స్వదారనిరతో దాంతో దక్షోత్యర్థం జితేంద్రియః। ఋత్విక్పురోహితాచార్యమాతులాతిథిసంహతైః
తన భార్యను మాత్రమే ఆశ్రయించి, ఇంద్రియాలను జయించి, పనిలో నిపుణుడై, పూజారులు, పురోహితులు, గురువులు, మామ, అతిథులతో కూడి ఉండాలి.
వృద్ధబాలాతురైర్వైద్యైర్జ్ఞాతిసంబంధి బాంధవైః। మాత్రా పిత్రా చ జామాత్రా భ్రాత్రా పుత్రేణ భార్యయా
వృద్ధులు, పిల్లలు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారు, వైద్యులు, బంధువులు, స్నేహితులు, తల్లి, తండ్రి, జామాత, అన్న, కుమారుడు, భార్య—
దుహిత్రా దాసవర్గేణ వివాదం న సమాచరేత్। ఏతాన్విముచ్య సంవాదాన్సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే
కూతురు, దాసులతో వాదనలు చేయకూడదు. వీరితో వాదనలను వదిలిపెడితే అన్ని పాపాల నుంచి విముక్తి కలుగుతుంది.
ఏతైర్జితైస్తు జయతి సర్వలోకాన్న సంశయః। ఆచార్యో బ్రహ్మలోకేశః ప్రాజాపత్య ప్రభుః పితా
వీటిని జయించినవాడు అన్ని లోకాలనూ జయించినవాడవుతాడు—ఇందులో సందేహం లేదు. గురువు బ్రహ్మలోకానికి అధిపతి, తండ్రి ప్రజాపతిలోకానికి అధిపతి.
అతిథిః సర్వలోకేశ ఋత్విగ్వేదాశ్రయః ప్రభుః। జామాతాప్సరసాంలోకే జ్ఞాతయో వైశ్వదేవికాః
అతిథి అన్ని లోకాల అధిపతి, ఋత్విక్ వేదలోకానికి అధిపతి. జామాత అప్సరసలలో అధిపతి, బంధువులు వైశ్వదేవలోకానికి అధిపతులు.
సంబంధి బాంధవా దిక్షు పృథివ్యాం మాతృమాతులౌ। వృద్ధబాలాతురాశ్చైవ ఆకాశే ప్రభవిష్ణవః
సంబంధులు, స్నేహితులు భూమిపై దిక్కులకు అధిపతులు; తల్లి, మామ, వృద్ధులు, పిల్లలు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారు ఆకాశంలో శక్తివంతులు.
పురోధా ఋషిలోకేశః సంశ్రితాస్సాధ్యలోకపాః। అశ్విలోకపతిర్వైద్యో భ్రాతా తు వసులోకపః
పురోహితుడు ఋషిలలోకానికి అధిపతి, ఆశ్రయించినవారు సాధ్యలోకానికి రక్షకులు. వైద్యుడు అశ్విలోకానికి అధిపతి, అన్న వసులలోకానికి రక్షకుడు.
చంద్రలోకేశ్వరీ భార్యా దుహితాప్సరసాం గృహే। భ్రాతా జ్యేష్ఠః సమః పిత్రా భార్యా పుత్ర స్వకాతనుః
భార్య చంద్రలోకానికి రాణి, కూతురు ఇంట్లో అప్సరసలలోకానికి అధిపతి. పెద్ద అన్న తండ్రితో సమానం, భార్య, కుమారుడు తన శరీరమే.
కాయస్థా దాసవర్గాశ్చ దుహితా కృపణం పరమ్। తస్మాదేతైరధిక్షిప్తః సహేన్నిత్యమసంజ్వరః
కాయస్థులు, దాసులు, కూతురుపై ప్రత్యేకంగా దయ చూపాలి. వీరు ఎవరైనా నిందించినా, మనసులో బాధపడకుండా సహించాలి.
గృహధర్మరతో విద్వాన్ధర్మనిష్ఠో జితక్లమః। నారభేద్బహుకార్యాణి ధర్మవాన్కించిదారభేత్
ఇంటి ధర్మాన్ని పాటించే జ్ఞాని, ధర్మంలో స్థిరుడై, అలసటను జయించినవాడు, ఎన్నో పనులు చేయకూడదు. ధర్మవంతుడు కొద్ది పనులే ప్రారంభించాలి.
గృహస్థవృత్తయస్తిస్రస్తాసాం నిశ్రేయసం పరం। పరస్పరం తథైవాహుశ్చాతురాశ్రమ్యమేవ చ
గృహస్థునికి మూడు విధాల జీవన విధానాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ పరమ శ్రేయస్సును అందిస్తాయని చెబుతారు. అలాగే, నాలుగు ఆశ్రమాల విధానం అత్యుత్తమమని కూడా పేర్కొంటారు.
యే చోక్తాని యమాస్తేషాం సర్వం కార్యం బుభూషుణా। కుంభధాన్యైరుంచ్ఛశిలైః కాపోతీం వృత్తిమాశ్రితైః
పూర్వంలో చెప్పిన నియమాలను, జీవితంలో సాఫల్యం కోరేవారు తప్పక పాటించాలి. మట్టి కుండలు మోసేవారు, పొలాల్లో మిగిలిన ధాన్యాన్ని ఏరుకునేవారు, పావురిలా జీవించే వారు కూడా ఇవే నియమాలు పాటించాలి.
యస్మింశ్చైతే వసంత్యర్థాస్తద్రాష్ట్రమభివర్ధతే। పూర్వాపరాన్దశపరాన్పునాతి చ పితామహాన్
ఈ జీవన విధానాలు ఉన్న చోట ఆ ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందుతుంది. అలాంటి ప్రదేశం పూర్వం, తరువాతి పది తరాల పితృదేవతలను కూడా పవిత్రం చేస్తుంది.
గృహస్థవృత్తిమప్యేతాం వర్తయేద్యో గతవ్యథః। స చక్రధరలోకానాం సమానామ్ప్రాప్నుయాద్గతిమ్
ఎవరైనా బాధలు లేకుండా ఈ గృహస్థ జీవనాన్ని ఆచరిస్తే, వారు చక్రధారి దేవతలతో సమానమైన లోకాన్ని పొందుతారు.
జితేంద్రియాణామథవా గతిరేషా విధీయతే। స్వర్గలోకో గృహస్థానాం ప్రతిష్ఠా నియతాత్మనాం
ఇంద్రియాలను జయించినవారికి ఈ మార్గం సూచించబడింది. మనసు నియంత్రణతో ఉన్న గృహస్థులకు స్వర్గలోకం స్థిర నివాసంగా ఉంటుంది.
బ్రహ్మణాభిహతా శ్రేణీ హ్యేషా యస్యాః ప్రముచ్యతే। ద్వితీయాం క్రమశః ప్రాప్య స్వర్గలోకే మహీయతే
బ్రహ్మదేవుడు ఏర్పాటు చేసిన ఈ జీవన విధానాన్ని వదిలి, రెండవ దశను చేరినవారు స్వర్గలోకంలో ఘనతను పొందుతారు.
తృతీయామపి వక్ష్యామి వానప్రస్థాశ్రమం శృణు। గృహస్థస్తు యదా పశ్యేద్వలీపలితమాత్మనః
మూడవ దశ అయిన వానప్రస్థాశ్రమాన్ని ఇప్పుడు చెప్పబోతున్నాను. విను: గృహస్థుడు తన శరీరంలో ముడతలు, తెలుపు జుట్టు కనిపించగానే—
అపత్యస్యైవ చాపత్యం వనమేవ తదాశ్రయేత్। గృహస్థవ్రతఖిన్నానాం వానప్రస్థాశ్రమౌకసాం
తన పిల్లలకు పిల్లలు పుట్టినప్పుడు, అతడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించాలి. గృహస్థ వ్రతంలో అలసిపోయినవారికి వానప్రస్థాశ్రమమే సూచించబడింది.
శ్రూయతాం భీష్మ భద్రం తే సర్వలోకాశ్రయాత్మనాం। దీక్షాపూర్వం నివృత్తానాం పుణ్యదేశనివాసినాం
భీష్మా! నీకు శుభం కలగాలి. అన్ని లోకాలకూ ఆధారమైనవారు, దీక్ష తీసుకుని, లోక ధర్మాలనుండి విడిచి, పవిత్ర ప్రదేశాల్లో నివసించేవారి గురించి విను.
ప్రజ్ఞాబలయుజాం పుంసాం సత్యశౌచక్షమావతాం। తృతీయమాయుషో భాగం వానప్రస్థాశ్రమే వసన్
జ్ఞానం, బలంతో కూడినవారు, సత్యం, పవిత్రత, సహనం కలిగినవారు, తమ జీవితంలో మూడవ భాగాన్ని వానప్రస్థాశ్రమంలో గడుపుతారు.
తానేవాగ్నీన్పరిచరేద్యజమానో దివౌకసః। నియతో నియతాహారో విష్ణుభక్తిప్రసక్తిమాన్
వారు ముందుగా ఆచరించిన అగ్నిని కొనసాగిస్తూ, యజ్ఞాలకు నిబద్ధతతో, నియమంగా, తక్కువ ఆహారం తీసుకుంటూ, విష్ణుభక్తిలో లీనమై ఉంటారు.
తదాగ్నిహోత్రమాత్రాణి యజ్ఞాంగాని చ సర్వశః। అకృష్టం వై వ్రీహియవం నీవారం విఘసాని చ
ఆ సమయంలో, అగ్నిహోత్రాది యజ్ఞకర్మలు మాత్రమే చేస్తారు. దానికి అవసరమైన అన్నం, యవలు, అడవి ధాన్యాలు, ఏరుకున్న ఆహారమే ఉపయోగిస్తారు.
గ్రీష్మే హవిష్యం ప్రాయచ్ఛేత్స మాఘేష్వపి పంచసు। వానప్రస్థాశ్రమేప్యేతాశ్చతస్రో వృత్తయః స్మృతాః
వేసవిలో హవిస్సు సమర్పించాలి, అలాగే శీతాకాలంలో ఐదు నెలల్లో కూడా. వానప్రస్థాశ్రమంలో ఈ నాలుగు విధాల జీవన విధానాలు గుర్తించబడ్డాయి.
సద్యః ప్రభక్షకాః కేచిత్కేచిన్మాసికసంచయాన్। వార్షికాన్సంచయాన్కేచిత్కేచిద్ద్వాదశవార్షికాన్
కొంతమంది దొరికిన ఆహారాన్ని వెంటనే తింటారు, మరికొందరు నెలరోజులు నిల్వచేస్తారు, ఇంకొందరు ఏడాది పాటు, మరికొందరు పన్నెండు సంవత్సరాలు నిల్వచేసి తింటారు.
కుర్వన్త్యతిథిపూజార్థం యజ్ఞతన్త్రార్థమేవ చ। అభ్రావకాశా వర్షాసు హేమంతే జలసంశ్రయాః
వారు అతిథి పూజ కోసం, యజ్ఞకార్యాల కోసం ఇలా చేస్తారు. వర్షాకాలంలో ఆకాశం క్రింద నివసిస్తారు, శీతాకాలంలో నీటి దగ్గర ఉంటారు.
గ్రీష్మే పంచాగ్నితపసః శరద్యమృతభోజనాః। భూమౌ విపరివర్తంతే తిష్ఠంతి ప్రపదైరపి
వేసవిలో అయిదు అగ్నుల తపస్సు చేస్తారు, శరదృతువులో అమృతసమానమైన ఆహారం తీసుకుంటారు. భూమిపై తిరుగుతూ, కొన్నిసార్లు పాదాల మీద నిలబడి ఉంటారు.
స్థానాసనే చ వర్తన్తే వసనేష్వపి సంస్థితే। దంతోలూఖలినః కేచిదశ్మకుట్టాస్తథా పరే
వారు నిలబడి లేదా కూర్చొని ఉంటారు, విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నా కూడా అలాగే ఉంటారు. కొందరు ఉప్పెంగిలి, ముద్దలతో ధాన్యం నూరుతారు, మరికొందరు రాళ్లతో నూరుతారు.
శుక్లపక్షే పిబన్త్యేకే యవాగూం క్వథితాం క్వచిత్। కృష్ణపక్షే పిబంత్యేకే భుంజతే చ యథాగమమ్
కొంతమంది శుక్లపక్షంలో ఉడికించిన యవగూదాన్ని తాగుతారు, మరికొందరు కృష్ణపక్షంలో తాగుతారు, ఇంకొందరు నియమప్రకారం ఆహారం తీసుకుంటారు.
మూలైరేకే ఫలైరేకే జలైరేకే దృఢవ్రతాః। వర్త్తయంతి యథాన్యాయం వైఖానస ధృతవ్రతాః
కొంతమంది వేరుళ్లు తిని, మరికొందరు పండ్లు తిని, ఇంకొందరు కేవలం నీళ్లు తాగుతూ, తమ వ్రతాన్ని ధృడంగా పాటిస్తూ జీవిస్తున్నారు. ఇలా వైఖానసులు నిర్ణీత నియమాల ప్రకారం, అచంచలమైన ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూ జీవనం సాగిస్తారు.
ఏతాశ్చాన్యాశ్చ వివిధా దీక్షాస్తేషాం మనస్వినాం। చతుర్థశ్చౌపనిషదో ధర్మః సాధారణో మతః
ఈ విధమైన ఎన్నో దీక్షలు ఆ ధైర్యవంతులైన వారికి ఉన్నాయి. నాల్గవది అయిన ఉపనిషత్తుల ధర్మం అందరికీ సాధారణంగా భావించబడుతుంది.