పులస్త్య ఉవాచ। ప్రశ్నభారో మహానేష త్వయోక్తో బ్రహ్మణశ్చ యః। యథాశక్తి తు వక్ష్యామి శ్రూయతాం తత్పరం యశః
పులస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు: నీవు అడిగిన ప్రశ్న చాలా గొప్పది, బ్రహ్మను గురించి. నా శక్తికి తగినంతగా నేను వివరిస్తాను. ఆ మహిమగల కథను విను.
సహస్రాస్యం సహస్రాక్షం సహస్రచరణం చ యమ్। సహస్రశ్రవణం చైవ సహస్రకరమవ్యయమ్
నీవు అడిగిన వాడు వెయ్యి ముఖాలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి కాళ్లు, వెయ్యి చెవులు, వెయ్యి చేతులు కలిగి, నశించని వాడవాడు.
సహస్రజిహ్వం సాహస్రం సహస్రపరమం ప్రభుం। సహస్రదం సహస్రాదిం సహస్రభుజమవ్యయమ్
అతనికి వెయ్యి నాలుకలు, వెయ్యి శక్తులు, వెయ్యి అధికారం, వెయ్యి దానాలు ఇచ్చేవాడు, వెయ్యి మూలాలు ఉన్నవాడు, వెయ్యి భుజాలు కలిగి నశించని ప్రభువు.
హవనం సవనం చైవ హవ్యం హోతారమేవ చ। పాత్రాణి చ పవిత్రాణి వేదీం దీక్షాం చరుం స్రువమ్
అతనే హవనం, సవనం, హవ్యము, హోతా, పాత్రాలు, పవిత్రాలు, వేదిక, దీక్ష, చరువు, స్రువు కూడా.
స్రుక్సోమమవభృచ్చైవ ప్రోక్షణీం దక్షిణా ధనమ్। అద్ధ్వర్యుం సామగం విప్రం సదస్యాన్సదనం సదః
అతనే స్రుక్, సోమం, అవభృథం, ప్రోక్షణ పాత్ర, దక్షిణ, ధనం, అధ్వర్యువు, సామవేద పాడేవాడు, పండితుడు, సహాయకులు, సభ, యజ్ఞశాల.
యూపం సమిత్కుశం దర్వీ చమసోలూఖలాని చ। ప్రాగ్వంశం యజ్ఞభూమిం చ హోతారం బన్ధనం చ యత్
అతనే యూపం, సమిత్తు, కుశం, దర్వీ, చమసం, ఊకళాలు, ప్రాగ్వంశం, యజ్ఞభూమి, హోతా, బంధనంగా ఉపయోగించే వస్తువులు కూడా.
హ్రస్వాన్యతిప్రమాణాని ప్రమాణస్థావరాణి చ। ప్రాయశ్చిత్తాని వాజాశ్చ స్థండిలాని కుశాస్తథా
అతనే చిన్నవి, చాలా పెద్దవి, కొలతలు, స్థిర ప్రమాణాలు, ప్రాయశ్చిత్తాలు, గుర్రాలు, స్థండిలాలు, కుశ గడ్డి కూడా.
మంత్రం యజ్ఞం చ హవనం వహ్నిభాగం భవం చ యం। అగ్రేభుజం హోమభుజం శుభార్చిషముదాయుధం
అతనే మంత్రం, యజ్ఞం, హవనం, అగ్నికి ఇచ్చే భాగం, భవము, ముందుగా స్వీకరించేవాడు, హోమఫలాన్ని ఆస్వాదించేవాడు, శుభమైన జ్వాలలు, ఆయుధాలు ధరించేవాడు.
ఆహుర్వేదవిదో విప్రా యో యజ్ఞః శాశ్వతః ప్రభుః। యాం పృచ్ఛసి మహారాజ పుణ్యాం దివ్యామిమాం కథాం
వేదాన్ని తెలిసిన పండితులు, బ్రాహ్మణులు ఈ శాశ్వత ప్రభువే యజ్ఞమని చెబుతారు. మహారాజా! నీవు అడిగినది ఈ పవిత్రమైన, దివ్యమైన కథ.
యదర్థం భగవాన్బ్రహ్మా భూమౌ యజ్ఞమథాకరోత్। హితార్థం సురమర్త్యానాం లోకానాం ప్రభవాయ చ
దేవతలు, మనుషుల శ్రేయస్సు కోసం, లోకాలకు అభివృద్ధి కలిగించేందుకు, భగవంతుడు బ్రహ్మ ఈ భూమిపై యజ్ఞం నిర్వహించాడు.
బ్రహ్మాథ కపిలశ్చైవ పరమేష్ఠీ తథైవ చ। దేవాః సప్తర్షయశ్చైవ త్ర్యంబకశ్చ మహాయశాః౫౦ 1.16.
ఆ తర్వాత బ్రహ్మ, కపిలుడు, పరమేశ్వరుడు, దేవతలు, సప్తర్షులు, మహా కీర్తిగల త్రయంబకుడు కూడా ఉన్నారు.
సనత్కుమారశ్చ మహానుభావో మనుర్మహాత్మా భగవాన్ప్రజాపతిః। పురాణదేవోథ తథా ప్రచక్రే ప్రదీప్తవైశ్వానరతుల్యతేజాః
సనత్కుమారుడు, మహాత్ముడైన మనువు, భగవంతుడు ప్రజాపతి, పురాతన దేవతలు — వీరందరూ వైశ్వానరాగ్ని వంటి తేజస్సుతో యజ్ఞం చేశారు.
పురా కమలజాతస్య స్వపతస్తస్య కోటరే। పుష్కరే యత్ర సంభూతా దేవా ఋషిగణాస్తథా
పూర్వం కమలంలో జన్మించిన వాడు నిద్రిస్తున్నప్పుడు, ఆ కమలపు లోపల దేవతలు, ఋషులు జన్మించారు.
ఏష పౌష్కరకో నామ ప్రాదుర్భావో మహాత్మనః। పురాణం కథ్యతే యత్ర వేదస్మృతిసుసంహితం
ఈ మహాత్ముడి ప్రదుర్భావాన్ని 'పౌష్కరక' అని పిలుస్తారు. అక్కడ వేద, స్మృతులు సంపూర్ణంగా స్థాపించబడ్డాయి. ఇది పురాతన కథ.
వరాహస్తు శ్రుతిముఖః ప్రాదుర్భూతో విరించినః। సహాయార్థం సురశ్రేష్ఠో వారాహం రూపమాస్థితః
విరించికి వేదముఖంగా వరాహరూపం ప్రదుర్భవించింది. దేవతలలో శ్రేష్ఠుడు అతనికి సహాయంగా వరాహరూపాన్ని ధరించాడు.
విస్తీర్ణం పుష్కరే కృత్వా తీర్థం కోకాముఖం హి తత్। వేదపాదో యూపదంష్ట్రః క్రతుహస్తశ్చితీముఖః
పుష్కరంలో కోకాముఖ తీర్థాన్ని విస్తరించి, వేదాలు పాదాలుగా, యూపం దంతంగా, క్రమం చేయు చేయిగా, చితి నోటిగా ధరించి, అక్కడ నిలిచాడు.
అగ్నిజిహ్వో దర్భరోమా బ్రహ్మశీర్షో మహాతపాః। అహోరాత్రేక్షణో దివ్యో వేదాంగః శ్రుతిభూషణః
అగ్నిలాంటి నాలుక కలిగి, దర్భ గడ్డి వంటి వెంట్రుకలు, బ్రహ్మనే తలగా, గొప్ప తపస్సుతో, పగలు-రాత్రి అనే కళ్ళతో, దివ్యమైనవాడై, వేదాలే అవయవాలుగా, శాస్త్రధ్వని అలంకారంగా ఉన్నవాడు —
ఆజ్యనాసః స్రువతుండః సామఘోషస్వనో మహాన్। సత్యధర్మమయః శ్రీమాన్కర్మవిక్రమసత్కృతః
నాసికా నెయ్యిగా, ముక్కు యజ్ఞసంస్కరణ పత్రంగా, స్వరం సామవేద గానం లా ప్రతిధ్వనిస్తూ, మహిమాన్వితుడై, సత్యధర్మాలతో నిండినవాడు, కర్మశక్తికి గౌరవించబడినవాడు —
ప్రాయశ్చిత్తనఖో ధీరః పశుజానుర్మఖాకృతిః। ఉద్గాత్రాంత్రో హోమలింగో ఫలబీజమహౌషధిః
పాపపరిహారమే గోళ్లు, స్థిరమైన మనస్సు, మోకాళ్లు యజ్ఞపశువుల్లా, యజ్ఞరూపంగా, అంతఃప్రాంతాలు ఉద్గాతృవేదపండితుల్లా, హోమచిహ్నం, ఫలం, విత్తనం, మహౌషధిగా ఉన్నవాడు —
వాయ్వంతరాత్మా మంత్రాస్థిరాపస్ఫిక్సోమశోణితః। వేదస్కంధో హవిర్గంధో హవ్యకవ్యాతివేగవాన్
లోపల వాయువు, మంత్రాలు దృఢంగా, పిరుదులు నీటిగా, రక్తం సోమరసంగా, భుజాలు వేదాలుగా, వాసన హవిస్సుగా, దేవతలకు, పితృదేవతలకు సమర్పణలో అందరినీ మించిపోయినవాడు —
ప్రాగ్వంశకాయో ద్యుతిమాన్నానాదీక్షాభిరర్చితః। దక్షిణాహృదయో యోగీ మహాసత్రమయో మహాన్
తూర్పు వేదికే శరీరంగా, కాంతివంతుడై, అనేక దీక్షలతో పూజింపబడే వాడు, దక్షిణదికే హృదయంగా, యోగి, మహాయజ్ఞస్వరూపుడై, మహాత్ముడై ఉన్నవాడు —
ఉపాకర్మేష్టిరుచిరః ప్రవర్గ్యావర్తభూషణః। ఛాయాపత్నీసహాయో వై మణిశృంగమివోచ్ఛ్రితః
ప్రారంభకర్మల్లో ప్రకాశవంతుడై, ప్రవర్గ్యపాత్ర వంకరలతో అలంకరించబడినవాడు, నీడరూపమైన భార్యతో కూడి, మణిపర్వతంలా ఎత్తుగా ఉన్నవాడు —
సర్వలోకహితాత్మా యో దంష్ట్రయాభ్యుజ్జహారగామ్। తతః స్వస్థానమానీయ పృథివీం పృథివీధరః
ప్రపంచాల మేలుకోసం జీవించే వాడు, దంతంతో భూమిని పైకి ఎత్తి, తన స్థానానికి తీసుకొచ్చి, భూమిని మోసేవాడిగా మారినవాడు —
తతో జగామ నిర్వాణం పృథివీధారణాద్ధరిః। ఏవమాదివరాహేణ ధృత్వా బ్రహ్మహితార్థినా
అప్పుడు హరి భూమిని మోసి, మోక్షాన్ని పొందాడు; ఇలా ఆదివరాహరూపంలో, బ్రహ్మహితాన్ని కోరుతూ భూమిని నిలిపాడు —
ఉద్ధృతా పుష్కరే పృథ్వీ సాగరాంబుగతా పురా। వృతః శమదమాభ్యాం యో దివ్యే కోకాముఖే స్థితః
పూర్వం సముద్రంలో మునిగిన భూమిని పద్మంలో పైకి తీసుకొచ్చాడు; శాంతి, దమంతో చుట్టుముట్టబడి, దివ్యమైన కోకాముఖంలో నిలిచాడు —
ఆదిత్యైర్వసుభిః సాధ్యైర్మరుద్భిర్దైవతైః సహ। రుద్రైర్విశ్వసహాయైశ్చ యక్షరాక్షసకిన్నరైః
ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, మరుతులు, ఇతర దేవతలు, రుద్రులు, విశ్వ సహాయకులు, యక్షులు, రాక్షసులు, కిన్నరులతో కలిసి —
దిగ్భిర్విదిగ్భిః పృథివీ నదీభిః సహ సాగరైః। చరాచరగురుః శ్రీమాన్బ్రహ్మా బ్రహ్మవిదాంవరః
దిక్కులు, ఉపదిక్కులు, భూమి, నదులు, సముద్రాలతో పాటు, చరాచరాలకు గురువైన, మహిమాన్వితుడైన బ్రహ్మ, బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు —
ఉవాచ వచనం కోకాముఖం తీర్థం త్వయా విభో। పాలనీయం సదా గోప్యం రక్షా కార్యా మఖే త్విహ
అతడు ఇలా అన్నాడు: 'కోకాముఖ తీర్థాన్ని నీవు ఎప్పుడూ కాపాడాలి ప్రభూ; ఇది రహస్యంగా ఉంచి, ఇక్కడ యజ్ఞంలో రక్షించాలి.'
ఏవం కరిష్యే భగవంస్తదా బ్రహ్మాణముక్తవాన్। ఉవాచ తం పునర్బ్రహ్మా విష్ణుం దేవం పురః స్థితమ్
'అలా చేస్తాను భగవంతుడా' అని బ్రహ్మ సమాధానం ఇచ్చాడు; మళ్లీ బ్రహ్మ తన ముందున్న విష్ణువుతో ఇలా అన్నాడు —
త్వం హి మే పరమో దేవస్త్వం హి మే పరమో గురుః। త్వం హి మే పరమం ధామ శక్రాదీనాం సురోత్తమ
'నీవే నా పరమదేవుడు, నీవే నా పరమగురువు, నీవే నా పరమస్థానం, ఇంద్రాదులకన్నా ఉత్తముడవు.'