నాస్తి వై బలవాన్కశ్చిన్నమూఢో న చ పండితః। పాండిత్యం చ బలం చైవ జాయతే పూర్వకర్మణః
ఇక్కడ ఎవ్వరూ బలవంతులు కాదు, ఎవ్వరూ మూర్ఖులు కాదు, ఎవ్వరూ పండితులు కాదు. జ్ఞానం, బలం అన్నీ గత జన్మలో చేసిన పనుల వల్లే కలుగుతాయి.
ఏతే దేవా దివం ప్రాప్తాః శోభమానాః స్థితాశ్చిరమ్। పుణ్యేన తపసా చైవ క్షేత్రేషువివిధేషుచ
ఈ దేవతలు పుణ్యంతో, తపస్సుతో, వివిధ పవిత్ర స్థానాల్లో స్వర్గాన్ని పొందారు, అక్కడ చాలా కాలంగా ప్రకాశిస్తూ ఉన్నారు.
యదేభిరార్జితం పుణ్యం తస్యైతే ఫలభాగినః। ఏవముక్తా తతః సా తు సతీ భీష్మరుషాన్వితా
వారు సంపాదించిన పుణ్యఫలాన్ని వాళ్లే అనుభవిస్తున్నారు. ఇలా చెప్పిన తరువాత, సతీ భీష్ముడిపై కోపంతో—
వినిందమానా పితరం క్రోధేనారుణితేక్షణా। ఏవమేతద్యథా తాత త్వయా చోక్తం మమాగ్రతః
తండ్రిని నిందిస్తూ, కోపంతో కళ్లెర్రగా, 'నిజమే తండ్రి, నువ్వు నా ముందు చెప్పినట్టు ఇదే జరుగుతోంది,' అని అంది.
సర్వో జనః పుణ్యభాగీ పుణ్యేన లభతే శ్రియం। పుణ్యేన లభతే జన్మ పుణ్యే భోగాః ప్రతిష్ఠితాః
ప్రతి మనిషి పుణ్యంతో శ్రీమంతుడవుతాడు; పుణ్యంతోనే జన్మ లభిస్తుంది, అనుభవాలు కూడా పుణ్యంలోనే ఆధారపడి ఉంటాయి.
తదయం జగతామీశః సర్వేషాముత్తమోత్తమః। స్థానాన్యేతాని సర్వేషాం దత్తాన్యేతేన ధీమతా
అందుకే, ఈ జగత్తుకు అధిపతి అయిన పరమేశ్వరుడు, అందరికీ తగిన స్థానం నిర్ణయించాడు.
యే గుణాస్తస్య దేవస్య వక్తుం జిహ్వాపి వేధసః। న శక్తా ఖ్యాపనే తస్య దేవస్య పరమేష్ఠినః
ఆ దేవుని మహిమను, పరమేశ్వరుని గుణాలను బ్రహ్మదేవుడి నాలుక కూడా పూర్తిగా వివరించలేను.
భస్మాస్థి చ కపాలాని శ్మశానే వసతిస్తథా। గోనసాద్యాశ్చ యే సర్పాః సర్వే తే భూషణీకృతాః
బస్మం, ఎముకలు, కపాలాలు, శ్మశానంలో నివాసం, నాగరాజు వంటి పాములు— ఇవన్నీ ఆయన అలంకారాలుగా ధరించుకున్నాడు.
భూతప్రేతగణాస్తస్య పిశాచా గుహ్యకాస్తథా। ఏష ధాతా విధాతా చ ఏష పాలయితా దిశః
భూతాలు, ప్రేతాలు, పిశాచులు, గుహ్యకులు— వీరందరికీ ఆయన సృష్టికర్త, నిర్వహణకర్త, దిక్కులను కాపాడేవాడు.
ప్రసాదేన చ రుద్రస్య ప్రాప్తస్వర్గః పురందరః। యది రుద్రేస్తి దేవత్వం యది సర్వగతః శివః
రుద్రుని అనుగ్రహంతో ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని పొందాడు; రుద్రుడు దేవుడు అయితే, శివుడు అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉంటే—
సత్యేన తేన తే యజ్ఞం విధ్వంసయతు శంకరః। యద్యస్తి మే తపః కించిత్కశ్చిద్ధర్మోథవా కృతః
ఈ సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, నా దగ్గర ఏమైనా తపస్సు లేదా ధర్మపుణ్యాలు ఉంటే, శంకరుడు నీ యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయాలని కోరుకుంటున్నాను.
ఫలేన తస్య ధర్మస్య యజ్ఞస్తే నాశమర్హతి। ప్రియాహం యది దేవస్య యది మాం తారయిష్యతి
ఆ ధర్మఫలంతో నీ యజ్ఞం నాశనం కావడం తగదు. నేను దేవునికి ప్రియమైనవాడినైతే, ఆయన నన్ను రక్షిస్తే, నీ యజ్ఞం కాపాడబడుతుంది.
తేన సత్యేన తే గర్వః సమాప్తిమభిగచ్ఛతు। ఇత్యుక్త్వా యోగమాస్థాయ స్వదేహస్థేన తేజసా
ఆ సత్యబలంతో నీ అహంకారం అంతమవ్వాలని కోరుకుంటున్నాను. ఇలా చెప్పి, ఆమె తన శరీరంలోని తేజస్సుతో యోగసాధనలో లీనమైంది.
నిర్దదాహ తదాత్మానం సదేవాసురపన్నగైః। కింకిమేతదితి ప్రోక్తే గంధర్వగణగుహ్యకైః
ఆమె తనను తాను, దేవతలు, అసురులు, పన్నగులతో కలిపి అగ్నిలో దహించుకుంది. అప్పుడు గంధర్వులు, గుహ్యకులు 'ఇది ఏమిటి?' అని ఆశ్చర్యపడ్డారు.
గంగాకూలే తదా ముక్తో దేహో వై క్రుద్ధయా తయా। సౌనకం నామ తత్తీర్థం గంగాయాః పశ్చిమే తటే
ఆమె కోపంతో విడిచిన శరీరం గంగా తీరంలో పడింది. గంగా పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న ఆ పవిత్ర స్థలాన్ని 'శౌనక తీర్థం' అని అంటారు.
శ్రుత్వా రుద్రస్తు తద్వార్త్తాం పత్న్యానాశ సుదుఃఖితః। హంతుం యజ్ఞం ధీరభవత్దేవానామిహ పశ్యతామ్
తన భార్య నాశనం అయిన వార్త విని రుద్రుడు చాలా బాధపడ్డాడు. దేవతల సమక్షంలో యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయాలని ధృడంగా నిర్ణయించుకున్నాడు.
గణకోటిః సమాదిష్టా గ్రహా వైనాయకాస్తథా। భూతప్రేతపిశాచాశ్చ దక్షయజ్ఞ వినాశనే
అనేక గణాలు, గ్రహాలు, వినాయకులు, భూతప్రేతపిశాచులు అందరూ దక్ష యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయమని ఆజ్ఞాపించబడ్డారు.
తైర్గత్వా విబుధాస్సర్వే యజ్ఞే నిర్జిత్య నాశితాః। హతే యజ్ఞే తదా దక్షో నిరుత్సాహో నిరుద్యమః
వారు అక్కడికి వెళ్లి, యజ్ఞంలో ఉన్న దేవతలను ఓడించి నాశనం చేశారు. యజ్ఞం నాశనం కావడంతో దక్షుడు నిరుత్సాహంగా, నిస్సహాయంగా మారిపోయాడు.
ఉపగమ్యాబ్రవీత్త్రస్తో దేవదేవం పినాకినమ్। న జ్ఞాతోసి మయా దేవ దేవానాం ప్రభురీశ్వరః
దక్షుడు భయంతో వణకుతూ దేవదేవుడు అయిన పినాకిని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నాడు: 'ప్రభూ! నీవు దేవతలకు అధిపతి అని నాకు తెలియలేదు.'
త్వమస్య జగతోధీశః సురాస్సర్వే త్వయా జితాః। కృపాం కురు మహేశాన గణాన్సర్వాన్నివర్త్తయ
ఈ జగత్తుకు నీవే అధిపతి. నీ వల్ల అన్ని దేవతలు ఓడిపోయారు. మహేశ్వరా! దయచూపి నీ గణాలను వెనక్కు పిలుపు.
గణైర్నానావిధైర్ఘోరైర్నానాభూషణభూషితైః। నానావదనదంతౌష్ఠైర్నానా ప్రహరణోద్యతైః
వివిధ భయంకరమైన రూపాలలో, రకరకాల ఆభరణాలతో, అనేక నోర్లు, పళ్లతో, విభిన్న ఆయుధాలు పట్టుకుని ఉన్న గణ సమూహాలతో,
నానా నాగేంద్రసందష్ట జటాభారోపశోభితైః। సుదృఢోద్ధత దర్పాఢ్యైర్ఘోరైర్ఘోరనిఘాతిభిః
వివిధ నాగరాజుల కాటు痕లతో అలంకరించబడిన జటాలతో, బలమైన, అహంకారంతో నిండిన, భయంకరమైన, నాశనం చేయడంలో దిట్టయినవారితో,
కామరూపైరకాంతైశ్చ సర్వకామసమన్వితైః। అనివార్యబలైశ్చోగ్రైర్యోగిభిర్యోగగామిభిః
ఇష్టమైన రూపాలు ధరించగలవారు, కొందరు ఆకర్షణీయంగా లేని వారు, అన్ని కోరికలు నిండినవారు, అడ్డుకోలేని బలంతో, ఉగ్రంగా, యోగులు, యోగంలో నిపుణులు,
వ్యాలోలకేసరజటైర్దంష్ట్రోత్కటహసన్ముఖైః। కరీంద్రకరటాటోప పాటవైః సింహదేహిభిః
విపరీతంగా ఊగిపడే జటలు, కేశరాలతో, పెద్ద దంతాలతో భయంకరంగా నవ్వే ముఖాలతో, ఏనుగులు, సింహాల వలె బలంతో, చురుకైనవారితో,
కేచిత్పరమదాఘ్రాణ ఘూర్ణద్దీపసమప్రభైః। విచిత్రచిత్రవసనైర్ద్ధీరధీరవారదిభిః
కొంతమంది మద్యం వాసనతో మత్తుగా, దీపాల్లా మెరిసిపోతూ, విచిత్రమైన వస్త్రాలు ధరించి, కొందరు శాంతంగా, మరికొందరు ఏనుగుల్లా ఉల్లాసంగా,
మృగవ్యాఘ్రసింహరుతైస్తరక్ష్వజినధారిభిః। భుజంగహారవలయకృతయజ్ఞోపవీతకైః
జింకలు, పులులు, సింహాల మాదిరిగా గర్జిస్తూ, పులి, ఎలుగుబంటి చర్మాలు ధరించి, పాములను హారాలుగా, కంకణాలుగా వేసుకుని, పాములతో తయారైన యజ్ఞోపవీతాలు ధరించి,
శూలాసిపట్టిశధరైః పరశుప్రాసహస్తకైః। వజ్రక్రకచకోదండకాలదండాస్త్రపాణిభిః
త్రిశూలాలు, ఖడ్గాలు, కత్తులు, పరశువులు, కటారాలు, వజ్రాలు, ముష్టులు, చక్రాలు, ధండాలు, కాలదండాది ఆయుధాలు చేతుల్లో పట్టుకుని,
గణేశ్వరైః సుదుర్ద్ధర్షైర్వృతః సూర్యో గ్రహైరివ। దేవదేవమహాదేవ నష్టో యజ్ఞో దివం గతః
అప్రతిహతమైన గణాధిపతులతో చుట్టుముట్టబడి, సూర్యుడు గ్రహాలతో ఉన్నట్లుగా, దేవదేవా, మహాదేవా! యజ్ఞం నాశనం అయి స్వర్గానికి చేరింది.
మృగరూపధరో భూత్వా భయభీతస్తు శంకర। నమః శఙ్ఖాభదేవాయ సగణాయ సనందినే
మృగరూపంలో భయంతో ఉన్న శంకరా, శంఖాన్ని ధరించిన దేవుడికి, ఆయన సహచరులతో పాటు సనందనునితో కూడి నమస్కారం.
వృషాసనాయ సోమాయ క్రతుకాలాంతకాయ చ। నమో దిక్చర్మవస్త్రాయ నమస్తే తీవ్రతేజసే
వృషభంపై కూర్చున్నవారికి, సోమునికి, యజ్ఞకాలాన్ని ముగించేవారికి నమస్కారం. దిక్కుల చర్మాన్ని వస్త్రముగా ధరించినవారికి, ప్రబలమైన తేజస్సుతో ఉన్నవారికి నమస్కారం.