యుధిష్ఠిర ఉవాచ। శ్రావణస్య సితే పక్షే కిం నామైకాదశీభవేత్ । కథయస్వ ప్రసాదేన మమాగ్రే మధుసూదన
యుధిష్ఠిరుడు ఇలా అడిగాడు: శ్రావణ మాసంలో శుక్లపక్షంలో ఏకాదశి పేరు ఏమిటో దయచేసి నాకు చెప్పు, మధుసూదనా! నీ కృపతో నా ఎదుట వివరించు.
శ్రీకృష్ణ ఉవాచ- శృణుష్వావహితో రాజన్కథాం పాపహరాం పరామ్ । యస్యాః శ్రవణమాత్రేణ వాజపేయఫలం భవేత్
శ్రీకృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! పాపాలను హరిస్తున్న గొప్ప కథను శ్రద్ధగా విను. దాన్ని వినడమే వాజపేయ యాగ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
ద్వాపరస్య యుగస్యాదౌ పురా మాహిష్మతీ పురే । రాజా మహీజిదాఖ్యాతో రాజ్యం పాలయతి స్వకమ్
ద్వాపరయుగ ప్రారంభంలో, మాహిష్మతీ నగరంలో మహీజిత్ అనే రాజు తన రాజ్యాన్ని పాలించేవాడు.
పుత్రహీనస్య తస్యైవ న తద్రాజ్యం సుఖప్రదమ్ । అపుత్రస్య సుఖం నాస్తి ఇహలోకే పరత్ర చ
ఆయనకు కుమారుడు లేకపోవడం వల్ల ఆ రాజ్యం ఆనందాన్ని ఇవ్వలేదు. కుమారుడు లేనివారికి ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ సంతోషం ఉండదు.
చింతయాస్య సుతస్యైవం కాలో బహుతరో గతః । న ప్రాప్తశ్చ సుతో రాజ్ఞా సర్వసౌఖ్యప్రదో నృణామ్
కుమారుని గురించి ఆలోచిస్తూ, చాలా కాలం గడిచింది. అయినా రాజుకు, ప్రజలకు అన్ని సుఖాలు ఇచ్చే కుమారుడు కలగలేదు.
దృష్ట్వాత్మానం ప్రవయసం రాజా చింతాపరోఽభవత్ । తదాగతః ప్రజామధ్యే ఇదం వచనమబ్రవీత్
తాను వృద్ధుడయ్యాడని చూసి, రాజు చింతలో మునిగిపోయాడు. అప్పుడు తన ప్రజల మధ్య ఇలా అన్నాడు.
ఇహజన్మని భో లోకా న మయా పాతకం కృతమ్ । అన్యాయోపార్జితం విత్తం క్షిప్తం కోశే మయా న హి
ఈ జన్మలో, ఓ ప్రజలారా! నేను ఎలాంటి పాపం చేయలేదు. అన్యాయంగా సంపాదించిన ధనాన్ని నా ఖజానాలో ఉంచలేదు.
బ్రహ్మస్వం దేవద్రవిణం న గృహీతం మయా క్వచిత్ । న్యాసాపహారో న కృతః పరస్య బహుపాపదః । పుత్రవత్పాలితో లోకో ధర్మేణ విజితా మహీ
బ్రాహ్మణుల ఆస్తి గానీ, దేవతల ధనం గానీ ఎప్పుడూ తీసుకోలేదు. ఇతరుల వద్ద భద్రపరిచిన వస్తువులను దొంగిలించలేదు. ప్రజలను కుమారులవలె సంరక్షించాను, ధర్మంతో భూమిని జయించాను.
దుష్టేషు పాతితో దండో బంధుపుత్రోపమేష్వపి । శిష్టాస్తు పూజితా నిత్యం న ద్వేష్యాశ్చ మయా జనాః
దుష్టులకు, బంధువులు లేదా కుమారులైనా సరే, శిక్ష విధించాను. మంచివారిని ఎప్పుడూ గౌరవించాను, ఎవరినీ ద్వేషించలేదు.
ఇత్యేవం బ్రువతో మార్గం ధర్మయుక్తం ద్విజోత్తమాః । కస్మాన్మమ గృహే పుత్రో న జాతస్తద్విమృశ్యతామ్
ఇలా నేను ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించానని చెబుతున్నప్పుడు, ఓ ఉత్తమ ద్విజులారా! నా ఇంట్లో కుమారుడు ఎందుకు జన్మించలేదో ఆలోచించండి.
ఇతి వాక్యం ద్విజాః శ్రుత్వా సప్రజాః సపురోహితాః । మంత్రయిత్వా నృపహితం జగ్ముస్తే గహనం వనమ్
రాజు మాటలు విన్న బ్రాహ్మణులు, వారి కుటుంబాలతో, పురోహితులతో కలిసి రాజుకు మేలు జరగాలని ఆలోచించి, ఒక ఘనమైన అడవిలోకి వెళ్లారు.
ఇతస్తతశ్చ పశ్యంత ఆశ్రమానృషిసేవితాన్ । నృపతేర్హితమిచ్ఛంతో దదృశుర్మునిసత్తమమ్
అక్కడక్కడ తిరుగుతూ, ఋషులు నివసించే ఆశ్రమాలను చూశారు. రాజుకు మేలు కావాలని కోరుతూ, వారు గొప్ప మునిని దర్శించారు.
తప్యమానం తపో ఘోరం నిరాలంబం నిరామయమ్ । నిరాహారం జితాత్మానం జితక్రోధం సనాతనమ్
ఆ మహర్షి భయంకరమైన తపస్సు చేస్తూ, ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా, రోగాలు లేకుండా, ఆహారం లేకుండా, తన మనసును జయించి, కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకుని, శాశ్వతంగా తపస్సులో లీనమై ఉన్నాడు.
లోమశం ధర్మతత్వజ్ఞం సర్వశాస్త్రవిశారదమ్ । దీర్ఘాయుషం మహాత్మానం సకేశం బ్రహ్మసంమితమ్
లోమశుడు ధర్మస్వరూపాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, అన్ని శాస్త్రాలలో నిపుణుడు, దీర్ఘాయువు కలవాడు, మహాత్ముడు, వెంట్రుకలతో ఉన్నవాడు, బ్రహ్మతో సమానంగా గౌరవించబడే వాడు.
కల్పేకల్పే గతే తస్య ఏకం లోమ విశీర్యతే । అతో లోమశనామాయం త్రికాలజ్ఞో మహామునిః
ప్రతి కల్పం గడిచినప్పుడు అతని ఒంటి మీద ఒక వెంట్రుక ఊడిపోతుంది. అందుకే మూడు కాలాలను తెలిసిన ఈ మహామునికి 'లోమశుడు' అని పేరు వచ్చింది.
తం దృష్ట్వా హర్షితాః సర్వే ఆజగ్ముస్తస్య సన్నిధిమ్ । యథాన్యాయం యథార్హం తే నమశ్చక్రుర్యథోదితమ్
అతన్ని చూసి అందరూ ఆనందంతో అతని దగ్గరకు వచ్చారు. యథావిధిగా, యథార్హంగా, అతనికి నమస్కరించారు.
వినయావనతాః సర్వే ఊచుస్తే చ పరస్పరమ్ । అస్మద్భాగ్యవశాదేవ ప్రాప్తోఽయం మునిసత్తమః । తాస్తథా స ప్రజా వీక్ష్య ఉవాచ ఋషిసత్తమః
అందరూ వినయంగా, నమ్రతతో పరస్పరం ఇలా మాట్లాడుకున్నారు: 'మన అదృష్టంతో ఈ గొప్ప ముని మన దగ్గరకు వచ్చారు.' వారిని అలా చూసిన ఋషిశ్రేష్ఠుడు మాట్లాడాడు.
లోమశ ఉవాచ- కిమర్థమిహ సంప్రాప్తః కథయధ్వం సకారణమ్ । దర్శనాద్ధృష్టమనసః స్తువంతశ్చైవ మాం కిము
లోమశుడు ఇలా అన్నాడు: 'మీరు ఇక్కడికి ఏ కారణంతో వచ్చారు? స్పష్టంగా చెప్పండి. నన్ను చూసి ఎందుకు అంత ఆనందంగా, ప్రశంసలు చేస్తున్నారు?'
అసంశయం కరిష్యామి భవతాం యద్ధితం భవేత్ । పరోపకృతయే జన్మ మాదృశానాం న సంశయః
మీకు ఉపయోగపడే ఏది కావాలన్నా, నేను నిర్భయంగా చేస్తాను. మాదిరి వారికి జన్మం పరులకు మేలు చేయడానికే జరుగుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు.
జనా ఊచుః - శ్రూయతామభిధాస్యామో వయం స్వాగమకారణమ్ । సంశయచ్ఛేదనార్థాయ తవ సాన్నిధ్యమాగతాః
ప్రజలు ఇలా అన్నారు: 'దయచేసి వినండి, మేము ఇక్కడికి వచ్చిన కారణాన్ని చెప్పబోతున్నాం. మా సందేహాలు తొలగించడానికి మీ సమీపానికి వచ్చాము.'
పద్మయోనేః పరతరస్త్వత్తః శ్రేష్ఠో న విద్యతే । అతః కార్యవశాత్ప్రాప్తాః సమీపం భవతో వయమ్
పద్మయోనికి సమానంగా, మీకంటే గొప్పవాడు ఎవరూ లేరు. అందుకే అవసరంతో మేము మీ దగ్గరకు వచ్చాము.
మహీజిన్నామ రాజాసౌ పుత్రహీనోఽస్తి సాంప్రతమ్ । వయం తస్య ప్రజా బ్రహ్మన్పుత్రవత్తేన పాలితాః
మహీజిత్ అనే రాజు ఉన్నాడు, ఇప్పుడు అతనికి పిల్లలు లేరు. మేము అతని ప్రజలు, బ్రాహ్మణా, అతను మమ్మల్ని తన పిల్లల్లా సంరక్షించాడు.
తం పుత్రరహితం దృష్ట్వా తస్య దుఃఖేన దుఃఖితాః । తపః కర్తుమిహాయాతా మతిం కృత్వా తు నైష్ఠికీమ్
అతను పిల్లలు లేక బాధపడుతున్నాడని చూసి, అతని దుఃఖంతో మేము కూడా బాధపడి, దృఢ సంకల్పంతో తపస్సు చేయడానికి ఇక్కడికి వచ్చాము.
తస్య భాగ్యేన దృష్టోఽసి హ్యస్మాభిస్త్వం ద్విజోత్తమ । మహతాం దర్శనేనైవ కార్యసిద్ధిర్భవేన్నృణామ్
అతని అదృష్టంతో, ద్విజోత్తమా, మేము మిమ్మల్ని దర్శించగలిగాం. గొప్పవారిని చూడగానే మనుషుల కార్యాలు సాఫల్యమవుతాయని తెలుసు.
ఉపదేశం వద మునే రాజ్ఞః పుత్రో యథా భవేత్ । ఇతి తేషాం వచః శ్రుత్వా ముహూర్త్తం ధ్యానమాస్థితః । ప్రత్యువాచ మునిర్జ్ఞాత్వా తస్య జన్మ పురాతనమ్
మహర్షీ, రాజుకు కుమారుడు కలగాలంటే ఏం చేయాలో మాకు ఉపదేశించండి. వారి మాటలు విని, ముని కాసేపు ధ్యానం చేసి, అతని పూర్వజన్మను తెలుసుకుని సమాధానం చెప్పాడు.
లోమశ ఉవాచ- పురా జన్మని వైశ్యోఽయం ధనహీనో నృశంసకృత్ । వాణిజ్యకర్మనిరతో గ్రామాద్గ్రామాంతరం భ్రమన్
లోమశుడు ఇలా అన్నాడు: 'పూర్వజన్మలో ఈవాడు ఒక వాణికుడు, ధనం లేక, దయలేని పనులు చేసేవాడు, వ్యాపారంలో నిమగ్నమై, ఊరు ఊరుగా తిరుగుతూ ఉండేవాడు.'
జ్యేష్ఠే మాసి సితే పక్షే దశమీ దివసే తథా । మధ్యగే ద్యుమణౌ ప్రాప్తే గ్రామసీమ్ని జలాశయమ్
జ్యేష్ఠ మాసంలో, శుక్లపక్ష దశమి రోజున, మధ్యాహ్న సూర్యుడు ఉన్నప్పుడు, అతను ఒక గ్రామ సరిహద్దులోని నీటి కుంటను చూశాడు.
కూపికాం సజలాం దృష్ట్వా జలపానే మనోదధే । సద్యస్తతః సవత్సా చ ధేనుస్తత్ర సమాగతా
నీటితో నిండిన బావిని చూసి, నీరు తాగాలని అనుకున్నాడు. అదే సమయంలో, ఒక ఆవు దూడతో అక్కడికి వచ్చింది.
తృష్ణాతురా నిదాఘార్తా తస్యామంబుపపౌ తు సా । పిబంతీం వారయిత్వా తామసౌ తోయం పపౌ స్వయమ్
దాహంతో, ఎండతో బాధపడుతూ ఆ ఆవు ఆ నీటిని తాగడం మొదలు పెట్టింది. కానీ, ఆవు తాగుతుండగా అతను దాన్ని ఆపేసి, తానే నీరు తాగాడు.
కర్మణా తేన పాపేన పుత్రహీనో నృపో భవేత్ । కస్యాపి జన్మనః పుణ్యాత్ప్రాప్తం రాజ్యమకంటకమ్
ఆ పాపకర్మ వల్ల ఆ రాజుకు కుమారుడు కలగలేదు. ఏదో ఒక జన్మలో చేసిన పుణ్యఫలంతో అతనికి ఇబ్బందులేని రాజ్యం లభించింది.