పరాపవాదసంయుక్తం మనః ప్రాసాద వర్జితమ్ । శాస్త్రహీనమగాంధర్వం తథా దీపవివర్జితమ్
పరనిందతో నిండిన మనస్సు, గృహం లేకపోవడం, శాస్త్రాలు లేవు, సంగీతం లేదు, దీపాలు లేవు—
శక్త్యోపచారరహితముదాసీనం సనిందనమ్ । కలియుక్తం విశేషేణ జాగరం నవధా మతమ్
శక్తి మేరకు సేవలు లేవు, నిర్లక్ష్యం, నిందతో కూడినది, ముఖ్యంగా కలియుగ ప్రభావం కలిగినది—ఇలా తొమ్మిది విధాలుగా జాగరణను చెప్పారు.
సశాస్త్రం జాగరం యచ్చ నృత్యగాంధర్వసంయుతమ్ । సవాద్యం తాలాసంయుక్తం సదీపం మధుభిర్యుతమ్
శాస్త్రపారాయణం, నాట్యం, సంగీతం, వాద్యాలు, తాళం, దీపాలు, తేనెతో కూడిన జాగరణ—
ఉచ్చారైస్తు సమాయుక్తం యథోక్తైర్భక్తిభావితైః । ప్రసన్నం తుష్టిజననం సంమూఢం లోకరంజనమ్
విధిగా ఉచ్చారణలు, భక్తితో కూడినవి, ఆనందాన్ని కలిగించేవి, సంతృప్తిని ఇచ్చేవి, ప్రజలను ఆకట్టుకునే విధంగా ఉండాలి—
గుణైర్ద్వాదశభిర్యుక్తం జాగరం మాధవప్రియమ్ । కర్త్తవ్యం తత్ప్రయత్నేన పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః
పన్నెండు గుణాలతో కూడిన, మాధవునికి ప్రియమైన జాగరణను, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం రెండింటిలోను శ్రద్ధతో చేయాలి.
కిం వ్రతైర్బహుభిశ్చీర్ణైస్తీర్థవాసేన తస్య కిమ్ । ద్వాదశీవాసరే ప్రాప్తే న కుర్యాజ్జాగరం హరేః
ఎన్ని వ్రతాలు ఆచరించినా, ఎంతకాలం తీర్థాలలో ఉన్నా, ద్వాదశి వచ్చినప్పుడు హరిదేవునికి జాగరణ చేయకపోతే ప్రయోజనం లేదు.
ప్రవాసేన త్యజేద్యస్తు పథిస్విన్నోఽపి వాడవ । జాగరం వాసుదేవస్య ద్వాదశ్యాం తు సమే ప్రియః
ప్రయాణంలో ఉన్నా, ఇంటి నుంచి దూరంగా ఉన్నా, ద్వాదశి రోజున వాసుదేవుని జాగరణను వదిలిపెట్టినవాడు, ఓ వాడవా, నాకు ప్రియుడు.
మద్భక్తో న హరేః కుర్యాజ్జాగరం పాపమోహితః । వ్యర్థం మత్పూజనం తస్య మత్పూజ్యం యో న పూజయేత్
పాపమూ మోహంతో నా భక్తుడు హరిదేవునికి జాగరణ చేయకపోతే, అతని పూజ వృథా; ఎందుకంటే పూజకు అర్హుడైనవాడిని పూజించలేదు.
న శైవో న చ సౌరోఽసౌ న శాక్తో గణసేవకః । యో భుంక్తే వాసరే విష్ణోర్జ్ఞేయః పశ్వధికో హి సః
విష్ణువు పర్వదినాన భోజనం చేసే వాడు శివునికి, సూర్యునికి, శక్తికి, గణపతికి భక్తుడు కాదు. అలాంటి వాడు పశువుకన్నా తక్కువవాడని తెలుసుకో.
విప్రియం చ కృతం తేన దుష్టేనైవ చ పాపినా । మద్భక్తిబలమాశ్రిత్య యో భుంక్తే వై హరేర్దినే
హరి పర్వదినాన నా భక్తి బలాన్ని నమ్మి భోజనం చేసే ఆ దుష్టుడు, పాపిష్టుడు చేసిన అపకారమంతా కూడా అతని వల్లే.
సబాహ్యాభ్యంతరం దేహం వేష్టితం పాపకోటిభిః । ముచ్యంతే వాసరే విష్ణోర్యే కుర్వంతి ప్రజాగరమ్
విష్ణువు పర్వదినాన జాగరణం చేసే వారు, బయటపట్టీ లోపలపట్టీ ఎన్నో కోట్లు పాపాలతో కప్పబడి ఉన్నా, ఆ పాపాలన్నీ విడిపోతారు.
కూర్పరం యమదూతానాం దత్తం తేన యమస్య చ । కృత్వా జాగరణం విష్ణోరవిద్ధం ద్వాదశీవ్రతమ్
విష్ణువు జాగరణం చేసి, ద్వాదశి వ్రతాన్ని ఉల్లంఘించినవాడు, యమదూతలకు, యమునికే అప్పగించబడతాడు.
స్వర్గాపేక్షా మునిశ్రేష్ఠ ముక్తా తే నైవ సంశయః । వాంఛితం నారకం సౌఖ్యం విద్ధం కృత్వా హరేర్దినమ్
మహర్షులారా! స్వర్గాన్ని కోరేవారు విముక్తి పొందుతారు — ఇందులో సందేహం లేదు. హరి పర్వదినాన్ని ఉల్లంఘిస్తే నరక సుఖం కూడా లభిస్తుంది.
నిహతాః పితరస్తేన దేవానాం వై వధః కృతః । దత్తం రాజ్యం తు దైత్యానాం కృత్వా విద్ధం హరేర్దినమ్
హరి పర్వదినాన్ని ఉల్లంఘించినవాడు తన పితృదేవతలను నాశనం చేస్తాడు, దేవతలను సంహరిస్తాడు, రాక్షసులకు రాజ్యాన్ని ఇస్తాడు.
యో నృత్యతి ప్రహృష్టాత్మా కృత్వా వై కరతాడనమ్ । గీతం కుర్వన్ముఖేనాపి దర్శయన్కౌతుకాన్బహూన్
హర్షంతో మనసు నిండినవాడు చేతులు కొట్టి, పాటలు పాడుతూ, అనేక రకాల ఆనందాన్ని చూపిస్తూ నాట్యం చేస్తాడు.
పురతో వాసుదేవస్య రాత్రౌ జాగరణే స్థితః । పఠన్కృష్ణచరిత్రాణి రంజయన్వైష్ణవాన్గణాన్
వాసుదేవుని ఎదుట రాత్రి జాగరణలో నిలబడి, కృష్ణుని చరిత్రలు చదువుతూ, వైష్ణవుల సమూహాన్ని ఆనందింపజేస్తాడు.
ముఖేన కురుతే వాద్యం సంప్రహృష్టతనూరుహః । దర్శయన్వివిధాన్భృత్యాన్స్వేచ్ఛాలాపాన్ప్రకారయన్
తన నోటితో సంగీతాన్ని పాడుతూ, ఆనందంతో ఒంట్లో రోమాంచనంతో, అనేక సేవకులను చూపిస్తూ, తన ఇష్టానుసారం మాటలు మాట్లాడతాడు.
భావైరేతైర్నరో యస్తు కురుతే జాగరే హరేః । నిమిషేనిమిషే పుణ్యం తీర్థకోటిఫలం స్మృతమ్
ఈ భావాలతో హరి జాగరణ చేస్తే, ప్రతి క్షణంలో కోటి తీర్థయాత్రల ఫలితాన్ని పొందుతాడని చెప్పబడింది.
అనుద్విగ్నమనా యస్తు ధూపనీరాజనం హరేః । కురుతే జాగరే రాత్రౌ సప్తద్వీపాధిపో భవేత్
ఎవరైతే మనస్సు చంచలత లేకుండా, హరి జాగరణ రాత్రి ధూపదీపారాధన చేస్తారో, వారు ఏడు ద్వీపాలకు అధిపతిగా మారుతారు.
యాని కాని చ పాపాని బ్రహ్మహత్యాసమాని చ । కృష్ణా హ జాగరాత్తాని విలయం యాంతి ఖండశః
బ్రహ్మహత్య సమానమైన పాపాలైనా, ఎన్ని పాపాలైనా, కృష్ణుని జాగరణ వల్ల ఒక్కొక్కటిగా నశించిపోతాయి.
ఏకతః క్రతవః సర్వే సమాప్తవరదక్షిణాః । ఏకతో దేవదేవస్య జాగరః కృష్ణవల్లభః
ఒకవైపు అన్ని యజ్ఞాలు, దక్షిణలతో పూర్తయినవి; మరోవైపు దేవదేవుని జాగరణ, కృష్ణుని ప్రియమైనది.
తత్ర కాశీ పుష్కరం చ ప్రయాగం నైమిషం గయా । శాలగ్రామమహాక్షేత్రమర్బుదారణ్యమేవ చ
అక్కడ కాశీ, పుష్కరం, ప్రయాగం, నైమిశారణ్యం, గయ, శాలగ్రామ మహాక్షేత్రం, అర్భుదారణ్యం కూడా ఉన్నాయి.
పౌష్కరం మథురా తత్ర సర్వతీర్థాని చైవ హి । యజ్ఞా వేదాశ్చ చత్వారో వ్రజంతి హరిజాగరమ్
పౌష్కరం, మథుర, అన్ని తీర్థాలు, నాలుగు వేదాలు, యజ్ఞాలు — ఇవన్నీ కృష్ణుని జాగరణకు చేరుకుంటాయి.
గంగా సరస్వతీ తాపీ యమునా చ శతద్రుకా । చంద్రభాగా వితస్తా చ నద్యః సర్వాస్తు తత్ర వై
గంగా, సరస్వతి, తాపీ, యమునా, శతద్రు, చంద్రభాగ, వితస్తా — అన్ని నదులు అక్కడే ఉంటాయి.
సరాంసి చ హ్రదాః సర్వే సముద్రాః సర్వ ఏవ హి । ఏకాదశ్యాం ద్విజశ్రేష్ఠ గచ్ఛంతి కృష్ణజాగరమ్
అన్ని సరస్సులు, హ్రదాలు, సముద్రాలు కూడా, ద్విజశ్రేష్ఠులారా, ఏకాదశి రోజున కృష్ణుని జాగరణకు చేరుకుంటాయి.
స్పృహణీయా హి దేవానాం యే నరాః కృష్ణజాగరే । నృత్యంతి గీతం కుర్వంతి వీణావాద్యప్రహర్షితాః
కృష్ణుని జాగరణలో నాట్యం చేస్తూ, పాటలు పాడుతూ, వీణ వాయిద్యంతో ఆనందించే మనుషులను దేవతలు కూడా ఇర్ష్యపడతారు.
ఏవం జాగరణం కృత్వా సంపూజ్య చ మహాహరిమ్ । ద్వాదశ్యాం పారణం కృత్వా స్వశక్త్యా వైష్ణవైః సహ
ఇలా జాగరణ చేసి, మహా హరిని పూజించి, ద్వాదశి రోజున తన శక్తికి తగినట్లు వైష్ణవులతో కలిసి ఉపవాసాన్ని విరమించాలి.
మహాదేవ ఉవాచ- శృణు బ్రహ్మన్ప్రవక్ష్యామి ద్వాదశీమాహాత్మ్యముత్తమమ్ । ద్వాదశీ తు సదా జ్ఞేయా పుత్రదా మోక్షదాయినీ
మహాదేవుడు ఇలా అన్నాడు— బ్రాహ్మణా! నేను ద్వాదశి మహిమను నీకు చెప్పబోతున్నాను. ద్వాదశి ఎప్పుడూ పుత్రప్రదాయిని, మోక్షాన్ని ఇచ్చే రోజు అని తెలుసుకోవాలి.
ప్రాతః స్నాత్వా హరిం పూజ్య ఉపవాసం సమర్పయేత్ । అజ్ఞానతిమిరాంధస్య వ్రతేనానేన కేశవ
ఉదయాన్నే స్నానం చేసి, హరిని పూజించి, ఉపవాసాన్ని అర్పించాలి. కేశవా! ఈ వ్రతంతో అజ్ఞానాంధకారం తొలగిపోతుంది.
ప్రసీద సుముఖో భూత్వా జ్ఞానదృష్టిప్రదో భవ । పారణం చ తతః కుర్యాద్యథాసంభవమగ్రతః
దయతో ప్రసన్నంగా ఉండి, జ్ఞానదృష్టిని ప్రసాదించు. ఆ తరువాత, సాధ్యమైన విధంగా ముందుగా ఉపవాస విరమణ చేయాలి.