ప్రథమం పుష్కరారణ్యే నైమిషే తదనంతరం। ధర్మారణ్యం పునః ప్రాప్య శ్రాద్ధం భక్త్యా ప్రదాస్యతి
మొదట పుష్కర అరణ్యంలో, తరువాత నైమిశారణ్యంలో, మళ్లీ ధర్మారణ్యానికి వెళ్లి, భక్తితో శ్రాద్ధం నిర్వహిస్తారు.
గయాయాం ధర్మపృష్ఠే వా సరసి బ్రహ్మణస్తథా। గయాశీర్షవటే చైవ పితౄణాం దత్తమక్షయమ్
గయాలో, ధర్మపృష్టంలో, బ్రహ్మసరోవరంలో, గయాశీర్షవటంలో పితృదేవతలకు ఇచ్చిన దానం ఎప్పటికీ నశించదు.
వ్రజన్కృత్వా నివాపం యస్త్వధ్వానం పరిసర్పతి। నరకస్థాన్పితౄన్సోపి స్వర్గం నయతి సత్వరం
పిండప్రదానం చేసి, ప్రయాణమార్గంలో నడిచేవాడు, నరకంలో ఉన్న తన పితృదేవతలను త్వరగా స్వర్గానికి చేర్చగలడు.
కులే తస్య న రాజేంద్ర ప్రేతో భవతి కశ్చన। ప్రేతత్వం మోక్షభావం చ పిండదానాచ్చ గచ్ఛతి
రాజా! అతని వంశంలో ఎవ్వరూ ప్రేతయోనిలోకి పోరు. పిండప్రదానంతో ప్రేతత్వం, బంధనం రెండూ పోతాయి.
ఏకో మునిస్తామ్రకరాగ్రహస్తో హ్యామ్రేషు మూలే సలిలం దదాతి। ఆమ్రాశ్చ సిక్తాః పితరశ్చ తృప్తా ఏకా క్రియా ద్వ్యర్థకరీ ప్రసిద్ధా
ఒక ముని, రాగిరంగు చేతులతో, మామిడి చెట్టు వేరుల వద్ద నీళ్లు పోస్తాడు. అప్పుడు మామిడి చెట్లు తృప్తిపొందుతాయి, పితృదేవతలు సంతోషిస్తారు. ఒకే కార్యం రెండు ప్రయోజనాలు ఇస్తుంది.
గయాయాం పిణ్డదానస్య నాన్యద్దానం విశిష్యతే। ఏకేన పిండదానేన తృప్తాస్తే మోక్షగామినః
గయాలో పిండప్రదానం కన్నా గొప్ప దానం మరొకటి లేదు. ఒకే పిండప్రదానంతో మోక్షాన్ని కోరేవారు తృప్తిపొందుతారు.
ధాన్యప్రదానం ప్రవరం వదంతి వసుప్రదానం చ తథామునీంద్రాః। గయా సుతీర్థేషు నరైః ప్రదత్తం తద్ధర్మహేతుం ప్రవరం వదంతి
ధాన్యదానం, ధనదానం అత్యుత్తమమని మునులు చెబుతారు. గయా పవిత్ర తీర్థాలలో మనుషులు ఇచ్చిన దానం ధర్మానికి ప్రధాన కారణమని ప్రసిద్ధి.
సర్వాత్మనా సురుచినా మహాచల మహానదీ। యే తు పశ్యంతి తాం గత్వా మానసే దక్షిణోత్తరే
ఎవరైనా హృదయపూర్వకంగా, ఆనందంతో, ఆ మహా పర్వతాన్ని, మహానదిని, మానస సరస్సు దక్షిణ, ఉత్తర భాగాల్లో దర్శిస్తే—
ప్రణమ్య ద్విజముఖ్యేభ్యః ప్రాప్తం తైర్జన్మనః ఫలం। యద్యదిచ్ఛతి వై మర్త్యస్తత్తదాప్నోత్యసంశయమ్
ద్విజులైన గొప్పవారికి నమస్కరించి, వారు జన్మఫలాన్ని పొందుతారు. మానవుడు ఏది కోరినా, అది నిస్సందేహంగా లభిస్తుంది.
ఏష తూద్దేశతః ప్రోక్తస్తీర్థానాం సగ్రహో మయా। వాగీశోపి న శక్నోతి విస్తరాత్కిము మానుషః
ఇలా నేను తీర్థాల సమాహారాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరించాను. వాగ్దేవత కూడా పూర్తిగా వివరించలేరు, మరి మానవుడు ఎలా చెప్పగలడు?
సత్యం తీర్థం దయా తీర్థం తీర్థమిన్ద్రియనిగ్రహః। వర్ణాశ్రమాణాం గేహేపి తీర్థం శమ ఉదాహృతమ్
సత్యం తీర్థం, దయ తీర్థం, ఇంద్రియనిగ్రహం తీర్థం. అన్ని వర్ణాశ్రమాల వారి ఇళ్లలోనూ శాంతమే తీర్థంగా చెప్పబడింది.
యేషు తీర్థేషు యచ్ఛ్రాద్ధం తత్కోటిగుణమిష్యతే। గయాయాం యత్తు వై శ్రాద్ధం తచ్ఛ్రాద్ధమపవర్గదమ్
ఏ తీర్థంలో చేసిన శ్రాద్ధం అయినా వేల రెట్లు ఫలితమిస్తుంది. కానీ గయాలో చేసిన శ్రాద్ధం మోక్షాన్ని ఇస్తుంది.
యస్మాత్తస్మాత్ప్రయత్నేన తీర్థే శ్రాద్ధం విధీయతే। ప్రాతఃకాలో ముహూర్తాంస్త్రీన్సంగవస్తావదేవ తు
కావున, పవిత్రమైన స్థలంలో శ్రాద్ధం శ్రద్ధతో చేయాలి. ఉదయం కాలం మూడు ముహూర్తాలు ఉంటుంది, అలాగే సంగవ కాలం కూడా అంతే ఉంటుంది.
మధ్యాహ్నస్త్రిముహూర్తః స్యాదపరాహ్ణస్తతః పరమ్। సాయాహ్నస్త్రిముహూర్తః స్యాచ్ఛ్రాద్ధం తత్ర న కారయేత్
మధ్యాహ్నం మూడు ముహూర్తాలు ఉంటుంది; ఆ తరువాత అపరాహ్నం వస్తుంది. సాయంత్రం కూడా మూడు ముహూర్తాలు ఉంటుంది, ఆ సమయంలో శ్రాద్ధం చేయకూడదు.
రాక్షసీ నామ సా వేలా గర్హితా సర్వకర్మసు। అహ్నో ముహూర్తా వ్యాఖ్యాతా దశపంచ చ సర్వదా
ఆ కాలాన్ని రాక్షసీ అని అంటారు, అది అన్ని కర్మలకు నిషిద్ధమైనది. ఒక రోజులో పదిహేను ముహూర్తాలు ఎప్పుడూ చెప్పబడతాయి.
తత్రాష్టమో ముహూర్తో యః స కాలః కుతపః స్మృతః। మధ్యాహ్నాత్సర్వదా యస్మాన్మందీ భవతి భాస్కరః
వాటిలో ఎనిమిదవ ముహూర్తం కుతప కాలంగా ప్రసిద్ధి. మధ్యాహ్నం తర్వాత భాస్కరుడు కాంతిని తగ్గించుకుంటాడు.
తస్మాదనంతఫలదస్తత్రారంభో విశిష్యతే। ఖడ్గపాత్రం చ కుతపస్తథా నైపాలకంబలమ్
ఆ కాలంలో ప్రారంభించిన కార్యాలకు అనంత ఫలితాలు కలుగుతాయి. కుతపం ఖడ్గపాత్రం, నెపాళీ కంబళంతో కూడినదిగా కూడా చెప్పబడింది.
రుక్మం దర్భాస్తిలా గావో దౌహిత్రశ్చాష్టమః స్మృతః। పాపం కుత్సితమిత్యాహుస్తస్య తత్తాపకారిణః
బంగారం, దర్భ, నువ్వులు, ఆవులు, కుమార్తె కుమారుడు కూడా ఎనిమిదవదిగా పరిగణించబడతారు. ఇవన్నీ పాపకరమైనవి, తక్కువగా భావించబడేవి, బాధను కలిగించేవి అని అంటారు.
అష్టావేతే యతస్తస్మాత్కుతపా ఇతి విశ్రుతాః। ఊర్ధ్వం ముహుర్త్తాత్కుతపాన్మహూర్త్తం చ చతుష్టయమ్
ఈ ఎనిమిది కారణంగా వాటిని కుతపాలు అని ప్రసిద్ధి. కుతప కాలం తర్వాత ఇంకా నాలుగు ముహూర్తాలు ఉంటాయి.
ముహూర్త్తపంచకం చైవ స్వధావాచనమిష్యతే। విష్ణుదేహసముద్భూతాః కుశాః కృష్ణతిలాస్తథా
ఐదు ముహూర్తాలు కూడా స్వధా అర్పణకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి. కుశలు, నల్ల నువ్వులు విష్ణువు శరీరంలో పుట్టినవిగా చెప్పబడతాయి.
శ్రాద్ధస్య లక్షణం కాలమితి ప్రాహుర్మనీషిణః। తిలోదకాంజలిర్దేయో జలాంతే తీర్థవాసిభిః
శ్రాద్ధానికి ఇది యోగ్యమైన కాలమని పండితులు చెబుతారు. తీర్థంలో నివసించే వారు నీటి పూజ అనంతరం నువ్వులతో నీళ్లు సమర్పించాలి.
సదర్భహస్తేనైకేన గృహే శ్రాద్ధం గమిష్యతి। పుణ్యం పవిత్రమాయుష్యం సర్వపాపవినాశనమ్
ఒక చేతిలో దర్భ పట్టుకుని ఇంట్లో శ్రాద్ధం చేయాలి. ఇది పుణ్యాన్ని, పవిత్రతను, ఆయుష్షును ఇస్తుంది, అన్ని పాపాలను నశింపజేస్తుంది.
బ్రహ్మణా చైవ కథితం తీర్థశ్రాద్ధానుకీర్తనమ్। శృణోతి యః పఠేద్వాపి శ్రీమాన్సంజాయతే నరః
తీర్థాలలో శ్రాద్ధ విశేషాలను బ్రహ్మ చెప్పాడు. దీన్ని వినేవాడు లేదా పఠించేవాడు ధన్యుడవుతాడు.
శ్రాద్ధకాలే చ వక్తవ్యం తథా తీర్థనివాసిభిః। సర్వపాపోపశాంన్త్యర్థమలక్ష్మీనాశనం మతం
శ్రాద్ధ సమయంలో తీర్థవాసులు ఇలా ప్రకటించాలి: ఇది అన్ని పాపాలను నివారించేది, దురదృష్టాన్ని తొలగించేది అని భావించబడుతుంది.
ఇదం పవిత్రం యశసో నిధానమిదం మహాపాతకనాశనం చ। బ్రహ్మార్కరుద్రైరభిపూజితం చ శ్రాద్ధస్య మాహాత్మ్యముశంతి తజ్జ్ఞాః
ఇది పవిత్రమైనది, కీర్తికి నిలయమైనది, మహాపాతకాలను నశింపజేసేది. బ్రహ్మ, సూర్యుడు, రుద్రుడు దీనిని గౌరవించారని జ్ఞానులు శ్రాద్ధ మహిమను వివరించారు.
భీష్మ ఉవాచ। సోమవంశః కథం జాతః కథయాత్ర విశారద। తద్వంశే కేతురాజానో బభూవుః కీర్తివర్ద్ధనాః
భీష్ముడు ఇలా అడిగాడు: సోమవంశం ఎలా పుట్టింది? నీవు చెప్పు. ఆ వంశంలో పేరుగాంచిన రాజులు ఎవరు?
పులస్త్య ఉవాచ। ఆదిష్టో బ్రహ్మణా పూర్వమత్రిః సర్గవిధౌ పురా। అనంతరం నామ తపః సృష్ట్యర్థం తప్తవాన్విభుః
పులస్త్యుడు ఇలా చెప్పాడు: సృష్టి ప్రారంభంలో అత్రిని బ్రహ్మ ఆదేశించాడు. సృష్టి కోసం అతను అనంతర అనే తపస్సు చేశాడు.
యదానందకరం బ్రహ్మ భగవన్క్లేశనాశనం। బ్రహ్మరుద్రేన్ద్రసూర్యాణామభ్యంతరమతీంద్రియం
ఆనందాన్ని కలిగించేవాడు, కష్టాలను తొలగించేవాడు, బ్రహ్మ, రుద్రుడు, సూర్యునిలో అంతర్గతంగా ఉన్నవాడు, ఇంద్రియాలకు అతీతమైన భగవంతుడు,
శాన్తిం కృత్వాత్మమనసా తదత్రిః సంయమే స్థితః। మాహాత్మ్యం తపసో వాపి పరమానందకారకం
అత్రి మనసును శాంతింపజేసి, నియమంతో ఉండి తపస్సులో నిలిచాడు. తపస్సు మహిమ పరమానందాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడింది.
యస్మాద్వంశపతిః సార్ద్ధం సమయే తదధిష్ఠితః। తం దృష్ట్వాచష్ట సోమేన తస్మాత్సోమోభవద్విభుః
ఆ సమయంలో వంశపతి భార్యతో కలసి స్థిరంగా ఉండగా, సోముడు అతన్ని చూసి ప్రసంగించాడు. అలా సోముడు జన్మించాడు.