లోమశ ఉవాచ- వానప్రస్థో బ్రహ్మచారీ భిక్షుశ్చైషాం ప్రపూజనాత్ । నిరుచ్యతే గృహం శ్రేష్ఠమాశ్రమేషు చతుర్ష్వపి
లోమశుడు ఇలా చెప్పాడు: 'వానప్రస్థుడు, బ్రహ్మచారి, భిక్షువు—వారిని గౌరవించడంవల్ల గృహస్థుని ఇల్లు నాలుగు ఆశ్రమాలలో ఉత్తమమని చెప్పబడుతుంది.'
చతురాశ్రమమధ్యేషు ప్రధానా గృహిణో మతాః । తైశ్చాతిథీనాం కర్తవ్యా పూజా భక్తిసమన్వితైః
'నాలుగు ఆశ్రమాలలో గృహస్థులు ముఖ్యులుగా భావించబడతారు. వారు భక్తితో అతిథులకు పూజ చేయాలి.'
గృహిణాం పరమో ధర్మః ప్రోక్తశ్చాతిథిపూజనమ్ । ఆశ్రమాచారతోఽభ్రష్టాస్తతస్తే గృహిణో మతాః
ఇల్లాలవారి గొప్ప ధర్మం అంటే అతిథులను గౌరవంగా ఆదరించడం. తమ ఆశ్రమ విధులను పాటించకపోయినా, వారు ఇల్లాళ్ళుగానే పరిగణించబడతారు.
వంహత్యతిథిపూజాయాం దక్షతాం గృహిణో యది । తదా ప్రయోజనం తేషాం కిమన్యైః పుణ్యకర్మభిః
ఇల్లాళ్లు అతిథి సేవలో శ్రద్ధ చూపకపోతే, వారు చేసే ఇతర పుణ్యకార్యాలకు ఏమి ప్రయోజనం?
యస్య న శ్రూయతే నామ న చ గోత్రం న చ స్థితిః । అకస్మాద్గృహమాగచ్ఛేత్సోఽతిథిః ప్రోచ్యతే బుధైః
ఎవరికి పేరు, వంశం, నివాసం తెలియకపోయినా, అకస్మాత్తుగా ఇంటికి వచ్చినవారిని జ్ఞానులు అతిథి అంటారు.
బ్రాహ్మణాః క్షత్రియా వాపి వైశ్యా వా వృషలాస్తథా । గృహాగతాః పూజితాశ్చ విష్ణువత్తత్త్వదర్శిభిః
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు—ఇంటికి వచ్చినప్పుడు, వారికి గౌరవం చూపితే, సత్యాన్ని గ్రహించినవారు వారిని విష్ణువులా భావిస్తారు.
చాణ్డాలప్రముఖా యేఽన్యే హీనవర్ణసముద్భవాః । విష్ణువత్పూజితవ్యాస్తే పాద్యార్ఘ్యైర్భూరిభోజనైః
చాండాలుడు మొదలుకుని ఇతర తక్కువ జాతులవారు వచ్చినా, వారికి కూడా విష్ణువులా పాద్యం, అర్ఘ్యం, మంచి భోజనం ఇచ్చి గౌరవించాలి.
సమాగతేష్వతిథిషు ప్రయాణం కురుతే గృహీ । అపి స త్వరయా దద్యాత్పాద్యార్ఘ్యాదీని చ ద్విజః
అతిథులు ఇంటికి వచ్చినప్పుడు ఇల్లాలు బయలుదేరాల్సి వచ్చినా, వెంటనే పాద్యం, అర్ఘ్యం వంటి సేవలు త్వరగా ఇవ్వాలి.
కుర్యాచ్చ కుశలం ప్రశ్నం వచనైః కోమలాక్షరైః । కారయేద్భోజనం వాపి దివ్యరత్నైర్ముదా గృహీ
మృదువైన మాటలతో వారి క్షేమాన్ని అడిగి, ఆనందంగా భోజనం లేదా మంచి కానుకలు ఇవ్వాలి.
సుఖదే మన్దిరే తస్య శయనం కారయేద్బుధః । ప్రాతర్జిగమిషుం దృష్ట్వా తమాయాంతం వివర్జయేత్
సుఖంగా ఉండే ఇంట్లో అతిథికి మంచినిద్ర ఏర్పాటుచేయాలి. ఉదయం అతను వెళ్లాలనుకున్నప్పుడు, ఆపకూడదు.
యది కర్మవిపాకేన గృహీ భవతి విత్తవాన్ । అతిథ్యేనాతిథిః పూజ్యస్తదహం వచ్మి సత్తమౌ
పూర్వజన్మ ఫలితంగా ఇల్లాలు ధనవంతుడైతే, అతిథిని గౌరవించాలి. ఇదే నేను మంచివారికి చెబుతున్నాను.
సమాగతేష్వతిథిషు భక్త్యా దద్యాత్తృణాదికమ్ । తృణాభావేన వై బ్రూయాద్భూమౌ తిష్ఠేతి భక్తితః
అతిథులు వచ్చినప్పుడు, భక్తితో గడ్డి వంటివి ఇవ్వాలి. అవి లేకపోతే, భక్తితో 'భూమిపై కూర్చోండి' అని చెప్పాలి.
పాదప్రక్షాలనార్థం తుదద్యాదుదకముత్తమమ్ । అతో మధురయా వాచా పృచ్ఛేచ్చ కుశలాదికమ్
పాదాలు కడుక్కోవడానికి ఉత్తమమైన నీరు ఇవ్వాలి. ఆ తరువాత మధురమైన మాటలతో వారి క్షేమాన్ని అడగాలి.
ఫలాదికం తతో దద్యాద్భక్త్యా భోజనహేతవే । తదభావేన మతిమాన్ముదా విప్ర ప్రకాశయేత్
తర్వాత భోజనానికి ఫలాలు వంటివి భక్తితో ఇవ్వాలి. అవి లేకపోతే, ఇల్లాలు ఆనందంగా బ్రాహ్మణుడికి చెప్పాలి.
వదేచ్చాహం మహాపాపీ దరిద్ర ప్రవరోఽతిథే । కర్త్తుమిచ్ఛామి భక్తిం తే దైవతంత్రంవిరోధకమ్
'నేను పాపాత్ముడిని, బీదవాడిని, మీరు గొప్ప అతిథి. నేను మీకు భక్తితో సేవ చేయాలనుకుంటున్నాను, కానీ విధి వల్ల నాకు వీలు కావడం లేదు' అని చెప్పాలి.
అనేన విధినా దీనః సత్యక్త్వాతిథిపూజనమ్ । స్వాచారపతితో నాన్యో యథోక్తం ఫలమాప్నుయాత్
ఈ విధంగా, బీదవాడు కూడా నిజాయితీగా అతిథిని గౌరవిస్తే, ధర్మాన్ని తప్పినా, చెప్పిన ఫలితాన్ని పొందుతాడు.
అనర్చితోఽతిథిర్యస్య గచ్ఛేద్వై గృహిణో గృహాత్ । జన్మకోట్యర్జితం పుణ్యం తస్య గచ్ఛతి సంక్షయమ్
ఎవరైనా అతిథిని గౌరవించకుండా ఇంటి నుండి పంపిస్తే, ఆ ఇల్లాలవారి లక్షల జన్మల పుణ్యం నశించిపోతుంది.
ఏక ఏవాతిథిర్యేన భక్తిభావేన పూజ్యతే । హరేత్తస్య హరిః సద్యో పాతకం కోటిజన్మజమ్
ఒక అతిథిని కూడా భక్తితో గౌరవిస్తే, విష్ణువు లక్షల జన్మల పాపాలను వెంటనే తొలగిస్తాడు.
సత్యం వచ్మి హితం వచ్మి దృఢం వచ్మి ప్రయత్నతః । వినాతిథిసపర్యాభిర్గృహిణో నాస్తి వా గతిః
నేను నిజం చెబుతున్నాను, మేలైనదే చెబుతున్నాను, దృఢంగా చెబుతున్నాను—అతిథి సేవ లేకుండా ఇల్లాళ్లకు మార్గం లేదు.
సత్యం సత్యం పునః సత్యమాగంతుపూజయా వినా । గతిర్నాస్త్యేవ నాస్త్యేవ నాస్త్యేవ గృహిధర్మిణామ్
నిజమే, నిజమే, మళ్లీ నిజమే—వచ్చిన అతిథులను గౌరవించకపోతే, ఇల్లాళ్లకు ఏ మార్గమూ లేదు, లేదు, లేదు.
జ్ఞాతిధర్మ ఇతి ఖ్యాతో వల్లభో ద్వాపరే యుగే । బభూవ సర్వధర్మజ్ఞస్తస్య శ్రీవల్లభాహ్వయా
ద్వాపరయుగంలో జ్ఞాతిధర్ముడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు ఉండేవాడు. అతడు అన్ని ధర్మాలు తెలిసినవాడు, అందరికీ ప్రియమైనవాడు. అతని భార్య శ్రీవల్లభ అని పిలవబడేది.
తేన సర్వాణి కర్మాణి కృతాని జ్ఞాతిసేవినా । సౌరాష్ట్రే వసతిం చక్రే తయా సహ సభార్యయా
ఆయన తన బంధువులకు సేవ చేస్తూ అన్ని పనులు నెరవేర్చాడు. తన భార్యతో కలిసి సౌరాష్ట్రంలో నివాసం ఏర్పర్చుకున్నాడు.
తత్ర దుర్గ్రహసంచారాద్ద్వాదశాబ్దం చ వాసవః । న వవర్షాంబు తేనాసీద్దుర్భిక్షం సుమహద్ద్విజౌ
అక్కడ దుష్టగ్రహాల సంచారంతో ఇంద్రుడు పన్నెండు సంవత్సరాలు వర్షాన్ని కురిపించలేదు. అందువల్ల అక్కడ మహా దుర్భిక్షం ఏర్పడింది, ఓ ద్విజులారా.
తస్మిన్మహతి దుర్భిక్షే లోకాస్తద్దేశవాసినః । బభూవుర్దుఃఖితాః సర్వే మర్యాదామపి తత్యజుః ౫౦ 7.25.
ఆ మహా దుర్భిక్ష సమయంలో ఆ ప్రాంతంలో నివసించే ప్రజలు అందరూ బాధపడుతూ, తమ సంప్రదాయాలను కూడా వదిలిపెట్టారు.
జ్ఞానభద్రో మహాయోగీ యుగే ద్వాపర సంజ్ఞకే । దుర్భిక్షహృతసంపత్తిర్బభూవాత్యన్తదుఃఖితః
జ్ఞానభద్రుడు అనే మహాయోగి ద్వాపరయుగంలో తన సంపదను దుర్భిక్షం వల్ల కోల్పోయి, తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.
క్షుధాకులాన్సుతాన్దృష్ట్వా దారాంశ్చ ద్విజసంమతౌ । ఫలమూలాదనార్థాయ జగామోత్పత్యకాం గిరేః
తన పిల్లలు, భార్య ఆకలితో బాధపడుతున్నారని చూసి, ఆ ద్విజులలో గౌరవించబడే వాడు, పండ్లు, కందులు కోసం కొండదారి వైపు వెళ్ళాడు.
గిరేరుపత్యకాప్రాంతే చిరాయుః స బుభుక్షితః । కూష్మాణ్డఫలమేకం చ లేభే బ్రాహ్మణసత్తమౌ
ఆ కొండదారికి అంచున, ఆ దీర్ఘాయువు, ఆకలితో ఉన్నవాడు, గొప్ప బ్రాహ్మణుడితో కలిసి ఒక కూష్మాండపండు కనుగొన్నాడు.
సమాదాయ ఫలం తచ్చ హర్షితోఽసౌ నిజాలయమ్ । జవైర్జగామ విప్రేన్ద్రో జ్ఞానభద్రో మహాయశాః
ఆ పండును తీసుకుని, ఆనందంతో, మహాశ్రీమంతుడైన జ్ఞానభద్రుడు త్వరగా తన ఇంటికి చేరుకున్నాడు.
ఏతస్మిన్నన్తరే విప్ర మేఘైర్న్నీలపదైరివ । ఆవృతే గగనే వృష్టిర్మహాసారైర్బభూవ హ
ఇంతలో, ఓ బ్రాహ్మణా, ఆకాశం నీలకమలములా మేఘాలతో కప్పబడింది. పెద్ద వర్షం కురిసింది.
స మునిశ్చ తయా వృష్ట్యా ప్లావితాఖిలవిగ్రహ । వనాద్వనచరః కశ్చిచ్ఛీతార్తశ్చాయయౌ గృహమ్
ఆ ముని ఆ వర్షంలో పూర్తిగా తడిసి, తన శరీరం అంతా ముంచిపోయి ఇంటికి చేరాడు. అడవిలో తిరిగే ఒకడు కూడా చలితో వణికుతూ ఇంటికి వచ్చాడు.