అపత్యాని మదీయాని మాతృస్నేహేన పాలయ। తథేత్యుక్త్వా చ సా దేవమగాత్కామాయ సువ్రతా
నా పిల్లలను తల్లి ప్రేమతో సంరక్షించు అని ఆమె చెప్పింది. ఆ ధర్మవంతురాలు అంగీకరించి, మనసులో కలయిక కోరికతో దేవుని వద్దకు వెళ్లింది.
కామయామాస దేవోపి సంజ్ఞేయమితి చాదరాత్। జనయామాస సావర్ణిం మనుం మనుస్వరూపిణమ్
ఆ దేవుడు కూడా ఆమెను సంజ్ఞ అని భావించి, గౌరవంతో కోరుకున్నాడు. ఆమె మనుస్వరూపుడైన సావర్ణి మనువును ప్రసవించింది.
సవర్ణత్వాచ్చ సావర్ణేర్మనోర్వైవస్వతస్య తు। తతః సుతాం చ తపతీం త్వాష్ట్రీం చైవ క్రమేణ తు
వైవస్వత మనువు కుమారుడైన సావర్ణికి తన వర్ణసామ్యత వల్లే ఆ పేరు వచ్చింది. తరువాత ఆమె క్రమంగా తపతీ, త్వష్టృ కుమార్తె అనే ఇద్దరు కుమార్తెలను కనింది.
ఛాయాయాం జనయామాస సంజ్ఞేయమితి భాస్కరః। ఛాయా స్వపుత్రే త్వధికం స్నేహం చక్రే మనౌ తదా
సంజ్ఞ అని భావించి భాస్కరుడు ఛాయలో ఒక కుమారుణ్ని కనాడు. ఆ సమయంలో ఛాయ తన కుమారునిపై మనువుతో పోలిస్తే ఎక్కువ ప్రేమ చూపించింది.
న చక్షమే మనుః పూర్వస్తద్యమః క్రోధమూర్ఛితః। సంతర్జయామాస తదా పాదముత్క్షిప్య దక్షిణం
అదంతా మనువు తట్టుకోలేకపోయాడు. యముడు కోపంతో ఊగిపోయి, తన కుడిపాదాన్ని పైకి ఎత్తి ఆమెను బెదిరించాడు.
శశాప చ యమం ఛాయా భవతు క్రిమిసంయుతః। పాదోయమేకో భవితా పూయశోణితవిస్రవః
అప్పుడు ఛాయ యముని శపించి, 'నీ ఈ పాదం పురుగులతో నిండిపోవాలి, పుయి, రక్తం కారాలి' అని చెప్పింది.
నివేదయామాస పితుర్యమః శాపేన ధర్షితః। నిఃకారణమహం శప్తో మాత్రా దేవ సకోపయా
శాపంతో బాధపడిన యముడు తన తండ్రికి చెప్పాడు: 'దేవా! నా తల్లి నిష్కారణంగా కోపంతో నన్ను శపించింది.'
బాలభావాన్మయా కించిదుద్యతశ్చరణః సకృత్। మనునా వార్యమాణాపి మమ శాపమదాద్విభో
'పిల్లలా ఉండి, నేను కేవలం ఒక్కసారి పాదాన్ని కొంచెం పైకి ఎత్తాను. మనువు నన్ను ఆపినా, ఆమె నాకు ఈ శాపం ఇచ్చింది ప్రభూ.'
ప్రాయో న మాతా సాస్మాకమసమా స్నేహతో యతః। దేవోప్యాహ యమం భూయః కిం కరోమి మహామతే౫౦ 1.8.
'ఆమె నిజంగా మన తల్లి కాదేమో, ఎందుకంటే ఆమె ప్రేమ మనందరిపట్ల సమానంగా లేదు.' దేవుడు యమునితో మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: 'మహామతి! నేను ఇంకేమి చేయగలను?'
సౌఖ్యాత్కస్య న దుఃఖం స్యాదథవా కర్మసంతతిః। అనివార్యా భవస్యాపి కా కథాన్యేషు జంతుషు
'సుఖం కోసం ఎవరికైనా బాధలు రావడం సహజమే. లేదా, ఇది కర్మల పరంపర. నీలాంటి వారికి కూడా తప్పదంటే, ఇతరులకు ఎలా తప్పుతుంది?'
కృకవాకుస్తవ పదే స క్రిమిం భక్షయిష్యతి। ఖంజం చ రుచిరం చైవ పాదమేతద్భవిష్యతి
'నీ పాదం దగ్గర ఒక కాకి పురుగును తింటుంది. ఆ పాదం ముడుచుకుపోయి, ఆకారం చెడిపోతుంది.'
ఏవముక్తః సమాశ్వస్తస్తపస్తీవ్రం చకార హ। వైరాగ్యాత్పుష్కరే తీర్థే ఫలఫేనానిలాశనః
ఇలా చెప్పిన తరువాత, యముడు ధైర్యం పొందాడు. విరక్తితో పుష్కర తీర్థంలో కఠిన తపస్సు చేసి, కాయలు, నురుగు, గాలిని మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకున్నాడు.
పితామహం సమారాధ్య యావద్వర్షాయుతం పునః। తపఃప్రభావాద్దేవేశః సంతుష్టః పద్మసంభవః
పదివేలు సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, పితామహుడిని పూజించాడు. ఆ తపస్సు ప్రభావంతో దేవతలాధిపతి పద్మసంభవుడు సంతోషించాడు.
వవ్రే స లోకపాలత్వం పితృలోకం తథాక్షయం। ధర్మాధర్మాత్మకస్యాస్య జగతస్తు పరీక్షణమ్
అప్పుడు యముడు లోకపాలకుడి పదవిని, పితృలోకాన్ని ఎప్పటికీ నిలిచేలా చేయాలని, ఈ లోకాన్ని ధర్మాధర్మాల పరంగా పరీక్షించే అధికారం కావాలని కోరాడు.
ఏవం స లోకపాలత్వమగమత్పద్మసంభవాత్। పితౄణామాధిపత్యం చ ధర్మాధర్మస్య చానఘ
అలా పద్మసంభవుని అనుగ్రహంతో యముడు లోకపాలకుడి స్థానం, పితృల అధిపత్యం, ధర్మాధర్మాలపై అధికారాన్ని పొందాడు, పాపరహితుడా!
వివస్వానథ తజ్జ్ఞాత్వా సంజ్ఞాయాః కర్మచేష్టితం। త్వష్టుః సమీపమగమదాచచక్షే సరోషవాన్
తర్వాత వివస్వాన్ సంజ్ఞ చేసిన పనులను తెలుసుకుని, కోపంతో త్వష్టృవద్దకు వెళ్లి తన మనసులో ఉన్నదాన్ని చెప్పాడు.
తమువాచ తతస్త్వష్టా సాంత్వపూర్వమిదం వచః। తవాసహంతీ భగవంస్తేజస్తీవ్రం తమోనుద
అప్పుడు త్వష్టృ ముందుగా సాంత్వనతో ఇలా అన్నాడు: 'భగవన్! నీ తేజస్సు, చీకటిని తొలగించేది, ఆమెకు భరించలేనిది అయింది.'
బడవారూపమాస్థాయ మత్సకాశమిహాగతా। నివారితా మయా సా చ త్వద్భయేన దివస్పతే
'ఆమె గుర్రము రూపం ధరించి నా వద్దకు వచ్చింది. నీ భయంతోనే నేను ఆమెను అడ్డుకున్నాను, దినకరా!'
యస్మాదవిజ్ఞాతమనా మత్సకాశమిహాగతా। తస్మాన్మదీయం భవనం ప్రవేష్టుం న తవార్హతి
నీవు తెలియని మనసుతో నా దగ్గరకు వచ్చావు కనుక, నా ఇంట్లోకి ప్రవేశించడానికి నీవు అర్హురాలు కాను.
ఏవముక్తా జగామాశు మరుదేశమనిందితా। బడవారూపమాస్థాయ భూతలే సంప్రతిష్ఠితా
ఆమె ఇలా అనగానే, అపరాధం లేని ఆమె వెంటనే ఎడారికి వెళ్లి, గుర్రము రూపం ధరించి భూమిపై నిలిచింది.
తస్మాత్ప్రసాదం కురు మే యద్యనుగ్రహభాగహమ్। అపనేష్యామి తే తేజః కృత్వా యంత్రే దివాకరమ్
కాబట్టి, నేను నీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడనైతే, దయచూపు. నీ తేజస్సును తొలగించి, సూర్యుడిని ఒక యంత్రంలో ఉంచుతాను.
రూపం తవ కరిష్యామి లోకానందకరం ప్రభో। తథేత్యుక్తః స రవిణా భ్రమే కృత్వా దివాకరం
ప్రభూ! నీ రూపాన్ని లోకాలకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేలా చేస్తాను అని ఆమె చెప్పగా, సూర్యుడు అయోమయంతో అంగీకరించాడు.
పృథక్చకార తేజశ్చ చక్రం విష్ణోః ప్రకల్పయత్। త్రిశూలం చాపి రుద్రస్య వజ్రమింద్రస్య చాపరం
అతడు తన తేజస్సును వేరుచేసి, విష్ణువు చక్రాన్ని, రుద్రుని త్రిశూలాన్ని, ఇంద్రునికి వజ్రాయుధాన్ని తయారు చేశాడు.
దైత్యదానవసంహర్తృ సహస్రకిరణాత్మకం। రూపం చాప్రతిమం చక్రే త్వష్టా పద్భ్యామృతే మహత్
తక్షకుడు, దైత్య దానవులను సంహరించగల, వెయ్యి కిరణాలతో కూడిన అపూర్వమైన రూపాన్ని, పాదాలు మినహాయించి, మహత్తరంగా సృష్టించాడు.
న శశాక చ తద్ద్రష్టుం పాదరూపం రవేః పునః। అద్యాపి చ తతః పాదౌ న కశ్చిత్కారయేత్క్వచిత్
ఆ తరువాత ఎవరూ సూర్యుని పాదాల రూపాన్ని చూడలేకపోయారు. అందుకే ఇప్పటికీ ఎవరూ ఎక్కడా ఆ పాదాలను చిత్రించరు.
యః కరోతి స పాపిష్ఠో గతిమాప్నోతి నిందితాం। కుష్ఠరోగమవాప్నోతి లోకేస్మిన్దుఃఖసంజ్ఞితం
అలా చేసే వాడు మహాపాపి, అపవాదమైన స్థితిని పొందుతాడు, కుష్ఠు వ్యాధిని పొందుతాడు, లోకంలో బాధపడే వాడిగా ప్రసిద్ధి చెందుతాడు.
తస్మాన్న ధర్మకామార్థీ చిత్రేష్వాయతనేషు చ। న క్వచిత్కారయేత్పాదౌ దేవదేవస్య ధీమతః
కాబట్టి, ధర్మం, కామం, అర్థం కోరుకునే వారు ఎవరూ ఎక్కడా, చిత్రాలలో లేదా ఆలయాలలో, దేవదేవుడైన జ్ఞానవంతుని పాదాలను చేయరాదు.
తతః స భగవాన్గత్వా భూర్లోకమమరాధిపః। కామయామాస కామార్తో ముఖ ఏవ దివాకరః
అంతట ఆ భాగవంతుడు, అమరాధిపతి భూమికి వచ్చి, కామంతో ఆమె ముఖాన్ని కోరికతో తహతహలాడాడు.
అశ్వరూపేణ మహతా తేజసా చ సమన్వితః। సంజ్ఞా చ మనసా క్షోభమగమద్భయవిహ్వలా
గుర్రం రూపంలో, గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న సంజ్ఞ, భయంతో మనసులో కలవరపడి, ఆందోళనకు లోనయ్యింది.
నాసాపుటాభ్యాముత్సృష్టం పరోయమితి శంకయా। తస్యాథ రేతసో జాతావశ్వినావితి నః శ్రుతమ్
తన ముక్కు రంధ్రాల ద్వారా వచ్చినది పరాయి అని అనుమానించి, ఆమె బీజం నుండి అశ్వినులు పుట్టారని మనకు వినిపించింది.