పులస్త్య ఉవాచ। నరైః స్త్రీభిశ్చ వస్తవ్యం వర్ణాశ్రమనివాసిభిః। స్వధర్మాచారనిరతైర్దంభమోహవివర్జితైః
పులస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు: పురుషులు, స్త్రీలు, వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని పాటించే వారు అక్కడ నివసించాలి. వారు తమ తమ కర్తవ్యాలను నిబద్ధంగా చేయాలి, మాయా, దంభం లేకుండా ఉండాలి.
కర్మణా మనసా వాచా బ్రహ్మభక్తైర్జితేంద్రియైః। అనసూయుభిరక్షుద్రైః సర్వభూతహితే రతైః
వారు తమ చేతలు, మనస్సు, మాటల ద్వారా బ్రహ్మభక్తిగా ఉండాలి. ఇంద్రియాలను జయించి, అసూయ లేకుండా, చిన్న మనసు లేకుండా, సమస్త జీవుల హితాన్ని కోరుతూ ఉండాలి.
భీష్మ ఉవాచ। కిం కుర్వాణో నరః కర్మ బ్రహ్మభక్తస్త్విహోచ్యతే। కీదృశా బ్రహ్మభక్తాశ్చ స్మృతా నౄణాం వదస్వ మే
భీష్ముడు అడిగాడు: మనిషి ఏ పనులు చేస్తే బ్రహ్మభక్తుడని పిలవబడతాడు? బ్రహ్మభక్తులు ఎలా ఉండాలి? దయచేసి నాకు వివరంగా చెప్పు.
పులస్త్య ఉవాచ। త్రివిధా భక్తిరుద్దిష్టా మనోవాక్కాయసంభవా। లౌకికీ వైదికీ చాపి భవేదాధ్యాత్మికీ తథా
పులస్త్యుడు అన్నాడు: భక్తి మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — మనస్సు, మాట, శరీరంతో కలిగినది. ఇది లోకికమైనది, వైదికమైనది, లేదా ఆధ్యాత్మికమైనదిగా ఉండొచ్చు.
ధ్యానధారణయా బుద్ధ్యా వేదార్థస్మరణే హి యత్। బ్రహ్మప్రీతికరీ చైషా మానసీ భక్తిరుచ్యతే
ధ్యానం, ధారణ, బుద్ధి, వేదార్థ స్మరణ ద్వారా బ్రహ్మను సంతోషపెట్టే విధంగా చేసే భక్తిని మానసిక భక్తి అంటారు.
మంత్రవేదనమస్కారైరగ్నిశ్రాద్ధాదిచింతనైః। జాప్యైశ్చావశ్యకైశ్చైవ వాచికీ భక్తిరిష్యతే
మంత్రపఠనం, వేదమంత్రాలు, నమస్కారం, అగ్ని, పితృకార్యాలపై ధ్యానం, అవసరమైన జపాలు — ఇవన్నీ వాచిక భక్తిగా భావించబడతాయి.
వ్రతోపవాసనియతైశ్చితేంద్రియనిరోధిభిః। భూషణైర్హేమరత్నాఢ్యైస్తథా చాంద్రాయణాదిభిః
వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఇంద్రియ నియంత్రణ, బంగారం, రత్నాలతో అలంకరణ, అలాగే చాంద్రాయణ వ్రతం వంటి వాటి ద్వారా శారీరక భక్తి చేయబడుతుంది.
బ్రహ్మకృచ్ఛ్రోపవాసైశ్చ తథాచాన్యైః శుభవ్రతైః। కాయికీభక్తిరాఖ్యాతా త్రివిధా తు ద్విజన్మనామ్
బ్రహ్మకృచ్చ్ర ఉపవాసాలు, ఇతర శుభవ్రతాలు చేయడం ద్వారా శారీరక భక్తి అవుతుంది. ఈ మూడు విధాల భక్తి ద్విజులకు వర్తిస్తుంది.
గోఘృతక్షీరదధిభిః రత్నదీపకుశోదకైః। గంధైర్మాల్యైశ్చ వివిధైర్ధాతుభిశ్చోపపాదితైః
ఆవుపెరుగు, పాలు, దహి, రత్నాలు, దీపాలు, దర్భ, నీరు, వివిధ పరిమళాలు, పుష్పమాలలు, లోహాలతో తయారైన వస్తువులతో పూజ చేయాలి.
ఘృతగుగ్గులుధూపైశ్చ కృష్ణాగరుసుగంధిభిః। భూషణైర్హేమరత్నాఢ్యైశ్చిత్రాభిః స్రగ్భిరేవ చ
నెయ్యి, గుగ్గిలం, కృష్ణాగరు వంటి సువాసనలు, బంగారం, రత్నాలతో అలంకరించిన ఆభరణాలు, అందమైన పుష్పమాలలతో పూజ చేయాలి.
నృత్యవాదిత్రగీతైశ్చ సర్వరత్నోపహారకైః। భక్ష్యభోజ్యాన్నపానైశ్చ యా పూజా క్రియతే నరైః
నాట్యం, వాద్యాలు, పాటలు, రకాల రత్నాల కానుకలు, భోజన పదార్థాలు, పానీయాలు, తినుబండారాలతో పూజను మనుషులు నిర్వహిస్తారు.
పితామహం సముద్దిశ్య భక్తిస్సా లౌకికీ మతా। వేదమంత్రహవిర్యోగైర్భక్తిర్యా వైదికీ మతా
పితామహుడైన బ్రహ్మను ఉద్దేశించి చేసే భక్తిని లోకిక భక్తిగా భావిస్తారు. వేదమంత్రాలు, హవిసులతో చేసే భక్తి వైదిక భక్తిగా పరిగణించబడుతుంది.
దర్శే వా పౌర్ణమాస్యాం వా కర్తవ్యమగ్నిహోత్రకమ్। ప్రశస్తం దక్షిణాదానం పురోడాశం చరుక్రియా
అమావాస్య లేదా పౌర్ణమి రోజున అగ్నిహోత్రం చేయాలి. దక్షిణా దానం, పిండిపదార్థాల నైవేద్యం, చారు తయారీ ప్రశంసించబడతాయి.
ఇష్టిర్ధృతిః సోమపానాం యజ్ఞీయం కర్మ సర్వశః। ఋగ్యజుఃసామజాప్యాని సంహితాధ్యయనాని చ
యజ్ఞాలు, స్థిరత, సోమపానం, అన్ని యజ్ఞకర్మలు, ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద జపాలు, సంహితల అధ్యయనం చేయాలి.
క్రియంతే విధిముద్దిశ్య సా భక్తిర్వైదికీష్యతే। అగ్ని భూమ్యనిలాకాశాంబునిశాకరభాస్కరమ్
ఈ కార్యాలు నియమానుసారం చేయాలి. ఇవే వైదిక భక్తిగా పరిగణించబడతాయి. అగ్ని, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, నీరు, చంద్రుడు, సూర్యుని పూజ చేయడం కూడా ఇందులో వస్తుంది.
సముద్దిశ్య కృతం కర్మ తత్సర్వం బ్రహ్మదైవతమ్। ఆధ్యాత్మికీ తు ద్వివిధా బ్రహ్మభక్తిః స్థితా నృప
ఈ దేవతలను ఉద్దేశించి చేసే అన్ని కర్మలు బ్రహ్మదైవతంగా భావించాలి. రాజా, బ్రహ్మపై ఆధ్యాత్మిక భక్తి రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.
సంఖ్యాఖ్యా యోగజా చాన్యా విభాగం తత్ర మే శృణు। చతుర్వింశతితత్వాని ప్రధానాదీని సంఖ్యయా
యోగం ద్వారా పుట్టిన మరో విధానం సంగ్య అని పిలుస్తారు. దాని విభాగాన్ని నా నుండి విను. ప్రథానం మొదలైన ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలను సంగ్య పద్ధతిలో లెక్కించబడతాయి.
అచేతనాని భోగ్యాని పురుషః పంచవింశకః। చేతనః పురుషో భోక్తా న కర్తా తస్య కర్మణః
ఆ తత్త్వాలు జడమైనవి, అనుభవానికి వస్తువులు. పురుషుడు ఇరవై ఐదవవాడు. పురుషుడు చైతన్యమయుడు, అనుభవించేవాడు, కానీ కర్మలకు కర్త కాదు.
ఆత్మా నిత్యోఽవ్యయశ్చైవ అధిష్ఠాతా ప్రయోజకః। అవ్యక్తః పురుషో నిత్యః కారణం చ పితామహః
ఆత్మ శాశ్వతమైనది, అవినాశమైనది, ఆధిపత్యాన్ని కలిగి, ప్రేరేపించేది. పురుషుడు అవ్యక్తుడు, నిత్యుడు, కారణమూ, పితామహుడూ కూడా.
తత్వసర్గో భావసర్గో భూతసర్గశ్చ తత్త్వతః। సంఖ్యయా పరిసంఖ్యాయ ప్రధానం చ గుణాత్మకమ్
తత్త్వ సృష్టి, భావ సృష్టి, భూత సృష్టి అన్నీ సంగ్య లెక్క ప్రకారం నిజంగా జరుగుతాయి. ప్రథానం గుణాలతో కూడినదిగా ఉంటుంది.
సాధర్మ్యమానమైశ్వర్యం ప్రధానం చ విధర్మి చ। కారణత్వం చ బ్రహ్మత్వం కామ్యత్వమిదముచ్యతే
సామ్యము, ఐశ్వర్యము, ప్రథానం, భేదము, కారణత్వము, బ్రహ్మత్వము, ఆకాంక్ష — ఇవన్నీ ఇలానే చెప్పబడ్డాయి.
ప్రయోజ్యత్వం ప్రధానస్య వైధర్మ్యమిదముచ్యతే। సర్వత్రకర్తృస్యద్బ్రహ్మపురుషస్యాప్యకర్తృతా
ప్రథానం ద్వారా ఉపయోగించబడే లక్షణాన్ని దాని భేదంగా అంటారు. అన్ని చోట్ల బ్రహ్మపురుషుడు కర్త అయినా, అతడికి అకర్తత్వం కూడా ఉంది.
చేతనత్వం ప్రధానే చ సాధర్మ్యమిదముచ్యతే। తత్వాంతరం చ తత్వానాం కర్మకారణమేవ చ
ప్రథానంలో చైతన్యం ఉండడాన్ని సామ్యంగా అంటారు. తత్త్వాల మధ్య భేదం, వాటి కర్మలకు కారణాలు కూడా అలాగే చెప్పబడతాయి.
ప్రయోజనం చ నైయోజ్యమైశ్వర్యం తత్వసంఖ్యయా। సంఖ్యాస్తీత్యుచ్యతే ప్రాజ్ఞైర్వినిశ్చిత్యార్థచింతకైః
ప్రయోజనం, అపయోగం, ఐశ్వర్యం — ఇవన్నీ తత్త్వాల లెక్క ప్రకారం. అర్థాన్ని బాగా తెలుసుకున్న పండితులు సంగ్యాన్ని ఇలా ప్రకటించారు.
ఇతి తత్వస్య సంభారం తత్వసంఖ్యా చ తత్వతః। బ్రహ్మతత్వాధికం చాపి శ్రుత్వా తత్వం విదుర్బుధాః
ఇలా తత్త్వాల సమాహారం, వాటి లెక్క వివరించబడింది. బ్రహ్మ తత్త్వానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను విని, జ్ఞానులు నిజాన్ని తెలుసుకుంటారు.
సాంఖ్యకృద్భక్తిరేషా చ సద్భిరాధ్యాత్మికీ కృతా। యోగజామపి భక్తానాం శృణు భక్తిం పితామహే
సంగ్యకర్తల భక్తిని మంచి వారు ఆధ్యాత్మికంగా స్థాపించారు. యోగం ద్వారా కలిగే భక్తిని కూడా విను, ఓ పితామహా.
ప్రాణాయామపరో నిత్యం ధ్యానవాన్నియతేంద్రియః। భైక్ష్యభక్షీ వ్రతీ వాపి సర్వప్రత్యాహృతేంద్రియః
ప్రాణాయామంలో నిత్యం నిమగ్నుడై, ధ్యానంలో ఉండి, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకొని, భిక్షతో జీవించి, వ్రతాలు పాటిస్తూ, అన్ని ఇంద్రియాలను ఉపసంహరించుకున్నవాడు.
ధారణం హృదయే కుర్యాద్ధ్యాయమానః ప్రజేశ్వరమ్। హృత్పద్మకర్ణికాసీనం రక్తవక్త్రం సులోచనమ్
హృదయంలో ధారణ చేసి, ప్రజల అధిపతిని ధ్యానిస్తూ, హృదయ పద్మంలో కూర్చున్న, ఎర్రని ముఖం, అందమైన కళ్ళతో ఉన్న దేవుణ్ణి ధ్యానించాలి.
పరితో ద్యోతితముఖం బ్రహ్మసూత్రకటీతటమ్। చతుర్వక్త్రం చతుర్బాహుం వరదాభయహస్తకమ్
అతని ముఖం చుట్టూ ప్రకాశిస్తుంది, నడుము బ్రహ్మసూత్రంతో అలంకరించబడి ఉంటుంది, నాలుగు ముఖాలు, నాలుగు చేతులు, వరదాభయ హస్తాలతో ఉంటాడు.
యోగజా మానసీ సిద్ధిర్బ్రహ్మభక్తిః పరా స్మృతా। య ఏవం భక్తిమాన్దేవే బ్రహ్మభక్తః స ఉచ్యతే
యోగం ద్వారా కలిగే మానసిక సిద్ధి బ్రహ్మ భక్తిగా చెప్పబడింది. ఇలాంటి భక్తి ఉన్నవాడు బ్రహ్మ భక్తుడని అంటారు.