పృథివ్యాపస్తథాతేజో వాయురాకాశమేవ చ। ఏకైకశః స్వరూపేణ కథయామి యథోత్తరమ్
భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం—ఇవి ఒక్కొక్కటి వాటి స్వభావంతో, క్రమంగా నేను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
శబ్దమాత్రమథాకాశం భూతాదిః ఖం సమావృణోత్। అథాకాశం వికుర్వాణం స్పర్శమాత్రం ససర్జ హ
తమోగుణం కల భూతాది, శబ్దమే లక్షణంగా ఉన్న ఆకాశాన్ని కప్పేసింది. ఆ తరువాత ఆకాశం మారి, కేవలం స్పర్శను సృష్టించింది.
బలవానేష వై వాయుస్తస్య స్పర్శో గుణో మతః। ఆకాశం శబ్దమాత్రం తు స్పర్శమాత్రం సమావృణోత్
ఈ గాలి బలమైనది, దానికి స్పర్శ లక్షణంగా భావించబడుతుంది. శబ్దమే ఉన్న ఆకాశాన్ని, కేవలం స్పర్శతో కప్పేసింది.
తతో వాయుర్వికుర్వాణో రూపమాత్రం ససర్జ హ। జ్యోతీరూపన్తు తద్వాయుస్తద్రూపగుణముచ్యతే
ఆ తరువాత గాలి మారి, కేవలం రూపాన్ని సృష్టించింది. ఆ రూపమే జ్యోతి, గాలికి ఆ రూప లక్షణంగా చెప్పబడుతుంది.
స్పర్శరూపస్తు వై వాయూ రూపమాత్రం సమావృణోత్। జ్యోతిశ్చాపి వికుర్వాణం రసమాత్రం ససర్జ హ
స్పర్శ, రూపం కలిగిన గాలి, కేవలం రూపంతో కప్పబడింది. జ్యోతి మారి, కేవలం రుచిని సృష్టించింది.
సంభవంతి తతోంభాంసి రూపమాత్రం సమావృణోత్। వికుర్వాణాని చాంభాంసి గంధమాత్రం ససర్జిరే
అదివల్ల నీరు పుట్టింది, అది కేవలం రూపంతో కప్పబడింది. నీరు మారి, కేవలం వాసనను సృష్టించింది.
సంఘాతో జాయతే తస్మాత్తస్య గంధో మతో గుణః। తైజసానీన్ద్రియాణ్యాహుర్దేవా వైకారికా దశ
అదివల్ల ఒక సముదాయం ఏర్పడింది, దానికి వాసన లక్షణంగా భావించబడుతుంది. దేవతలు రజోగుణం నుండి పుట్టిన ఇంద్రియాలను పది అని చెప్పారు.
ఏకాదశమ్మనశ్చాత్ర దేవా వైకారికాః స్మృతాః। త్వక్చక్షుర్నాసికా జిహ్వా శ్రోత్రమత్ర చ పంచమమ్౧౦౦ 1.2.
ఇక్కడ మనస్సే పదకొండవది. సత్త్వగుణం నుండి పుట్టిన దేవతలు ఇలా గుర్తించబడ్డారు: చర్మం, కన్ను, ముక్కు, నాలుక, చెవి ఐదవది.
ఏతేషాం తు మతం కృత్యం శబ్దాది గ్రహణం పునః। వాక్పాణిపాదపాయూని చోపస్థం తత్ర పఞ్చమమ్
వాటికి శబ్దం మొదలైన వాటిని గ్రహించడం పని అని చెప్పబడింది. మాట, చేయి, కాలు, గుదం, ఉపస్థానం—ఇవి ఐదు కర్మేంద్రియాలు.
విసర్గశిల్పగత్యుక్తిర్గుణా ఏషాం విపర్యయాత్। ఆకాశ వాయు తేజాంసి సలిలం పృథివీ తథా
విసర్జన, కళ, కదలిక, మాట—ఇవి వాటి లక్షణాలు, వెనుకటి క్రమంలో. ఆకాశం, గాలి, అగ్ని, నీరు, భూమి కూడా.
శబ్దాదిభిర్గుణైర్వీర యుక్తానీత్యుత్తరోత్తరైః। శాంతా ఘోరాశ్చ మూఢాశ్చ విశేషాస్తేన తే స్మృతాః
ఓ వీరా, ఇవి శబ్దం మొదలైన లక్షణాలతో, ఒక్కొక్కదిగా ఎక్కువగా కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల ఇవి శాంతమైనవి, ఘోరమైనవి, మూర్ఖమైనవి అని గుర్తించబడ్డాయి.
నానావీర్యాః పృథగ్భూతాస్తతస్తే సంహతిం వినా। నాశక్నువన్ప్రజాః స్రష్టుమసమాగమ్య కృత్స్నశః
వేర్వేరు శక్తులు కలిగి, వేర్వేరు రూపాల్లో ఉన్న వీటికి, పరస్పర సమ్మిళితమవకుండా, సమగ్రంగా కలసి లేకపోతే సృష్టి చేయడం సాధ్యపడలేదు.
సమేత్యాన్యోన్యసంయోగాత్పరస్పరసమాశ్రయాత్। ఏకసంఘాతలక్షాశ్చ సంప్రాప్యైక్యమశేషతః
కానీ పరస్పర కలయికతో, ఒకదానికొకటి ఆధారంగా, అవన్నీ ఒక్కటిగా కలసి, సంపూర్ణ ఏకత్వాన్ని పొందాయి.
పురుషాధిష్ఠితత్వాచ్చ వ్యక్తానుగ్రహణే తథా। మహదాదయో విశేషాంతా హ్యండముత్పాదయంతి వై
పురుషుడు అధిష్ఠానం వహించడం వల్ల, వ్యక్తి హితార్థంగా, మహత్తత్వం మొదలుకొని విశేషాంతం వరకు అన్నీ కలసి, అండాన్ని సృష్టించాయి.
తత్క్రమేణ వివృత్తం తు జలబుద్బుదవత్సమమ్। తత్రావ్యక్తస్వరూపోసౌ వ్యక్తరూపీ జనార్దనః
తర్వాత అది క్రమంగా విస్తరించి, నీటి బుడగలా మారింది. అక్కడ అవ్యక్త స్వరూపం, వ్యక్తంగా జనార్దనుడై కనిపించాడు.
బ్రహ్మాబ్రహ్మస్వరూపేణ స్వయమేవ వ్యవస్థితః। మేరురుల్బమభూత్తస్య జరాయుశ్చ మహీధరాః
బ్రహ్మా, బ్రహ్మ స్వరూపంగా తానే స్థిరంగా ఉన్నాడు. మేరు ఆ అండానికి నాభి, మహాపర్వతాలు ఆ అండానికి గర్భపిండాలుగా అయ్యాయి.
గర్భోదకం సముద్రాశ్చ తస్యాసంశ్చ మహాత్మనః। తత్ర ద్వీపాస్సముద్రాశ్చ సజ్యోతిర్లోకసంగ్రహః
ఆ మహాత్మునికి గర్భోదకము, సముద్రాలు అన్నీ అతనివే. వాటిలో ద్వీపాలు, సముద్రాలు, ప్రకాశవంతమైన లోకాలు అన్నీ కలిసివున్నాయి.
తస్మిన్నండేఽభవన్వీర సదేవాసురమానుషాః। వారి వహ్న్యనిలాకాశైర్వృతైర్భూతాదినా బహిః
ఆ అండంలో, ఓ వీరా, దేవతలు, అసురులు, మనుషులు పుట్టారు. బయటవైపు నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం, భూమి మొదలైన భూతాలతో చుట్టబడి ఉన్నాయి.
వృతం దశగుణైరండం భూతాదిర్మహతా తథా। అవ్యక్తేనావృతో రాజంస్తైః సర్వైః సహితో మహాన్
ఆ అండం భూమి మొదలైన మహత్తత్త్వంతో, అవ్యక్తంతో, పది రెట్లు చుట్టబడి ఉంది. రాజా, ఆ మహాత్ముడు వీటన్నిటితో కూడి ఉన్నాడు.
ఏభిరావరణైః సర్వైః సర్వభూతైశ్చ సంయుతమ్। నారికేలఫలం యద్వద్బీజం బాహ్యదలైరివ
ఈ అన్ని ఆవరణలతో, అన్ని భూతాలతో కలిసినది, అది కొబ్బరి పండు లాగా, గింజను బయట పొదలతో చుట్టినట్టు ఉంది.
బ్రహ్మా స్వయం చ జగతో విసృష్టౌ సంప్రవర్త్తతే। సృష్టిం చ పాత్యనుయుగం యావత్కల్పవికల్పనా
బ్రహ్మ స్వయంగా జగత్తును సృష్టించేందుకు ప్రవృత్తి చెందుతాడు. యుగం యుగం పాటు, కల్పాంతం వరకు సృష్టిని కాపాడుతుంటాడు.
స సంజ్ఞాం యాతి భగవానేక ఏవ జనార్దనః। సత్వభుగ్గుణవాన్దేవో హ్యప్రమేయ పరాక్రమః
ఒకడే అయిన జనార్దనుడు ఆ పేరును ధరించి, సత్వగుణంతో, అపరిమితమైన శక్తితో కూడిన దేవుడిగా ఉంటాడు.
తమోద్రేకం చ కల్పాంతే రూపం రౌద్రం కరోతి చ। రాజేంద్రాఖిలభూతాని భక్షయత్యతిభీషణః
కల్పాంతంలో, రాజేంద్రా, ఆయన భయంకరమైన తామస రూపాన్ని ధరించి, అన్ని భూతాలను భయపెట్టే విధంగా గ్రసిస్తాడు.
భక్షయిత్వా చ భూతాని జగత్యేకార్ణవీకృతే। నాగపర్యంకశయనే శేతే సర్వస్వరూపధృక్
అన్ని భూతాలను భక్షించి, జగత్తు ఒక్క సముద్రంగా మారినప్పుడు, నాగశయనంపై అన్ని రూపాలను ధరించి విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు.
ప్రబుద్ధశ్చ పునః సృష్టిం ప్రకరోతి చ రూపధృక్। సృష్టిస్థిత్యంతకరణాద్బ్రహ్మవిష్ణుశివాత్మకః
మళ్లీ మేలుకుని, ఆయన సృష్టిని తిరిగి చేస్తాడు. సృష్టి, స్థితి, లయానికి కారణమైనవాడై, బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడిగా అవతరిస్తాడు.
స్రష్టా సృజతి చాత్మానం విష్ణుః పాల్యం చ పాతి చ। ఉపసంహ్రియతే చాపి సంహర్త్తా చ స్వయం ప్రభుః
సృష్టికర్త తనను తాను సృష్టిస్తాడు. విష్ణువు కాపాడదగినదాన్ని కాపాడుతాడు. ప్రభువు తానే ఉపసంహరించి, సంహరించేవాడు.
పృథివ్యాపస్తథా తేజో వాయురాకాశమేవ చ। స ఏవ సర్వభూతేశో విశ్వరూపో యతోవ్యయః
భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం — ఇవన్నీ అతడే. అతడే అన్ని భూతాలకు అధిపతి, విశ్వరూపుడు, ఆది, అవినాశి.
సర్గాదికం తతోస్యైవ భూతస్థముపకారకమ్। స ఏవ సృజ్యః స చ సర్గకర్త్తా స ఏవ పాల్యం ప్రతిపాల్యతే యతః। బ్రహ్మాద్యవస్థాభిరశేషమూర్త్తిర్బ్రహ్మా వరిష్ఠో వరదో వరేణ్యః
కాబట్టి, సృష్టి మొదలైనవన్నీ అతనిలోనే ఉన్నాయి. అతడే సృష్టించబడినవాడు, సృష్టికర్త, కాపాడదగినవాడు, కాపాడేవాడు. బ్రహ్మ మొదలైన స్థితులతో, అనంతమైన రూపాలవాడు, అత్యుత్తముడు, వరదుడు, వందనీయుడు.
భీష్మ ఉవాచ। నిర్గుణస్యాప్రమేయస్య శుద్ధస్యాథ మహాత్మనః। కథం సర్గాదికర్త్తృత్వం బ్రహ్మణో హ్యుపపద్యతే
భీష్ముడు అన్నాడు: నిగుణుడైన, అపరిమితమైన, పవిత్రమైన, మహాత్ముడైన బ్రహ్మకి సృష్టి మొదలైన కార్యాలు ఎలా సాధ్యమవుతాయి?
పులస్త్య ఉవాచ। శక్తయః సర్వభావానామచింత్యా జ్ఞానగోచరాః। యత్తతో బ్రహ్మణస్తాస్తుసర్గాద్యా భావశక్తయః
పులస్త్యుడు అన్నాడు: అన్ని భూతాలకు శక్తులు ఊహించలేనివి, జ్ఞానంతో మాత్రమే గ్రహించదగినవి. అందువల్ల బ్రహ్మకి సృష్టి మొదలైన శక్తులు ఉన్నాయి.