తస్మిన్రాజ్యే తు దుర్భిక్షం వినష్టమభవత్తతః । అత్యంతసుఖినోలోకాః శోకవ్యాధివివర్జితాః
—ఆ రాజ్యంలో ఉన్న కరువు పోయింది; ప్రజలు ఎంతో సంతోషంగా, బాధలు లేకుండా, వ్యాధులుండకుండా జీవించారు.
ధనధాన్యాదిసమ్పన్నా బభూవుర్ధర్మతత్పరాః । వినష్టా దస్యవస్తత్ర నృపోఽభూల్లోకపాలకః
వారు ధనం, ధాన్యం, ఇతర ఐశ్వర్యాలతో సంపన్నులయ్యారు, ధర్మంలో నిబద్ధులయ్యారు; అక్కడ దొంగలు నశించిపోయారు, రాజు ప్రజల రక్షకుడయ్యాడు.
నిజాచారరతాలోకా జలదాః కామవర్షిణః । పూర్వజాః కోటిపురుషాస్తథైవాపరజాస్తయోః
ప్రజలు తమ తమ కర్తవ్యాల్లో ఆనందంగా ఉండేవారు; మేఘాలు కావాల్సినంత వర్షం కురిపించేవి. వారి పూర్వీకులు, వారసులు ఇద్దరికీ—
తేనైవ కర్మణా ముక్తిం జగ్ముః పాపవివర్జితాః । నిర్దోషా ధనసంపన్నాః సర్వలోకైకపూజితాః
—అదే పుణ్యకార్యంతో మోక్షాన్ని పొందారు, పాపాల నుంచి విముక్తులయ్యారు; తప్పులేని వారు, ధనవంతులు, అన్ని లోకాల్లో పూజింపబడే వారు అయ్యారు.
శోకవ్యాధివిహీనా చ వవృధే సంతతిస్తయోః । లోమశ ఉవాచ- ఆగంతుపూజామాహాత్మ్యం సేతిహాసం మయోదితమ్
బాధలు, వ్యాధులు లేకుండా వారి వంశం అభివృద్ధి చెందింది. లోమశుడు ఇలా అన్నాడు— అతిథి పూజ మహిమను, ఈ కథతో సహా, నేను చెప్పాను.
యువయోః ప్రీతయోర్విప్రౌ కిమన్యచ్ఛ్రోతుమిచ్ఛథ । వ్యాస ఉవాచ- ఇతి బ్రువతి వై తస్మిఁల్లోమశే తపసాం ధనే
ఓ సంతోషంగా ఉన్న బ్రాహ్మణులారా, ఇంకేమి వినాలని మీరు కోరుకుంటున్నారు? వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు— అప్పుడు తపస్సులో నిధిగా ఉన్న లోమశుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా—
కాలగ్రస్తః కృష్ణఆఖుస్తత్రోత్తస్థౌ బిలాన్నిజాత్ । తముత్థితం బిలాత్కృష్ణమూషకం క్రోధవిహ్వలః
—కాలచక్రంలో చిక్కుకున్న ఒక నల్ల ఎలుక అక్కడ తన బిల్లులోంచి బయటకు వచ్చింది; ఆ నల్ల ఎలుక, బిలం నుంచి బయటకు వచ్చి, కోపంతో ఉలిక్కిపడింది—
పవిత్రస్తత్ర చోత్తస్థౌ వదన్నితి ముహుర్ముహుః । అయం పాపాశయో దుష్టో మూషకో నిశి చాశ్రమమ్
—అప్పుడు అది మళ్లీ మళ్లీ ఇలా చెప్పింది: 'ఈ ఎలుక చెడ్డ మనసుతో ఉంది, దుష్టురాలు; రాత్రిపూట ఆశ్రమంలో—'
ఖనతే తీక్ష్ణదంతౌఘైర్గృహద్రవ్యం చ కృంతతి । సర్వేషామేవ వర్ణానాం కృపా శ్రేష్ఠా ప్రకీర్తితా
—'తీవ్రమైన దంతాలతో తవ్వుతూ, ఇంటి వస్తువులను కొరికి నాశనం చేస్తుంది.' అన్ని వర్ణాలలో కరుణే అత్యుత్తమమైనదిగా చెప్పబడింది—
సా చ సర్వేషు కర్తవ్యా న చ దుష్టేషు జంతుషు । ఇత్యుక్త్వాసౌ మూషికం తం ద్విజశ్రేష్ఠ కృతైనసమ్
—ఆ కరుణను అందరిపట్ల చూపాలి, కానీ దుష్టజంతువులపై కాదు. ఇలా చెప్పి, ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు鋭మైన ఆయుధంతో ఆ ఎలుకను పొడిచాడు—
నారాచేనాతితీక్ష్ణేన ప్రాప్తకాలం జఘాన హ । స్రవచ్ఛోణితధారాభిః ప్లావితాఙ్గః స మూషకః
—అతి పదునైన నారాచంతో సమయానికి దాన్ని చంపాడు. ఆ ఎలుక, రక్తపు ధారలతో శరీరం తడిసి—
పపాత భూమౌ విప్రర్షే వ్యథయా హతచేతనః । ఆఖౌ నిపతితే తస్మిన్దయాలుర్ద్విజసత్తమః
—భూమిపై పడిపోయింది, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణా, బాధతో ప్రాణాలు కోల్పోయింది. ఆ ఎలుక పడిపోగానే, దయతో ఉన్న ఆ బ్రాహ్మణుడు—
హాహాకారం తతః కృత్వా సముత్తస్థౌ జవేన సః । నిజకర్ణాత్సమానీయ తులసీపత్రముత్తమమ్
—'హా హా' అని అరవడంతో పాటు వేగంగా లేచి, తన చెవిలో పెట్టుకున్న ఉత్తమ తులసి ఆకును తీసుకుని—
తస్యాఖోర్వదనే శీర్షే కర్ణయోశ్చ ప్రదత్తవాన్ । మాతస్తు తులసీదేవి గోవిన్దహ్లాదకారిణి
—ఆ ఎలుక నోటిలో, తలపై, చెవులపై పెట్టాడు. 'తులసీ తల్లీ, గోవిందునికి ఆనందాన్ని ఇచ్చే దేవతా—'
అస్యాఖోః కృతపాపస్య కురు త్వం గతిముత్తమామ్ । ఇత్యుక్త్వా సద్విజశ్రేష్ఠ సర్వలోకోపకారకః
—'పాపం చేసిన ఈ ఎలుకకు ఉత్తమమైన గతి ఇవ్వు.' అని చెప్పి, అన్ని లోకాలకూ ఉపకారకుడైన ఆ సద్బ్రాహ్మణుడు—
హరేనారాయణానన్త ఇత్యుచ్చైరకరోద్ధ్వనిమ్ । తులసీపత్రసంస్పర్శాన్మూషకో వీతకల్మషః
—'హరి, నారాయణ, అనంత' అని గట్టిగా పలికాడు. తులసి ఆకుతో స్పర్శించడంతో, ఆ ఎలుక పాపాల నుంచి విముక్తి పొందింది.
శ్రవణాద్ధరినామ్నశ్చ ముక్తోఽభూద్భవబంధనాత్ । తతో దూతా మహావిష్ణోః సర్వలక్షణసంయుతాః
హరి అనే పేరును వినగానే, జనన మరణ బంధనాల నుండి ఆ ముషికుడు విముక్తుడయ్యాడు. వెంటనే మహావిష్ణువు దూతలు, అన్నీ శుభ లక్షణాలతో అలంకరించబడి, అక్కడికి వచ్చారు.
ఆజగ్ముః సురథైః శీఘ్రం నేతుం తం గతకల్మషమ్ । సమారుహ్య రథం దివ్యం విష్ణుదూతగణైర్వృతాః
ఆ పాపాలు తొలగిపోయిన వాడిని తీసుకెళ్లడానికి, వారు దివ్య రథాలతో వేగంగా వచ్చారు. విష్ణుదూతల సమూహంతో చుట్టుముట్టబడి, ఆ ముషికుడు ఆ పరమ రథాన్ని ఎక్కాడు.
జగామ పరమం స్థానం మూషకో ద్విజసత్తమ । యుగకోటిసహస్రాణి స్థిత్వా నారాయణాశ్రమే
ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణా! ఆ ముషికుడు లక్షల యుగాలు నారాయణాశ్రమంలో ఉండి, చివరికి పరమ స్థానం పొందాడు.
జ్ఞానమాసాద్య తత్రైవ మోక్షమాఖుర్జగామ సః । వ్యాస ఉవాచ- మాహాత్మ్యం తులసీదేవ్యాః కథితం తే ద్విజోత్తమ
అక్కడే జ్ఞానం పొంది, ఆ ముషికుడు మోక్షాన్ని పొందాడు. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు— తులసీదేవి మహిమను నీకు వివరంగా చెప్పాను, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా!
ఇదానీం బ్రూహి కిం శ్రోతుం మహాభాగ త్వమిచ్ఛసి
ఇప్పుడు, ఓ మహాభాగా! నీవు ఇంకా ఏమి వినాలనుకుంటున్నావో చెప్పు.
శ్రీవిష్ణవే నమః స్వచ్ఛం చంద్రావదాతం కరికరమకరక్షోభసంజాతఫేనం। బ్రహ్మోద్భూతిప్రసక్తైర్వ్రతనియమపరైః సేవితం విప్రముఖ్యైః। కారాలంకృతేన త్రిభువనగురుణా బ్రహ్మణా దృష్టిపూతం। సంభోగాభోగరమ్యం జలమశుభహరం పౌష్కరం వః పునాతు
సూతమేకాంతమాసీనం వ్యాసశిష్యం మహామతిః। లోమహర్షణనామా వా ఉగ్రశ్రవసమాహ తత్
విశాలమైన బుద్ధి కలిగిన వ్యాసుని శిష్యుడు, లోమహర్షణుడు లేదా ఉగ్రశ్రవసు అనే సూతుడు, ఒంటరిగా కూర్చున్నాడు.
ఋషీణామాశ్రమాంస్తాత గత్వా ధర్మాన్సమాసతః। పృచ్ఛతాం విస్తరాద్బ్రూహి యన్మత్తః శ్రుతవానసి
ఓ ప్రియమైనవాడా! నీవు ఋషుల ఆశ్రమాలకు వెళ్లి, ధర్మం గురించి వివరంగా అడిగి తెలుసుకున్నావు. నాతో నీవు విన్నదానిని పూర్తిగా చెప్పు.
వేదవ్యాసాన్మయా పుత్ర పురాణాన్యఖిలాని చ। తవాఖ్యాతాని ప్రాప్తాని మునిభ్యో వద విస్తరాత్
నాయనా! వేదవ్యాసుడు చెప్పిన పురాణాలు అన్నీ, నీకు నేనే వివరంగా చెప్పాను. అవన్నీ మునులకు పూర్తిగా వివరించు.
ప్రయాగే మునివర్యైశ్చ యథాపృష్టః స్వయం ప్రభుః। పృష్టేన చానుశిష్టాస్తే మునయో ధర్మకాంక్షిణః
ప్రయాగక్షేత్రంలో, ఉత్తమ మునులు ప్రభువును అడిగారు. వారు అడిగినప్పుడు, ప్రభువు వారికి ధర్మాన్ని వివరంగా బోధించాడు.
దేశం పుణ్యమభీప్సంతో విభునా చ హితైషిణా। సునాభం దివ్యరూపం చ సత్యగం శుభవిక్రమం
పవిత్రమైన దేశాన్ని కోరుతూ, ప్రభువు — శుభచిత్తుడు — వారికి సునాభ అనే దివ్యరూపం, సత్యవంతుడు, శుభకార్యాలయుడు అయిన ప్రదేశాన్ని చూపించాడు.
అనౌపమ్యమిదం చక్రం వర్తమానమతంద్రితాః। పృష్టతో యాతనియమాత్పదం ప్రాప్స్యథ యద్ధితమ్
ఆయన ఇలా అన్నాడు: ఈ అపూర్వమైన చక్రం నిరంతరం తిరుగుతూ ఉంది. మీరు దాన్ని శ్రద్ధగా అనుసరించండి. అలా చేస్తే, మీరు కోరుకున్న మేలును పొందుతారు.
గచ్ఛతో ధర్మచక్రస్య యత్ర నేమిర్విశీర్యతే। పుణ్యః స దేశో మంతవ్య ఇత్యువాచ స్వయం ప్రభుః
ధర్మచక్రం తిరుగుతూ ఉండగా, దాని నేమి ఎక్కడ విరగదో, ఆ ప్రదేశాన్ని పవిత్రమైనదిగా భావించాలి — అని ప్రభువు స్వయంగా చెప్పారు.
ఉక్త్వా చైవమృషీన్సర్వానదృశ్యత్వమగాత్పునః। గంగావర్తసమాహారో నేమిర్యత్ర వ్యశీర్యత
అలా అన్ని ఋషులకు చెప్పి, ప్రభువు మళ్లీ కనబడకుండా పోయాడు. గంగా ప్రవాహాలు కలిసిన చోట ఆ చక్రం నేమి విరిగిపోయింది.
శ్రీవిష్ణువుకు నమస్కారం. చంద్రుడిలా తెల్లగా, ఏనుగులు, మకరాలు కలిపిన అలలతో ఏర్పడిన నురుగు కలిగిన పవిత్రమైన పుష్కర జలము, వ్రత నియమాలలో నిబద్ధత కలిగిన ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు సేవించినది, మూడు లోకాల గురువు అయిన బ్రహ్మదేవుడు తన దృష్టితో పవిత్రం చేసినది, అందంగా, ఆనందంగా, అశుభాలను తొలగించేది — ఆ పుష్కర జలము మిమ్మల్ని పవిత్రం చేయాలని కోరుకుంటున్నాను.