అరోషమోహః సమలోష్టకాంచనః ప్రహీణశోకో గతసంధివిగ్రహః। అపేతనిందాస్తుతిరప్రియాప్రియశ్చరన్నుదాసీనవదేవ భిక్షుః
కోపం, మాయ లేని, మట్టి, బంగారం సమంగా చూసే, శోకాన్ని వదిలిన, కలహం, మైత్రి లేని, నిందా, స్తుతి లేని, ఇష్ట, అనిష్టాల మధ్య నిర్లిప్తంగా, సాక్షివలె తిరిగే భిక్షువు.
భీష్మ ఉవాచ। యదేతత్కథితం బ్రహ్మంస్తీర్థమాహాత్మ్యముత్తమమ్। కమలస్యాభిపాతేన తీర్థం జాతం ధరాతలే
భీష్ముడు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణా! మీరు చెప్పిన ఈ పవిత్ర క్షేత్ర మహిమ, కమలపు పతనంతో భూమిపై ఏర్పడిన తీర్థం —
తత్రస్థేన భగవతా విష్ణునా శంకరేణ చ। యత్కృతం మునిశార్దూల తత్సర్వం పరికీర్త్తయ
మహర్షులారా, అక్కడ శ్రీమహావిష్ణువు, శివుడు చేసిన కార్యాలన్నీ మీరు పూర్తిగా వివరించండి.
కథం యజ్ఞో హి దేవేన విభునా తత్ర కారితః। కే సదస్యా ఋత్విజశ్చ బ్రాహ్మణాః కే సమాగతాః
ఆ పరమేశ్వరుడు అక్కడ యజ్ఞాన్ని ఎలా నిర్వహించాడో, ఎవరు యజ్ఞంలో ప్రధాన పూజారులయ్యారో, అక్కడికి వచ్చిన బ్రాహ్మణులు ఎవరో చెప్పండి.
కే భాగాస్తస్య యజ్ఞస్య కిం ద్రవ్యం కా చదక్షిణా। కా వేదీ కిం ప్రమాణం చ కృతం తత్ర విరంచినా
ఆ యజ్ఞంలో ఎవరికెవరికీ భాగాలు ఇచ్చారో, ఏవేవి పదార్థాలు ఉపయోగించారో, ఎంతSouth దక్షిణా ఇచ్చారో, యజ్ఞవేదిక ఎలా ఉండేదో, బ్రహ్మదేవుడు అక్కడ ఏ పరిమాణాలు నిర్ణయించాడో వివరించండి.
యో యాజ్యః సర్వదేవానాం వేదైః సర్వత్ర పఠ్యతే। కం చ కామమభిధ్యాయన్వేధా యజ్ఞం చకార హ
వేదాల్లో ఎక్కడైనా పూజలందుకునే దేవతగా కొనియాడబడే యజ్ఞ స్వీకర్త ఎవరో, బ్రహ్మదేవుడు ఏ కోరికతో ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడో చెప్పండి.
యథాసౌ దేవదేవేశో హ్యజరశ్చామరశ్చ హ। తథా చైవాక్షయః స్వర్గస్తస్య దేవస్య దృశ్యతే
ఎలా ఆ దేవదేవుడు మరణం లేని, వృద్ధాప్యం లేని వాడో, అలాగే ఆయన స్వర్గం కూడా నిత్యంగా ఉండే దానిగా కనిపిస్తుంది.
అన్యేషాం చైవ దేవానాం దత్తః స్వర్గో మహాత్మనా। అగ్నిహోత్రార్థముత్పన్నా వేదా ఓషధయస్తథా
ఇతర దేవతలకు కూడా ఆ మహాత్ముడు స్వర్గాన్ని ప్రసాదించాడు; అగ్నిహోత్రం కోసం వేదాలు, ఔషధాలు కూడా పుట్టుకొచ్చాయి.
యే చాన్యే పశవో భూమౌ సర్వే తే యజ్ఞకారణాత్। సృష్టా భగవతానేన ఇత్యేషా వైదికీ శ్రుతిః
ఈ భూమిపై ఉన్న ఇతర జంతువులన్నీ కూడా యజ్ఞార్థంగా ఆ భగవంతుడు సృష్టించాడు; ఇదే వేదంలో చెప్పబడిన పరంపర.
తదత్ర కౌతుకం మహ్యం శ్రుత్వేదం తవ భాషితమ్। యం కామమధికృత్యైకం యత్ఫలం యాం చ భావనాం
మీ మాటలు విని, మీరు చెప్పిన ఆ కోరిక ఏమిటో, ఫలం ఏమిటో, ఆ భావన ఏమిటో తెలుసుకోవాలని నాకు ఆసక్తి కలిగింది.
కృతశ్చానేన వై యజ్ఞః సర్వం శంసితుమర్హసి। శతరూపా చ యా నారీ సావిత్రీ సా త్విహోచ్యతే
ఆయన చేసిన యజ్ఞాన్ని పూర్తిగా వివరించాలి; శతరూప అనే స్త్రీ ఇక్కడ సావిత్రిగా పిలవబడుతుంది.
భార్యా సా బ్రహ్మణః ప్రోక్తాః ఋషీణాం జననీ చ సా। పులస్త్యాద్యాన్మునీన్సప్త దక్షాద్యాంస్తు ప్రజాపతీన్
ఆమె బ్రహ్మదేవుని భార్యగా, ఋషుల తల్లిగా చెప్పబడింది; పులస్త్య మొదలైన ఏడుగురు మహర్షులను, దక్ష మొదలైన ప్రజాపతులను ఆమె ప్రసవించింది.
స్వాయంభువాదీంశ్చ మనూన్సావిత్రీ సమజీజనత్। ధర్మపత్నీం తు తాం బ్రహ్మా పుత్రిణీం బ్రహ్మణః ప్రియః
సావిత్రి స్వాయంభువ మొదలైన మనువులను కూడా జన్మనిచ్చింది; బ్రహ్మదేవుడు ఆమెను తన ధర్మపత్నిగా, తన పిల్లలకు తల్లిగా ఎంతో ప్రేమతో చేసుకున్నాడు.
పతివ్రతాం మహాభాగాం సువ్రతాం చారుహాసినీం। కథం సతీం పరిత్యజ్య భార్యామన్యామవిందత
పతివ్రత, మహాభాగ్యవంతురాలు, సద్గుణాలున్న, అందమైన నవ్వుతో ఉన్న భార్యను వదిలిపెట్టి బ్రహ్మదేవుడు ఇంకొక భార్యను ఎలా కోరాడు?
కిం నామ్నీ కిం సమాచారా కస్య సా తనయా విభోః। క్వ సా దృష్టా హి దేవేన కేన చాస్య ప్రదర్శితా
ఆమె పేరు ఏమిటి, లక్షణాలు ఏమిటి, ఎవరి కుమార్తె, ఆమెను దేవుడు ఎక్కడ చూశాడు, ఎవరు చూపించారు?
కిం రూపా సా తు దేవేశీ దృష్టా చిత్తవిమోహినీ। యాం తు దృష్ట్వా స దేవేశః కామస్య వశమేయివాన్
ఆ దేవత రూపం ఎలా ఉంది, ఆమెను చూసి దేవతాధిపతి మనసు మరిగిపోయాడు, ఆమె రూపం ఎలా ఉంది?
వర్ణతో రూపతశ్చైవ సావిత్ర్యాస్త్వధికా మునే। యా మోహితవతీ దేవం సర్వలోకేశ్వరం విభుమ్
మహర్షీ, రంగులో, అందంలో ఆమె సావిత్రిని మించి ఉంది; ఆమె దేవుడిని, జగత్తు అధిపతిని మోహింపజేసింది.
యథా గృహీతవాన్దేవో నారీం తాం లోకసుందరీం। యథా ప్రవృత్తో యజ్ఞోసౌ తథా సర్వం ప్రకీర్తయ
ఆ లోకసుందరిని దేవుడు ఎలా స్వీకరించాడో, ఆ తరువాత యజ్ఞం ఎలా ప్రారంభమైందో అన్నీ వివరంగా చెప్పండి.
తాం దృష్ట్వా బ్రహ్మణః పార్శ్వే సావిత్రీ కిం చకార హ। సావిత్ర్యాం తు తదా బ్రహ్మా కాం తు వృత్తిమవర్త్తత
ఆమెను బ్రహ్మదేవుని పక్కన చూసినప్పుడు సావిత్రి ఏమి చేసిందో, అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు సావిత్రికి ఎలా ప్రవర్తించాడో చెప్పండి.
సన్నిధౌ కాని వాక్యాని సావిత్రీ బ్రహ్మణా తదా। ఉక్తాప్యుక్తవతీ భూయః సర్వం శంసితుమర్హసి
ఆ సమయంలో సావిత్రి బ్రహ్మదేవునితో ఏ మాటలు మాట్లాడిందో, మాట్లాడకపోయినా, మీరు అన్నీ వివరంగా చెప్పాలి.
కిం కృతం తత్ర యుష్మాభిః కోపో వాథ క్షమాపి వా। యత్కృతం తత్ర యద్దృష్టం యత్తవోక్తం మయా త్విహ
మీరు అక్కడ ఏమి చేసారు? కోపంతోనా, లేక క్షమతోనా? అక్కడ మీరు చేసినది, చూసినది, చెప్పినది ఏదైనా, దయచేసి నాకు ఇక్కడ చెప్పండి.
విస్తరేణేహ సర్వాణి కర్మాణి పరమేష్ఠినః। శ్రోతుమిచ్ఛామ్యశేషేణ విధేర్యజ్ఞవిధిం పరం
ఇక్కడ, పరమపిత మహర్షి చేసిన అన్ని కార్యాలను, యజ్ఞ విధిని పూర్తిగా వివరంగా వినాలని నేను కోరుతున్నాను.
కర్మణామానుపూర్వ్యం చ ప్రారంభో హోత్రమేవ చ। హోతుర్భక్షో యథాఽచాపి ప్రథమా కస్య కారితా
ఆ కార్యాల క్రమం, ప్రారంభం, హోతృవు ఎవరో, హోతృవు భాగం ఎలా ఇచ్చారో, మొదటి ఆహుతి ఎవరికోసమో కూడా చెప్పండి.
కథం చ భగవాన్విష్ణుః సాహాయ్యం కేన కీదృశం। అమరైర్వా కృతం యచ్చ తద్భవాన్వక్తుమర్హతి
భగవంతుడు విష్ణువు ఎలా సహాయం చేసాడో, ఎవరి ద్వారా, ఎలా చేసాడో, దేవతలు ఏమి చేసారో కూడా మీరు వివరంగా చెప్పాలి.
దేవలోకం పరిత్యజ్య కథం మర్త్యముపాగతః। గార్హపత్యం చ విధినా అన్వాహార్యం చ దక్షిణమ్
దేవతల లోకాన్ని వదిలి, మానవ లోకానికి ఆయన ఎలా వచ్చారో, గార్హపత్యాగ్ని, విధిగా అన్వాహార్యాగ్ని, దక్షిణాగ్ని గురించి కూడా చెప్పండి.
అగ్నిమాహవనీయం చ వేదీం చైవ తథా స్రువమ్। ప్రోక్షణీయం స్రుచం చైవ ఆవభృథ్యం తథైవ చ
ఆహవనీయాగ్ని, వేదిక, స్రువం, ప్రోక్షణ పాత్ర, స్రుచు, ఆవభృథ్య క్రతువు — ఇవన్నీ గురించి కూడా వివరించండి.
అగ్నీంస్త్రీంశ్చ యథా చక్రే హవ్యభాగవహాన్హి వై। హవ్యాదాంశ్చ సురాంశ్చక్రే కవ్యాదాంశ్చ పితౄనపి
మూడు అగ్నులను ఆయన ఎలా ఏర్పరిచారో, అవి హవ్యాలను ఎలా స్వీకరించాయో, దేవతలు హవ్యాలను, పితృదేవతలు కవ్యాలను ఎలా పొందారో చెప్పండి.
భాగార్థం యజ్ఞవిధినా యే యజ్ఞా యజ్ఞకర్మణి। యూపాన్సమిత్కుశం సోమం పవిత్రం పరిధీనపి
భాగాల కోసం యజ్ఞ విధి ప్రకారం ఏయే యజ్ఞాలు, యజ్ఞకార్యాలు జరిగాయో, యూపాలు, సమిధులు, కుశ, సోమ, పవిత్రం, పరిధులు — ఇవన్నీ గురించి చెప్పండి.
యజ్ఞియాని చ ద్రవ్యాణి యథా బ్రహ్మా చకార హ। విబభ్రాజ పురా యశ్చ పారమేష్ఠ్యేన కర్మణా
యజ్ఞానికి కావలసిన పదార్థాలను బ్రహ్మ ఎలా సృష్టించాడో, పురాతన కాలంలో పరమపితృ కార్యంతో ఎవరు ప్రసిద్ధి చెందినారో చెప్పండి.
క్షణా నిమేషాః కాష్ఠాశ్చ కలాస్త్రైకాల్యమేవ చ। ముహూర్తాస్తిథయో మాసా దినం సంవత్సరస్తథా
క్షణాలు, నిమిషాలు, కష్టాలు, కాలమానం, ముహూర్తాలు, తిథులు, నెలలు, రోజులు, సంవత్సరాలు — ఇవన్నీ గురించి చెప్పండి.