సరస్వత్యాస్తటే రమ్యే సిద్ధాశ్రమ ఇతి శ్రుతః । తత్రోవాస ద్విజః పూర్వం కపిలో నామ వేదవిత్
సరస్వతి తీరంలో ఉన్న అందమైన సిద్ధాశ్రమంలో, కపిలుడు అనే వేదపండితుడు ఒక బ్రాహ్మణుడు నివసించేవాడు.
వ్రతోపవాసనిరతో దరిద్ర శ్రోఃత్రియస్తథా । భిక్షావృత్త్యా చ కురుతే కుటుంబ పరిపాలనమ్
వ్రతాలు, ఉపవాసాలలో నిమగ్నమైన, పేదవాడు అయిన ఆ శ్రోత్రియుడు, భిక్షాటన ద్వారా తన కుటుంబాన్ని పోషించేవాడు.
వ్రతోపవాసనియమైర్విష్ణుమారాధయత్యసౌ । విష్ణుం సంపూజ్య విధివద్దీపం బోధయతే సదా
వ్రతాలు, ఉపవాసాలతో విష్ణువును ఆరాధించేవాడు. విధిగా విష్ణువును పూజించి, ఎప్పుడూ దీపాన్ని వెలిగించేవాడు.
సమాదాయ చ తత్తైలం స్వగృహే పూజ్య కేశవమ్ । దీపం భక్త్యా చ పరయా బోధయేద్ధరితుష్టయే
తన ఇంట్లో ఆ నూనెను తీసుకొని, కేశవుని భక్తితో పూజించి, హరిదేవుడు సంతోషించేందుకు పరమభక్తితో దీపాన్ని వెలిగించేవాడు.
ఏవం ప్రవర్త్తమానస్య కపిలస్య మహాత్మనః । మార్జారస్తీక్ష్ణందంష్ట్రస్తు మూషకాన్భక్షయేత్సదా
అలా కపిలుడు నిరంతరం ఆచరిస్తుండగా, పదునైన పళ్లున్న ఒక పిల్లి ఎప్పుడూ ఎలుకలను తినేది.
తత్రాగచ్ఛతి భక్ష్యార్థం మూషకానామహర్నిశమ్ । కృత్వా ధ్యానం స భక్ష్యార్థం నిత్యం నారాయణాగ్రతః
ఆ పిల్లి ఎలుకలను తినేందుకు రాత్రింబవళ్ళు అక్కడికి వచ్చేది. ఆహారం కోసం ధ్యానం చేస్తూ నారాయణుడి ముందు కూర్చుంటూ ఉండేది.
భక్షితా బహవస్తేన మూషకా ద్విజవేశ్మని । యే యే తైలార్థమాయాంతి వర్త్యపాహరణాయ చ
బ్రాహ్మణుని ఇంట్లో, నూనె కోసం లేదా వత్తులు దొంగిలించేందుకు వచ్చిన అనేక ఎలుకలను ఆ పిల్లి తినేసింది.
తాంస్తాంస్తు భక్షయత్యేవ మూషకాన్ధ్యానతత్పరః । ఏవం ప్రవర్తమానస్య కదాచిత్కాలపర్యయాత్
ఆ పిల్లి ఎలుకలను తినడంలో నిమగ్నమై ఉండేది. ఇలా కపిలుడు తన విధిని కొనసాగిస్తూ కాలం గడిపాడు.
ఏకాదశ్యాం స కపిలో బ్రాహ్మణః స్వగృహే శుచిః । సోపవాసః సపత్నీకః పూజయామాస చాచ్యుతమ్
ఒకసారి ఏకాదశి రోజున, కపిలుడు తన ఇంట్లో శుద్ధిగా, భార్యతో కలిసి ఉపవాసం చేసి, అచ్యుతుడిని పూజించాడు.
తతో జాగరణం చక్రే స్తుతినృత్యపరాయణః । అర్ద్ధరాత్రే తు సంప్రాప్తే నిద్రయా మోహితో ద్విజః
తర్వాత, కీర్తనలు పాడుతూ, నృత్యం చేస్తూ జాగరణ చేశాడు. అర్ధరాత్రి వచ్చినప్పుడు, ఆ బ్రాహ్మణుడు నిద్రతో మోహించిపోయాడు.
మార్జారశ్చాగతస్తత్ర తీక్ష్ణదంష్ట్రో లఘుక్రమః । లక్షయామాస నైవేద్యం గృహకోణే స్థితః సదా
ఒక పిల్లి, గట్టి పళ్లతో, చురుకైన అడుగులతో, ఇంటి మూలన ఎప్పుడూ కూర్చుని, నైవేద్యాన్ని గమనిస్తూ అక్కడికి వచ్చింది.
అద్రాక్షీన్మూషికాం క్షుద్రా తైలపానార్థమాగతామ్ । మందతేజసి దీపే తు వర్త్యపాహరణోచితామ్
ఆ పిల్లి, దీపంలో వెలుగు మసకబారగా ఉండగా, నూనె త్రాగడానికి వచ్చిన చిన్న ఎలుకను చూసింది. ఆ ఎలుక దీపపు వత్తులు దొంగిలించడంలో అలవాటు పడింది.
సముత్పత్య పదాక్రమ్య తదా సా బిలమావిశత్ । తస్యాః పాదేన వై వర్త్యా దీపః సంబోధితో భృశమ్
ఆ ఎలుక ఒక్కసారిగా ఎగిరి, తన పాదంతో కొట్టి, వెంటనే బిలంలోకి పారిపోయింది. దాని పాదం, వత్తితో, దీపాన్ని బాగా కదిలించింది.
తైలపాత్రం చ నమితం సుప్రకాశోఽభవత్తదా । బ్రాహ్మణోఽపి జజాగార త్యక్త్వా నిద్రాం విమోహినీమ్
నూనెపాత్ర ఒరిగిపోయి, అక్కడ ప్రకాశం పెరిగింది. బ్రాహ్మణుడు కూడా మాయ చేసే నిద్రను వదిలి, మేల్కొన్నాడు.
మార్జారోఽపి చ తాం రాత్రీమజాగ్రచ్చాఖుభక్షకః । తతః ప్రభాతే విమలే కృత్వా నిత్యక్రియాం ద్విజః
ఆ ఎలుకలను తినే పిల్లి కూడా ఆ రాత్రి మేల్కొని ఉండిపోయింది. ఆ తరువాత, ఉదయం వెలుగు వచ్చినప్పుడు, ఆ ద్విజుడు తన నిత్యకర్మలు చేసుకున్నాడు.
తతశ్చ పారణం చక్రే విప్రో బంధుజనైః సహ । ఏవం ప్రవర్త్తమానస్య కపిలస్య మహాత్మనః
తర్వాత, ఆ బ్రాహ్మణుడు తన బంధువులతో కలిసి పారణం పూర్తి చేశాడు. ఇలా మహాత్ముడు అయిన కపిలుడు ఆచరణలో కొనసాగుతూ—
బభూవుః పుత్రపౌత్రాశ్చ ధనధాన్యమనుత్తమమ్ । ఆరోగ్యం పరమామృద్ధిమవాప మహతీం శ్రియమ్
అతనికి కుమారులు, మనవళ్లు, అపూర్వమైన ధనం, ధాన్యం, మంచి ఆరోగ్యం, గొప్ప ఐశ్వర్యం, మహత్తరమైన భాగ్యం లభించాయి.
దీపవ్రతప్రభావేన కపిలో మోక్షమాగతః । సంభేద్య మండలం పుణ్యం సవితుః శశినస్తథా
దీపవ్రత ఫలితంగా కపిలుడు మోక్షాన్ని పొందాడు. సూర్యుడు, చంద్రుడు వంటి పవిత్ర మండలాలతో ఏకమయ్యాడు.
దీపజ్యోతిఃస్వరూపేణ పరమాత్మా నియుక్తవాన్ । మూషికాపి చ కాలేన మమార బిలమధ్యతః
దీపజ్యోతి రూపంలో పరమాత్మ అక్కడ స్థిరపడ్డాడు. కాలక్రమంలో ఆ ఎలుక కూడా తన బిలంలో మరణించింది.
విమానవరమారుహ్య దేవగంధర్వసేవితమ్ । అప్సరోభిః పరివృతో విద్యాధరగణైర్యుతః
అతడు దేవతలు, గంధర్వులు సేవించే అద్భుతమైన విమానంపై ఎక్కి, అప్సరసలు చుట్టూ ఉండగా, విద్యాధర గణాలతో కలిసి వెళ్లాడు.
స్తూయమానో మహాతేజా జయశబ్దాది మంగలైః । స్తూయమానః స వై నాగైర్విష్ణులోకం జగామ సః
విజయధ్వని, మంగళగీతాలతో మహాత్ముడిని స్తుతిస్తూ, నాగులు కూడా మహిమను వర్ణించగా, అతడు విష్ణు లోకానికి చేరాడు.
కల్పకోటిసహస్రాణి కల్పకోటిశతాని చ । భుక్త్వా చ విపులాన్భోగాన్తతో రాజాభవద్భువి
అనేక కోటి కల్పాలు, లక్షలాది కల్పాలు విస్తారమైన సుఖాలు అనుభవించి, చివరికి భూమిపై రాజుగా జన్మించాడు.
సుధర్మా నామ ధర్మాత్మా దేవబ్రాహ్మణపూజకః । రూపవాన్సుభగశ్చైవ మహాబలపరాక్రమః
అతని పేరు సుధర్మా. ధర్మబద్ధుడు, దేవతలు బ్రాహ్మణులను పూజించే వాడు, అందగాడు, అదృష్టవంతుడు, గొప్ప బలపరాక్రమాలు కలవాడు.
తస్య ప్రియతమా భార్యా సర్వలక్షణసంయుతా । భర్తృభక్తా తథా శీలా నామ్నా సా రూపసుందరీ
అతనికి అత్యంత ప్రియమైన భార్య, అన్ని శుభలక్షణాలతో, భర్తకు అంకితభావంతో, మంచి స్వభావంతో, రూపసుందరి అనే పేరుగలది.
సర్వాసాం చైవ నారీణాం మధ్యే సా సుభగాభవత్ । పుత్రాశ్చ బహవో జాతాస్తథా దుహితరో ఘనాః
అన్ని స్త్రీలలో ఆమె అత్యంత అదృష్టవంతురాలు. వారికి అనేక మంది కుమారులు, గొప్ప గుణాలున్న కుమార్తెలు పుట్టారు.
ఏవం విహరతోస్తద్వద్దంపత్యోః ప్రీతిపూర్వకమ్ । ఆగతః కార్త్తికో మాసో హరినేత్రావబోధకృత్
అలా ఆ దంపతులు ఆనందంగా జీవిస్తూ ఉండగా, హరిదృష్టిని మేల్కొలిపే కార్తీక మాసం వచ్చింది.
తస్మిన్దీపాః ప్రబోధ్యంతే నారాయణపరాయణైః । కృచ్ఛ్రచాంద్రాయణాదీని వ్రతాని నియమాస్తథా
ఆ మాసంలో నారాయణ భక్తులు దీపాలను మేల్కొల్పుతారు. కృచ్చ్ర, చాంద్రాయణ వ్రతాలు, నియమాలు ఆచరిస్తారు.
క్రియంతే విష్ణుభక్తైశ్చ సంసారభయభీరుభిః । అథ ప్రబోధినీం ప్రాప్య రాజా రాజ్ఞీమథాబ్రవీత్
విష్ణుభక్తులు, సంసార భయంతో భయపడే వారు, ఈ వ్రతాలు ఆచరిస్తారు. ఆ తరువాత, ప్రబోధినిని చేరుకున్న రాజు, రాణిని ఇలా అడిగాడు.
భద్రే ప్రబోధినీ పుణ్యా విష్ణోర్నాభిసరోరుహే । కరిష్యామ్యద్య పూజాం చ సోపవాసో జితేంద్రియః
శుభలక్షణమయినదీ, ఈ పవిత్రమైన ప్రబోధినీ పర్వదినాన నేను విష్ణువు నాభిలో పుట్టిన పద్మాన్ని పూజిస్తూ, ఉపవాసంతో, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకొని పూజ చేయబోతున్నాను.
స్నాత్వా చ పుష్కరే తీర్థే పుండరీకాక్షమచ్యుతమ్ । పూజయిష్యామి దేవేశం లక్ష్మ్యా సహ జనార్దనమ్
పుష్కర తీర్థంలో స్నానం చేసి, పద్మనేత్రుడైన, లక్ష్మీతో కూడిన జనార్దనుడైన దేవేంద్రుని నేను పూజించబోతున్నాను.