పంథానో దేవలోకస్య బ్రాహ్మణైర్దశితాస్త్వమీ। ఏకోగ్నిః సర్వదా ధార్యో గృహస్థేన ద్విజన్మనా
దేవతల లోకానికి వెళ్లే మార్గాలు బ్రాహ్మణులు చూపించారు. గృహస్థుడైన ద్విజుడు ఎప్పుడూ ఒకే అగ్నిని నిలిపి ఉంచాలి.
వినాగ్నినా ద్విజేనేహ గార్హస్థ్యన్న తు లభ్యతే। భీష్మ ఉవాచ। యోఽసౌ కపాలాదుత్పన్నో నరో నామ ధనుర్ద్ధరః
ఇక్కడ అగ్ని లేకుండా ద్విజుడు గృహస్థాశ్రమ ఫలితాన్ని పొందలేడు. భీష్ముడు పలికాడు: కపాలం నుండి పుట్టిన ధనుర్ధారి నరుడు—
కిమేష మాధవాజ్జాత ఉతాహో స్వేన కర్మణా। ఉత రుద్రేణ జనితో హ్యథవా బుద్ధిపూర్వకమ్
అతడు మాధవుని వల్ల పుట్టాడా, లేక తన కర్మ వల్లనా? లేక రుద్రుడు సృష్టించాడా, లేదా యోచనతో పుట్టాడా?
బ్రహ్మన్హిరణ్యగర్భోఽయమండజాతశ్చతుర్ముఖః। అద్భుతం పఞ్చమం తస్య వక్త్రం తత్కథముత్థితమ్
బ్రాహ్మణా, హిరణ్యగర్భుడు అండం నుండి పుట్టినవాడు, నాలుగు ముఖాలు కలవాడు. అతని అయిదవ ముఖం ఆద్భుతంగా ఎలా పుట్టింది?
సత్వే రజో న దృశ్యేత న సత్వం రజసి క్వచిత్। సత్వస్థో భగవాన్బ్రహ్మా కథముద్రేకమాదధాత్
సత్వంలో రాజసం కనిపించదు, రాజసంలో ఎక్కడా సత్వం ఉండదు. సత్వంలో నిలిచిన బ్రహ్మదేవుడు ఎలా అధికతను పొందాడు?
మూఢాత్మనా నరో యేన హంతుం హి ప్రహితో హరం। పులస్త్య ఉవాచ। మహేశ్వరహరీ చైతో ద్వావేవ సత్పథి స్థితౌ
ఎవరివల్ల మూర్ఖుడైన ఆ నరుడు హరుడిని సంహరించేందుకు పంపించబడ్డాడు? పులస్త్యుడు పలికాడు: మహేశ్వరుడు, హరిదేవుడు—ఈ ఇద్దరూ ధర్మమార్గంలో నిలిచినవారు.
తయోరవిదితం నాస్తి సిద్ధాసిద్ధం మహాత్మనోః। బ్రహ్మణః పంచమం వక్త్రమూర్ద్ధ్వమాసీన్మహాత్మనః
ఈ మహాత్ములకు సిద్ధమైనా, అసిద్ధమైనా ఏదీ తెలియని విషయం లేదు. బ్రహ్మదేవుని అయిదవ ముఖం పైభాగంలో ఉంది.
తతో బ్రహ్మాభవన్మూఢో రజసా చోపబృంహితః। తతోఽయం తేజసా సృష్టిమమన్యత మయా కృతా
అప్పుడే బ్రహ్మదేవుడు మూర్ఖుడై, రాజసిక గుణంతో బలపడిపోయాడు. అప్పుడు సృష్టి తన శక్తితోనే జరిగిందని భావించాడు.
మత్తోఽన్యో నాస్తి వై దేవో యేన సృష్టిః ప్రవర్తితా। సహ దేవాః సగంధర్వాః పశుపక్షిమృగాకులాః
నా తప్ప ఇంకొక దేవుడు లేడు, నా వల్లే సృష్టి జరుగుతోంది. దేవతలు, గంధర్వులు, పశువులు, పక్షులు, మృగాలు—all కలిపి.
ఏవం మూఢః స పంచాస్యో విరించిరభవత్పునః। ప్రాగ్వక్త్రం ముఖమేతస్య ఋగ్వేదస్య ప్రవర్తకమ్
ఇలా మూర్ఖుడై, అయిదు ముఖాల విరించి మళ్లీ పుట్టాడు. అతని ముందు ముఖమే ఋగ్వేదానికి ఆది.
ద్వితీయం వదనం తస్య యజుర్వేదప్రవర్తకమ్। తృతీయం సామవేదస్య అథర్వార్థం చతుర్థకమ్
అతని రెండవ ముఖం యజుర్వేదానికి, మూడవది సామవేదానికి, నాలుగవది అథర్వవేదానికి ఆది.
సాంగోపాంగేతిహాసాంశ్చ సరహస్యాన్ససంగ్రహాన్। వేదానధీతే వక్త్రేణ పంచమేనోర్ద్ధ్వచక్షుషా
వేదాలకు సంబంధించిన ఉపాంగాలు, ఇతిహాసాలు, రహస్యాలు, సంగ్రహాలతో కలిపి, అయిదవ ముఖంతో, పైకి చూస్తూ వేదాలను పఠిస్తాడు.
తస్యాఽసురసురాః సర్వే వక్త్రస్యాద్భుతవర్చసః। తేజసా న ప్రకాశంతే దీపాః సూర్యోదయే యథా
ఆ అద్భుత కాంతివంతమైన ముఖం ముందు దేవతలు, అసురులు అందరూ తమ కాంతిని చూపలేరు. అది సూర్యోదయానికి దీపాలు వెలిగినట్టు.
స్వపురేష్వపి సోద్వేగా హ్యవర్తంత విచేతసః। న కంచిద్గణయేచ్చాన్యం తేజసా క్షిపతే పరాన్
తమ తమ లోకాల్లో ఉన్నా, భయంతో, అయోమయంతో, ఎవ్వరినీ పట్టించుకోలేదు. అతని తేజస్సుతో ఇతరులు తుడిపాటుకి గురయ్యారు.
నాభిగంతు న చ ద్రష్టుం పురస్తాన్నోపసర్పితుమ్। శేకుస్త్రస్తాః సురాస్సర్వే పద్మయోనిం మహాప్రభుమ్
ముందు నుండి చేరడం, చూడడం, దగ్గరకి రావడం దేవతలకు సాధ్యపడలేదు. భయంతో, పద్మయోని మహాప్రభువుని దగ్గరకి రాలేకపోయారు.
అభిభూతమివాత్మానం మన్యమానా హతత్విషః। సర్వే తే మంత్రయామాసుర్దైవతా హితమాత్మనః
తమ తేజస్సు పోయిందని, తాము అధికంగా నష్టపోయామని భావించి, అందరూ కలిసి దేవతల మేలుకోసం ఆలోచించారు.
గచ్ఛామః శరణం శంభుం నిస్తేజసోఽస్య తేజసా। దేవా ఊచుః। నమస్తేసర్వసత్వేశ మహేశ్వర నమోనమః౧౦౦ 1.14.
మన తేజస్సు పోయింది, బ్రహ్మదేవుని తేజస్సు ముందు మనం బలహీనులం. శంభుని ఆశ్రయించుదాం. దేవతలు పలికారు: సర్వజీవుల అధినాథా, మహేశ్వరా, నీకు మళ్లీ మళ్లీ నమస్సులు!
జగద్యోనే పరంబ్రహ్మ భూతానాం త్వం సనాతనః। ప్రతిష్ఠా సర్వజగతాం త్వం హేతుర్విష్ణునా సహ
ప్రపంచానికి మూలమైన పరబ్రహ్మా, భూతాలకు నిత్యుడవు. సమస్త లోకాలకూ నీవే ఆధారం, విష్ణువుతో కలిసి కారణుడవు.
ఏవం సంస్తూయమానోసౌ దేవర్షిపితృదానవైః। అంతర్హిత ఉవాచేదం దేవాః ప్రార్థయతేప్సితమ్
ఇలా దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, దానవులు అందరూ స్తుతిస్తూ ఉండగా, ఆయన కనిపించకుండా పోయి, 'దేవతలారా, మీకు కావలసినది అడగండి' అని అన్నారు.
దేవా ఊచుః। ప్రత్యక్షదర్శనం దత్వా దేహి దేవ యథేప్సితమ్। కృత్వా కారుణ్యమస్మాకం వరశ్చాపి ప్రదీయతామ్
దేవతలు అన్నారు: 'ప్రభూ, మాకు ప్రత్యక్ష దర్శనం ఇచ్చి, మీకు ఇష్టమైన వరాన్ని మాకు దయచేయండి. మాపై దయ చూపించి, ఒక వరాన్ని కూడా అనుగ్రహించండి.'
యదస్మాకం మహద్వీర్యం తేజ ఓజః పరాక్రమః। తత్సర్వం బ్రహ్మణా గ్రస్తం పంచమాస్యస్య తేజసా
'మా గొప్ప బలము, తేజస్సు, శక్తి, పరాక్రమం అన్నీ బ్రహ్మదేవుడు తన ఐదవ ముఖం తేజంతో మింగేశాడు.'
వినేశుః సర్వతేజాంసి త్వత్ప్రసాదాత్పునః ప్రభో। జాయతే తు యథాపూర్వం తథా కురు మహేశ్వర
'ప్రభూ, మా అన్ని శక్తులు నశించిపోయాయి. మీ దయవల్ల అవి మళ్లీ పూర్వంలా కలగాలని మాకు అనుగ్రహించండి, మహేశ్వరా.'
తతః ప్రసన్నవదనో దేవైశ్చాపి నమస్కృతః। జగామ యత్ర బ్రహ్మాఽసౌ రజోహంకారమూఢధీః
అప్పుడు, సంతోషంగా ఉన్న ముఖంతో, దేవతలు నమస్కరించగా, ఆయన బ్రహ్మదేవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు. ఆ బ్రహ్మదేవుడు అహంకారంతో, రజోగుణంలో మునిగి ఉండేవాడు.
స్తువంతో దేవదేవేశం పరివార్య సమావిశన్। బ్రహ్మా తమాగతం రుద్రం న జజ్ఞే రజసావృతః
దేవతలు దేవదేవుని చుట్టుముట్టి స్తుతిస్తూ లోపలికి వెళ్లారు. కానీ రజోగుణంతో కప్పబడిన బ్రహ్మదేవుడు వచ్చిన రుద్రుని గుర్తించలేకపోయాడు.
సూర్యకోటిసహస్రాణాం తేజసా రంజయన్జగత్। తదాదృశ్యత విశ్వాత్మా విశ్వసృగ్విశ్వభావనః
పది లక్షల సూర్యుల తేజంతో ప్రపంచాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ, ఆ విశ్వాత్మ, సృష్టికర్త, పోషకుడు అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
సపితామహమాసీనం సకలం దేవమండలమ్। అభిగమ్య తతో రుద్రో బ్రహ్మాణం పరమేష్ఠినమ్
పితామహుడైన బ్రహ్మదేవుడు అన్ని దేవతల సమూహంతో కూర్చున్నప్పుడు, రుద్రుడు ఆయన దగ్గరకు వెళ్లాడు.
అహోతితేజసా వక్త్రమధికం దేవ రాజతే। ఏవముక్త్వాట్టహాసం తు ముమోచ శశిశేఖరః
'దేవా! నీ ముఖం మరింత తేజంగా మెరుస్తోంది,' అని చెప్పి, చంద్రుడిని మస్తకంపై ధరించిన ఆయన గట్టిగా నవ్వాడు.
వామాంగుష్ఠనఖాగ్రేణ బ్రహ్మణః పంచమం శిరః। చకర్త కదలీగర్భం నరః కరరుహైరివ
వామపక్షపు అంగుళి గోరు తోడుతో బ్రహ్మదేవుని ఐదవ తలని, మనిషి అరటి మొక్కను గోర్లు తోడుతో తీయగలిగినట్టు, ఆయన తొలగించాడు.
విచ్ఛిన్నం తు శిరః పశ్చాద్భవహస్తే స్థితం తదా। గ్రహమండలమధ్యస్థో ద్వితీయ ఇవ చంద్రమాః
తల తెగిపోయి ఆయన చేతిలో మెరిసిపోతూ, గ్రహమండల మధ్యలో రెండవ చంద్రుడిలా కనిపించింది.
కరోత్క్షిప్తకపాలేన ననర్త చ మహేశ్వరః। శిఖరస్థేన సూర్యేణ కైలాస ఇవ పర్వతః
చేతిలో కపాలాన్ని పైకి ఎత్తుకొని, మహేశ్వరుడు నాట్యం చేశాడు. అది శిఖరంపై సూర్యుడు ఉన్న కైలాసపర్వతంలా కనిపించింది.