తస్య ప్రియతమా భార్యా సర్వలక్షణసంయుతా । భర్తృభక్తా తథా శీలా నామ్నా సా రూపసుందరీ
ఆయనకు ప్రియమైన భార్య, అన్ని శుభలక్షణాలతో, భర్తకు భక్తిగా, మంచితనంతో, రూపసుందరి అనే పేరుతో ఉండేది.
సర్వాసాం చైవ నారీణాం మధ్యే సా సుభగాభవత్ । పుత్రాశ్చ బహవో జాతాస్తథా దుహితరో ఘనాః
అన్ని మహిళల్లో ఆమె అత్యంత అదృష్టవంతురాలు. వారికి అనేక మంది కుమారులు, గొప్ప గుణాలున్న కుమార్తెలు పుట్టారు.
ఏవం విహరతోస్తద్వద్దంపత్యోః ప్రీతిపూర్వకమ్ । ఆగతః కార్త్తికో మాసో హరినేత్రావబోధకృత్
అలా ఆ దంపతులు ఆనందంగా కాలం గడుపుతుండగా, హరిదేవుని కళ్ళను మేల్కొలిపే కార్తీకమాసం వచ్చేసింది.
తస్మిన్దీపాః ప్రబోధ్యంతే నారాయణపరాయణైః । కృచ్ఛ్రచాంద్రాయణాదీని వ్రతాని నియమాస్తథా
ఆ మాసంలో నారాయణునికి భక్తులైన వారు దీపాలు వెలిగిస్తారు. కృచ్ఛ్ర, చాంద్రాయణం లాంటి వ్రతాలు, నియమాలు పాటిస్తారు.
క్రియంతే విష్ణుభక్తైశ్చ సంసారభయభీరుభిః । అథ ప్రబోధినీం ప్రాప్య రాజా రాజ్ఞీమథాబ్రవీత్
విష్ణుభక్తులు, సంసారభయంతో భయపడే వారు ఇవన్నీ ఆచరిస్తారు. అప్పుడు ప్రబోధినీ వచ్చేసినపుడు రాజు రాణిని ఇలా అడిగాడు.
భద్రే ప్రబోధినీ పుణ్యా విష్ణోర్నాభిసరోరుహే । కరిష్యామ్యద్య పూజాం చ సోపవాసో జితేంద్రియః
భద్రే! ఈ రోజు విష్ణువు నాభిలోని పద్మంలో పుట్టిన పవిత్రమైన ప్రబోధినీ పండుగ. నేను ఉపవాసంతో, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకొని పూజ చేయబోతున్నాను.
స్నాత్వా చ పుష్కరే తీర్థే పుండరీకాక్షమచ్యుతమ్ । పూజయిష్యామి దేవేశం లక్ష్మ్యా సహ జనార్దనమ్
పుష్కర తీర్థంలో స్నానం చేసి, పుండరీకాక్షుడు అయిన అచ్యుతుని, లక్ష్మీదేవితో కూడిన జనార్దనుని పూజిస్తాను.
ఇతి సా వాంఛితం శ్రుత్వా భర్తుః ప్రియహితే రతా । ఉవాచ వచనం గుహ్యం భర్త్తారం చారుహాసినీ
భర్త మనసులో ఉన్న కోరికను విని, అతని ఆనందంలో ఆనందించే ఆమె, అందమైన నవ్వుతో రహస్యంగా భర్తతో ఇలా చెప్పింది.
రూపసుందర్యువాచ- మమాపి హృదయే కామః సముత్పన్నో నరాధిప । రూపసౌందర్యవాంఛా చ హృదయే మమ వర్త్తతే
రూపసుందరీ ఇలా చెప్పింది – రాజా! నా హృదయంలో కూడా ఒక కోరిక పుట్టింది. అందం, సౌందర్యం పట్ల ఆకాంక్ష నా మనసులో ఉంది.
పుష్కరం ప్రథమం తీర్థం గంతుమిచ్ఛే త్వయా సహ । తతో రాజా తయా సార్ద్ధమాగతః పుష్కరం తదా
నేను కూడా నీతో కలిసి మొదటి పవిత్రతీర్థమైన పుష్కరానికి వెళ్లాలనుకుంటున్నాను. అప్పుడు రాజు ఆమెతో కలిసి పుష్కరానికి వెళ్లాడు.
హస్త్యశ్వరథవృందైశ్చ సమాగత్య పురోహితైః । తతః స్నాత్వా తథా ధ్యాయన్తర్పయన్పితృదేవతాః
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పురోహితులతో కూడిన వాహనదళాలతో కలిసి వారు అక్కడికి చేరారు. తరువాత స్నానం చేసి, ధ్యానం చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణం చేశారు.
పూజయామాస దేవేశం పుండరీకాక్షమచ్యుతమ్ । దీపమాలాకులే తత్ర సర్వతః సుమనోహరే
అక్కడ చుట్టూ అందమైన దీపమాలలతో అలంకరించబడిన స్థలంలో, వారు పుండరీకాక్షుడు అయిన అచ్యుతుని, దేవతల అధిపతిని పూజించారు.
దదర్శ లిఖితం తత్ర మార్జారం దేవతాలయే । తం దృష్ట్వా ప్రాకృతం కర్మ జన్మ స్మృత్వా నృపస్తదా
ఆ దేవాలయంలో ఒక పిల్లిని చిత్రంగా చూడగలిగాడు. దాన్ని చూసి రాజు తన గత జన్మలోని సాధారణ జీవితం గుర్తు చేసుకున్నాడు.
ముఖపంకజమాలోక్య ప్రియాయాః ప్రజహాస చ । రూపసుందర్యువాచ- మమ సన్ముఖమాలోక్య భర్తః కిం స్మితకారణమ్ 6.30.
తన ప్రియమైన భార్య ముఖాన్ని చూస్తూ నవ్వాడు. రూపసుందరీ అడిగింది – నా ముఖాన్ని చూస్తూ భర్తా! ఎందుకు నవ్వుతున్నావు చెప్పు.
కథయామాస హృష్టాత్మా ప్రాక్తనం కర్మణః ఫలమ్ । రాజోవాచ- అహమాసం పురా దేవి మార్జారో బ్రాహ్మణాలయే
ఆనందంతో మనసు నిండిన రాజు తన గత కర్మ ఫలితాన్ని చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. రాజు ఇలా అన్నాడు – దేవీ! నేను ఒకప్పుడు బ్రాహ్మణుడి ఇంట్లో పిల్లిగా జన్మించాను.
భక్షితా మూషకాస్తత్ర మయా శతసహస్రశః । తతో నారాయణస్యాగ్రే దీపః సంరక్షితో యతః
అక్కడ నేను వందలాది, వేలాది ఎలుకలను తినేవాడిని. ఆ తర్వాత నారాయణుని ముందు దీపాన్ని కాపాడినందుకు—
వ్యాజేనాపి మయా దేవిప్రాప్తం తత్కర్మణః ఫలమ్ । విష్ణులోకమనుప్రాప్య రాజ్యం ప్రాప్తం మయాధునా
—దేవీ! అది కేవలం యథార్థంగా కాకపోయినా, ఆ కర్మ ఫలితంగా నాకు విష్ణు లోకం లభించింది. ఇప్పుడు నాకు రాజ్యం కూడా లభించింది.
రూపసుందర్యువాచ-। మమాపి స్మరణం జాతం ప్రాకృతస్య చ జన్మనః । మూషికా చాహమప్యాసం క్షుద్రా బ్రాహ్మణవేశ్మని
రూపసుందరీ ఇలా చెప్పింది – నాకు కూడా నా గత జన్మ గుర్తొచ్చింది. నేను కూడా బ్రాహ్మణుడి ఇంట్లో చిన్న ఎలుకగా పుట్టాను.
కార్తికే చ ప్రబోధిన్యాం మందీభూతే చ దీపకే । వర్త్యగ్రాహరణార్థాయ నిర్గతాహం తదా బిలాత్
కార్తీక మాసంలో ప్రబోధినీ రోజున, దీపం మసకబారినప్పుడు, వత్తి తలాన్ని తీయడానికి నేను నా బిలం నుండి బయటికి వచ్చాను.
దృష్ట్వా నారాయణం దేవం పూజితం కుసుమైస్తథా । నిద్రాభిభూతం విప్రం చ వర్త్తిః కృష్టా మయా తదా
నారాయణుని పుష్పాలతో పూజిస్తున్నదాన్ని చూసి, బ్రాహ్మణుడు నిద్రలో ఉండగా, నేను ఆ వత్తిని లాగాను.
ఉత్థితస్త్వం యదా తత్ర మాం గృహీతుం కృతక్షణః । దృష్ట్వా త్వం చ ప్రణష్టాహం ప్రవిష్టా బిలమధ్యతః
అప్పుడు నీవు నన్ను పట్టుకోడానికి సిద్ధంగా లేచిన వేళ, నిన్ను చూసిన వెంటనే నేను కనబడకుండా పోయి, ఆ బిలంలోకి లోపలికి ప్రవేశించాను.
విశంత్యా మమ పాదేన దీపవర్త్తిర్విజృంభితా । తైలపాత్రం చ నమితం తేనాహం సుఖభాగినీ
నేను లోపలికి పోతున్నప్పుడు నా కాలుతో దీపపు వత్తిని తాకాను, అది మంటపట్టి, నూనెపాత్ర ఒరిగిపోయింది. అలా నేను అదృష్టవంతురాలినయ్యాను.
తన్మయా రాజరాజేంద్ర దీపం చైవ ప్రకాశితమ్ । ఇదానీం చ మయా ప్రాప్తం రూపలావణ్యముత్తమమ్
రాజరాజేశ్వరా! నేను ఆ దీపాన్ని వెలిగించాను. ఇప్పుడు నాకు అద్భుతమైన రూపం, సౌందర్యం లభించింది.
త్వం చ భర్త్తా తథా రాజ్యం పుత్రాశ్చైవంవిధం సుఖమ్ । దీపప్రబోధనాజ్జాతం జ్ఞానమత్యంత దుర్ల్లభమ్
నీవు నా భర్తవు, రాజ్యం, పిల్లలు, ఇలాంటి సుఖాలు అన్నీ, అలాగే అత్యంత అరుదైన జ్ఞానం కూడా, దీపవ్రతాన్ని ఆచరించటం వల్లనే కలిగాయి.
తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన దీపవ్రతమనుత్తమమ్ । ఆవాం హి పరయా భక్త్యా కుర్వశ్చైవ విశేషతః
అందువల్ల మనం ఎంతో భక్తితో, అన్ని ప్రయత్నాలతో, ఈ అపూర్వమైన దీపవ్రతాన్ని తప్పక చేయాలి.
తదేతత్కర్మణః ప్రాప్తం ఫలం రాజ్యాదిసంపదః । పూర్వజన్మస్మృతం చాపి సర్వపాపక్షయస్తథా
ఈ కార్యం వల్ల రాజ్యాధికారం, ఇతర సంపదలు, పూర్వజన్మ స్మృతి, అన్ని పాపాల నాశనం లభించాయి.
తస్మాత్సర్వప్రయత్నేన విధిమంత్రాదిపూర్వకమ్ । దీపవ్రతం కృతం పుంభిః పుణ్యం చంద్రార్కతారకమ్
అందుకే, సకల శ్రద్ధతో, విధి, మంత్రాదుల ప్రకారం, పురుషులు దీపవ్రతాన్ని చేయాలి. దాని ఫలం చంద్రుడు, సూర్యుడు, నక్షత్రాలంత వరకు నిలిచిపోతుంది.
ఇతి శ్రుత్వా వచో రాజా చక్రే దీపవ్రతం తదా । ప్రియయా సహ దేవర్షే సమ్యక్శ్రద్ధాసమన్వితః
ఈ మాటలు విని, రాజు తన ప్రియ భార్యతో కలిసి, మహర్షీ! సంపూర్ణ విశ్వాసంతో ఆ దీపవ్రతాన్ని ఆచరించాడు.
తస్మింస్తు పుష్కరే తీర్థే కృత్వా దీపవ్రతం తు తౌ । అవాపతుః పరాం ముక్తిం దేవదానవదుర్ల్లభామ్
ఆ పుష్కర తీర్థంలో వారు ఇద్దరూ దీపవ్రతాన్ని చేసి, దేవతలు, దానవులకు కూడా దుర్లభమైన పరమ మోక్షాన్ని పొందారు.
ఏతద్దీపస్య మాహాత్మ్యం యే శృణ్వంతి నరా భువి । సర్వపాపవినిర్ముక్తాః ప్రయాంతి హరిమందిరమ్
ఈ దీప మహిమను భూమిపై ఎవరు వినినా, వారు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తులై, హరిదేవుని లోకానికి చేరుతారు.