షట్కర్మవర్త్తకస్త్వేకస్త్రిభిరన్యః ప్రసర్పతే। ద్వాభ్యాం చైవ చతుర్థస్తు ద్విజః స బ్రహ్మణి స్థితః
ఒక గృహస్థుడు ఆరు విధుల్ని పాటిస్తాడు, మరొకడు మూడు, ఇంకొకడు రెండు మాత్రమే. కానీ నాల్గవ ద్విజుడు బ్రహ్మంలో స్థిరంగా ఉంటాడు.
గృహమేధివ్రతాదన్యన్మహత్తీర్థం న చక్షతే। నాత్మార్థే పాచయేదన్నం న వృథా ఘాతయేత్పశుమ్
గృహస్థ వ్రతానికి మించిన పవిత్రత కలిగిన తీర్థం లేదు. తనకోసం మాత్రమే అన్నం వండకూడదు, వృథాగా జంతువును హతమార్చకూడదు.
ప్రాణీ వా యది వాప్రాణీ సంస్కారాద్యజ్ఞమర్హతి। న దివా ప్రస్వపేజ్జాతు న పూర్వాపరరాత్రయోః
ప్రాణులు అయినా, ప్రాణం లేని వస్తువులు అయినా, అన్నీ యజ్ఞానికి, పూజలకు అర్హమే. ఎప్పుడూ పగటిపూట, లేదా రాత్రి ప్రారంభంలో, చివర్లో నిద్రపోవద్దు.
న భుంజీతాంతరాకాలే నానృతం తు వదేదిహ। న చాప్యశ్నన్వసేద్విప్రో గృహే కశ్చిదపూజితః
తప్పు సమయాల్లో తినకూడదు, అబద్ధం మాట్లాడకూడదు. ఇంట్లో బ్రాహ్మణుడు పూజించకుండా, భోజనం చేయకుండా ఉండకూడదు.
తథాస్యాతిథయః పూజ్యా హవ్యకవ్యవహాః స్మృతాః। వేదవిద్యావ్రతస్నాతా శ్రోత్రియా వేదపారగాః
అలాగే, అతిథులను గౌరవించాలి. పితృదేవతలకు, దేవతలకు నైవేద్యం సమర్పించాలి. వేదాలు నేర్చుకున్నవారు, వ్రతాలు పాటించే వారు, వేదపండితులు గౌరవించబడాలి.
స్వకర్మజీవినోదాంతాః క్రియావంతస్తపస్వినః। తేషాం హవ్యం చ కవ్యం చాప్యర్హణార్థం విధీయతే
తమ కర్తవ్యాన్ని పాటిస్తూ, కర్మలు నిష్టగా చేస్తూ, తపస్సు చేసే వారికి దేవతలకు, పితృదేవతలకు నైవేద్యం సమర్పించడం గౌరవ సూచకంగా చేయాలి.
నశ్వరైస్సంప్రయాతస్య స్వధర్మాపగతస్య చ। అపవిద్ధాగ్నిహోత్రస్య గురోర్వాలీకకారిణః
ఈ లోకంలో తాత్కాలికంగా ఉండేవాడు, తన ధర్మాన్ని వదిలేసినవాడు, అగ్నిహోత్రాన్ని నిర్లక్ష్యం చేసినవాడు, గురువు మాట వినని వాడు—
అసత్యాభినివేశస్య నాధికారోస్తి కర్మణోః। సంవిభాగోత్ర భూతానాం సర్వేషామేవ శిష్యతే
అబద్ధాన్ని ఆశ్రయించినవాడికి కర్మలు చేయడానికీ హక్కు ఉండదు. ఇక్కడ అన్ని జీవులతో పంచుకోవడమే మిగిలిపోతుంది.
తథైవాపచమానేభ్యః ప్రదేయం గృహమేధినా। విఘసాశీ భవేన్నిత్యం నిత్యం చామృతభోజనః
అలాగే, వంట చేస్తున్నవారికి గృహస్థుడు భోజనం ఇవ్వాలి. ఎప్పుడూ మిగిలిన అన్నం తినేవాడు 'విఘసాశీ' అని పిలవబడతాడు. అతడు ఎప్పుడూ అమృతభోజనం పొందుతాడు.
అమృతం యజ్ఞశేషం స్యాద్భోజనం హవిషా సమమ్। సంభుక్తశేషం యోశ్నాతి తమాహుర్విఘసాశినమ్
యజ్ఞంలో మిగిలిన అన్నం అమృతంతో సమానం, హవిస్సు అన్నంతో సమానమే. పంచుకున్న తర్వాత మిగిలినది తినేవాడిని 'విఘసాశీ' అంటారు.
స్వదారనిరతో దాంతో దక్షోత్యర్థం జితేంద్రియః। ఋత్విక్పురోహితాచార్యమాతులాతిథిసంహతైః
తన భార్యను మాత్రమే ఆశ్రయించి, ఇంద్రియాలను జయించి, పనిలో నిపుణుడై, పూజారులు, పురోహితులు, గురువులు, మామ, అతిథులతో కూడి ఉండాలి.
వృద్ధబాలాతురైర్వైద్యైర్జ్ఞాతిసంబంధి బాంధవైః। మాత్రా పిత్రా చ జామాత్రా భ్రాత్రా పుత్రేణ భార్యయా
వృద్ధులు, పిల్లలు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారు, వైద్యులు, బంధువులు, స్నేహితులు, తల్లి, తండ్రి, జామాత, అన్న, కుమారుడు, భార్య—
దుహిత్రా దాసవర్గేణ వివాదం న సమాచరేత్। ఏతాన్విముచ్య సంవాదాన్సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే
కూతురు, దాసులతో వాదనలు చేయకూడదు. వీరితో వాదనలను వదిలిపెడితే అన్ని పాపాల నుంచి విముక్తి కలుగుతుంది.
ఏతైర్జితైస్తు జయతి సర్వలోకాన్న సంశయః। ఆచార్యో బ్రహ్మలోకేశః ప్రాజాపత్య ప్రభుః పితా
వీటిని జయించినవాడు అన్ని లోకాలనూ జయించినవాడవుతాడు—ఇందులో సందేహం లేదు. గురువు బ్రహ్మలోకానికి అధిపతి, తండ్రి ప్రజాపతిలోకానికి అధిపతి.
అతిథిః సర్వలోకేశ ఋత్విగ్వేదాశ్రయః ప్రభుః। జామాతాప్సరసాంలోకే జ్ఞాతయో వైశ్వదేవికాః
అతిథి అన్ని లోకాల అధిపతి, ఋత్విక్ వేదలోకానికి అధిపతి. జామాత అప్సరసలలో అధిపతి, బంధువులు వైశ్వదేవలోకానికి అధిపతులు.
సంబంధి బాంధవా దిక్షు పృథివ్యాం మాతృమాతులౌ। వృద్ధబాలాతురాశ్చైవ ఆకాశే ప్రభవిష్ణవః
సంబంధులు, స్నేహితులు భూమిపై దిక్కులకు అధిపతులు; తల్లి, మామ, వృద్ధులు, పిల్లలు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారు ఆకాశంలో శక్తివంతులు.
పురోధా ఋషిలోకేశః సంశ్రితాస్సాధ్యలోకపాః। అశ్విలోకపతిర్వైద్యో భ్రాతా తు వసులోకపః
పురోహితుడు ఋషిలలోకానికి అధిపతి, ఆశ్రయించినవారు సాధ్యలోకానికి రక్షకులు. వైద్యుడు అశ్విలోకానికి అధిపతి, అన్న వసులలోకానికి రక్షకుడు.
చంద్రలోకేశ్వరీ భార్యా దుహితాప్సరసాం గృహే। భ్రాతా జ్యేష్ఠః సమః పిత్రా భార్యా పుత్ర స్వకాతనుః
భార్య చంద్రలోకానికి రాణి, కూతురు ఇంట్లో అప్సరసలలోకానికి అధిపతి. పెద్ద అన్న తండ్రితో సమానం, భార్య, కుమారుడు తన శరీరమే.
కాయస్థా దాసవర్గాశ్చ దుహితా కృపణం పరమ్। తస్మాదేతైరధిక్షిప్తః సహేన్నిత్యమసంజ్వరః
కాయస్థులు, దాసులు, కూతురుపై ప్రత్యేకంగా దయ చూపాలి. వీరు ఎవరైనా నిందించినా, మనసులో బాధపడకుండా సహించాలి.
గృహధర్మరతో విద్వాన్ధర్మనిష్ఠో జితక్లమః। నారభేద్బహుకార్యాణి ధర్మవాన్కించిదారభేత్
ఇంటి ధర్మాన్ని పాటించే జ్ఞాని, ధర్మంలో స్థిరుడై, అలసటను జయించినవాడు, ఎన్నో పనులు చేయకూడదు. ధర్మవంతుడు కొద్ది పనులే ప్రారంభించాలి.
గృహస్థవృత్తయస్తిస్రస్తాసాం నిశ్రేయసం పరం। పరస్పరం తథైవాహుశ్చాతురాశ్రమ్యమేవ చ
గృహస్థునికి మూడు విధాల జీవన విధానాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ పరమ శ్రేయస్సును అందిస్తాయని చెబుతారు. అలాగే, నాలుగు ఆశ్రమాల విధానం అత్యుత్తమమని కూడా పేర్కొంటారు.
యే చోక్తాని యమాస్తేషాం సర్వం కార్యం బుభూషుణా। కుంభధాన్యైరుంచ్ఛశిలైః కాపోతీం వృత్తిమాశ్రితైః
పూర్వంలో చెప్పిన నియమాలను, జీవితంలో సాఫల్యం కోరేవారు తప్పక పాటించాలి. మట్టి కుండలు మోసేవారు, పొలాల్లో మిగిలిన ధాన్యాన్ని ఏరుకునేవారు, పావురిలా జీవించే వారు కూడా ఇవే నియమాలు పాటించాలి.
యస్మింశ్చైతే వసంత్యర్థాస్తద్రాష్ట్రమభివర్ధతే। పూర్వాపరాన్దశపరాన్పునాతి చ పితామహాన్
ఈ జీవన విధానాలు ఉన్న చోట ఆ ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందుతుంది. అలాంటి ప్రదేశం పూర్వం, తరువాతి పది తరాల పితృదేవతలను కూడా పవిత్రం చేస్తుంది.
గృహస్థవృత్తిమప్యేతాం వర్తయేద్యో గతవ్యథః। స చక్రధరలోకానాం సమానామ్ప్రాప్నుయాద్గతిమ్
ఎవరైనా బాధలు లేకుండా ఈ గృహస్థ జీవనాన్ని ఆచరిస్తే, వారు చక్రధారి దేవతలతో సమానమైన లోకాన్ని పొందుతారు.
జితేంద్రియాణామథవా గతిరేషా విధీయతే। స్వర్గలోకో గృహస్థానాం ప్రతిష్ఠా నియతాత్మనాం
ఇంద్రియాలను జయించినవారికి ఈ మార్గం సూచించబడింది. మనసు నియంత్రణతో ఉన్న గృహస్థులకు స్వర్గలోకం స్థిర నివాసంగా ఉంటుంది.
బ్రహ్మణాభిహతా శ్రేణీ హ్యేషా యస్యాః ప్రముచ్యతే। ద్వితీయాం క్రమశః ప్రాప్య స్వర్గలోకే మహీయతే
బ్రహ్మదేవుడు ఏర్పాటు చేసిన ఈ జీవన విధానాన్ని వదిలి, రెండవ దశను చేరినవారు స్వర్గలోకంలో ఘనతను పొందుతారు.
తృతీయామపి వక్ష్యామి వానప్రస్థాశ్రమం శృణు। గృహస్థస్తు యదా పశ్యేద్వలీపలితమాత్మనః
మూడవ దశ అయిన వానప్రస్థాశ్రమాన్ని ఇప్పుడు చెప్పబోతున్నాను. విను: గృహస్థుడు తన శరీరంలో ముడతలు, తెలుపు జుట్టు కనిపించగానే—
అపత్యస్యైవ చాపత్యం వనమేవ తదాశ్రయేత్। గృహస్థవ్రతఖిన్నానాం వానప్రస్థాశ్రమౌకసాం
తన పిల్లలకు పిల్లలు పుట్టినప్పుడు, అతడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించాలి. గృహస్థ వ్రతంలో అలసిపోయినవారికి వానప్రస్థాశ్రమమే సూచించబడింది.
శ్రూయతాం భీష్మ భద్రం తే సర్వలోకాశ్రయాత్మనాం। దీక్షాపూర్వం నివృత్తానాం పుణ్యదేశనివాసినాం
భీష్మా! నీకు శుభం కలగాలి. అన్ని లోకాలకూ ఆధారమైనవారు, దీక్ష తీసుకుని, లోక ధర్మాలనుండి విడిచి, పవిత్ర ప్రదేశాల్లో నివసించేవారి గురించి విను.
ప్రజ్ఞాబలయుజాం పుంసాం సత్యశౌచక్షమావతాం। తృతీయమాయుషో భాగం వానప్రస్థాశ్రమే వసన్
జ్ఞానం, బలంతో కూడినవారు, సత్యం, పవిత్రత, సహనం కలిగినవారు, తమ జీవితంలో మూడవ భాగాన్ని వానప్రస్థాశ్రమంలో గడుపుతారు.