికే హృదయంగా, యోగి, మహాయజ్ఞస్వరూపుడై, మహాత్ముడై ఉన్నవాడు —
ఉపాకర్మేష్టిరుచిరః ప్రవర్గ్యావర్తభూషణః। ఛాయాపత్నీసహాయో వై మణిశృంగమివోచ్ఛ్రితః
ప్రారంభకర్మల్లో ప్రకాశవంతుడై, ప్రవర్గ్యపాత్ర వంకరలతో అలంకరించబడినవాడు, నీడరూపమైన భార్యతో కూడి, మణిపర్వతంలా ఎత్తుగా ఉన్నవాడు —
సర్వలోకహితాత్మా యో దంష్ట్రయాభ్యుజ్జహారగామ్। తతః స్వస్థానమానీయ పృథివీం పృథివీధరః
ప్రపంచాల మేలుకోసం జీవించే వాడు, దంతంతో భూమిని పైకి ఎత్తి, తన స్థానానికి తీసుకొచ్చి, భూమిని మోసేవాడిగా మారినవాడు —
తతో జగామ నిర్వాణం పృథివీధారణాద్ధరిః। ఏవమాదివరాహేణ ధృత్వా బ్రహ్మహితార్థినా
అప్పుడు హరి భూమిని మోసి, మోక్షాన్ని పొందాడు; ఇలా ఆదివరాహరూపంలో, బ్రహ్మహితాన్ని కోరుతూ భూమిని నిలిపాడు —
ఉద్ధృతా పుష్కరే పృథ్వీ సాగరాంబుగతా పురా। వృతః శమదమాభ్యాం యో దివ్యే కోకాముఖే స్థితః
పూర్వం సముద్రంలో మునిగిన భూమిని పద్మంలో పైకి తీసుకొచ్చాడు; శాంతి, దమంతో చుట్టుముట్టబడి, దివ్యమైన కోకాముఖంలో నిలిచాడు —
ఆదిత్యైర్వసుభిః సాధ్యైర్మరుద్భిర్దైవతైః సహ। రుద్రైర్విశ్వసహాయైశ్చ యక్షరాక్షసకిన్నరైః
ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, మరుతులు, ఇతర దేవతలు, రుద్రులు, విశ్వ సహాయకులు, యక్షులు, రాక్షసులు, కిన్నరులతో కలిసి —
దిగ్భిర్విదిగ్భిః పృథివీ నదీభిః సహ సాగరైః। చరాచరగురుః శ్రీమాన్బ్రహ్మా బ్రహ్మవిదాంవరః
దిక్కులు, ఉపదిక్కులు, భూమి, నదులు, సముద్రాలతో పాటు, చరాచరాలకు గురువైన, మహిమాన్వితుడైన బ్రహ్మ, బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు —
ఉవాచ వచనం కోకాముఖం తీర్థం త్వయా విభో। పాలనీయం సదా గోప్యం రక్షా కార్యా మఖే త్విహ
అతడు ఇలా అన్నాడు: 'కోకాముఖ తీర్థాన్ని నీవు ఎప్పుడూ కాపాడాలి ప్రభూ; ఇది రహస్యంగా ఉంచి, ఇక్కడ యజ్ఞంలో రక్షించాలి.'
ఏవం కరిష్యే భగవంస్తదా బ్రహ్మాణముక్తవాన్। ఉవాచ తం పునర్బ్రహ్మా విష్ణుం దేవం పురః స్థితమ్
'అలా చేస్తాను భగవంతుడా' అని బ్రహ్మ సమాధానం ఇచ్చాడు; మళ్లీ బ్రహ్మ తన ముందున్న విష్ణువుతో ఇలా అన్నాడు —
త్వం హి మే పరమో దేవస్త్వం హి మే పరమో గురుః। త్వం హి మే పరమం ధామ శక్రాదీనాం సురోత్తమ
'నీవే నా పరమదేవుడు, నీవే నా పరమగురువు, నీవే నా పరమస్థానం, ఇంద్రాదులకన్నా ఉత్తముడవు.'
ఉత్ఫుల్లామలపద్మాక్ష శత్రుపక్ష క్షయావహ। యథా యజ్ఞేన మే ధ్వంసో దానవైశ్చ విధీయతే
'పూర్ణంగా వికసించిన, మలినం లేని పద్మపువ్వుల్లాంటి కళ్లవాడా, శత్రు వర్గాన్ని నాశనం చేయువాడా, నా యజ్ఞం దానవులను ఎలా నాశనం చేస్తుందో, నీవు కూడా అలాగే చేయాలి.'
తథా త్వయా విధాతవ్యం ప్రణతస్య నమోస్తు తే। విష్ణురువాచ। భయం త్యజస్వ దేవేశ క్షయం నేష్యామి దానవాన్
'నీవు నమస్కరించినవాడికి అలా చేయాలి; నీకు నమస్కారం.' విష్ణువు ఇలా అన్నాడు: 'భయపడవద్దు దేవేంద్రా, దానవులను నేను నాశనం చేస్తాను.'
యే చాన్తే విఘ్నకర్తారో యాతుధానాస్తథాఽసురాః। ఘాతయిష్యామ్యహం సర్వాన్స్వస్తి తిష్ఠ పితామహ
'చివరలో అడ్డుపడే యాతుధానులు, అసురులు ఎవరైనా, వారందరినీ నేను సంహరిస్తాను; నీవు ప్రశాంతంగా ఉండు పితామహా.'
ఏవముక్త్వా స్థితస్తత్ర సాహాయ్యేన కృతక్షణః। ప్రవవుశ్చ శివా వాతాః ప్రసన్నాశ్చ దిశో దశ
ఇలా చెప్పి, సహాయానికి సిద్ధంగా అక్కడే నిలిచాడు; శుభకరమైన గాలులు వీస్తూ, పది దిక్కులు ప్రసన్నంగా మారాయి.
సుప్రభాణి చ జ్యోతీంషి చంద్రం చక్రుః ప్రదక్షిణమ్। న విగ్రహం గ్రహాశ్చక్రుః ప్రసేదుశ్చాపి సింధవః
ప్రకాశవంతమైన దీపాలు, చంద్రుడు యజ్ఞ ప్రదక్షిణగా తిరిగాయి. గ్రహాలు ఎలాంటి కష్టాలు కలిగించలేదు. సముద్రాలు కూడా ప్రశాంతంగా మారాయి.
నీరజస్కా భూమిరాసీత్సకలా హ్లాదదాస్త్వపః। జగ్ముః స్వమార్గం సరితో నాపి చుక్షుభురర్ణవాః
భూమి ధూళిలేని స్వచ్ఛంగా ఉంది. నీళ్ళు అందరికీ ఆనందాన్ని ఇచ్చాయి. నదులు తమ సహజ మార్గంలో ప్రవహించాయి. సముద్రాలు అలలతో కలకలం కాలేదు.
ఆసన్శుభానీంద్రియాణి నరాణామంతరాత్మనామ్। మహర్షయో వీతశోకా వేదానుచ్చైరవాచయన్
మనుషుల బాహ్య, అంతర్గత ఇంద్రియాలు శుభంగా మారాయి. మహర్షులు బాధలేవీ లేకుండా, వేదాలను ఉచ్చరిస్తూ పఠించారు.
యజ్ఞే తస్మిన్హవిః పాకే శివా ఆసంశ్చ పావకాః। ప్రవృత్తధర్మసద్వృత్తా లోకా ముదితమానసాః
ఆ యజ్ఞంలో హవిస్సు సమర్పణ సమయంలో అగ్నులు శుభంగా వెలిగాయి. ధర్మాన్ని పాటించే ప్రజలు ఆనందంగా హృదయంతో ఉన్నారు.
విష్ణోః సత్యప్రతిజ్ఞస్య శ్రుత్వారినిధనా గిరః। తతో దేవాః సమాయాతా దానవా రాక్షసైస్సహ
సత్యవ్రతుడు అయిన విష్ణువు శత్రువులను సంహరించాడని విని, దేవతలు, దానవులు, రాక్షసులు అందరూ అక్కడికి వచ్చారు.
భూతప్రేతపిశాచాశ్చ సర్వే తత్రాగతాః క్రమాత్। గంధర్వాప్సరసశ్చైవ నాగా విద్యాధరాగణాః
భూతాలు, ప్రేతాలు, పిశాచాలు అందరూ క్రమంగా అక్కడికి వచ్చారు. గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, విద్యాధర గణాలు కూడా హాజరయ్యారు.