ప్రతిజీవంతు హేతూనాం భేదోఽపి సువినిశ్చయః । ఏకస్యాపి హి జీవస్య నాస్తి చైకవిధా స్థితిః
ప్రతి ప్రాణికి సుఖ, దుఃఖాలకు కారణాలు వేర్వేరు; ఒక్కరికీ కూడా ఒకే విధమైన స్థితి ఉండదు.
జన్మకాలే మహాఽజ్ఞానం శైశవేత్యల్పబోధనమ్ । స్ఖలత్పదేల్పవిజ్ఞానం బాల్యే చాల్పం తథైవ చ
పుట్టినప్పుడు గొప్ప అజ్ఞానం, శిశువయసులో తక్కువ జ్ఞానం, బాల్యంలో తడబడే అడుగులు, తక్కువ అర్ధం ఉంటాయి.
కౌమారే క్రీడనరతిర్యౌవనే విషయోషితమ్ । యౌవనే వినివృత్తే తు ద్రవ్యసంపాదనేషణా
చిన్నపిల్లల వయసులో ఆటలలో ఆనందం; యవ్వనంలో ఇంద్రియ సుఖాలు, స్త్రీల పట్ల ఆకర్షణ; యవ్వనం పోయాక ధన సంపాదన కోరిక కలుగుతుంది.
వార్ద్ధకే భోగలిప్సా చ న భోక్తుం క్షమతేపి చ । దూషికా శ్లేష్మలాలాభిర్వలీపలితకంపనైః
వృద్ధాప్యంలో అనుభవించాలనే కోరిక ఉన్నా, అనుభవించలేరు; శ్లేష్మం, లాలాజలం, ముడతలు, తెల్ల జుట్టు, కంపు వీటితో బాధపడతారు.
శ్వాసకాసానిలాక్షిప్తైర్హృషీకైర్వికలైర్యుతః । కించిద్ధర్తుం న శక్నోతి న చ జానాతి కించన
ఊపిరి ముట్టడం, దగ్గు, వాయువు వల్ల అతని ఇంద్రియాలు బలహీనమై, ఏదీ పట్టుకోలేడు, ఏదీ గుర్తించలేడు.
తిష్ఠంతీషు పరస్త్రీషు గుహ్యస్థానం ప్రదర్శయేత్ । కోశకండూయనపరః క్రూరో జీవితలక్షణైః
ఇతరుల భార్యల మధ్య నిలబడి, తన రహస్య భాగాన్ని చూపిస్తూ, శరీరాన్ని ఎప్పుడూ గోకుతూ, దుర్మార్గంగా, జీవితం క్షీణిస్తున్న లక్షణాలతో ఉంటాడు.
కండూయతే స్ఫిచౌ వస్త్రముద్ధృత్య చ విచాలయన్ । భుంజానః శ్లేష్మణా గ్రాసం గ్రసితుం న చ శక్నుయాత్
తను వస్త్రాన్ని పైకి లేపి, వెనుక భాగాన్ని గోకుతూ, తినేటప్పుడు ఆహారం లాలాజలంతో కలిసిపోయినా, మింగలేక పోతాడు.
యదా కాసస్తదా జజ్ఞే పాయువాయుశ్చ శబ్దవాన్ । నిఃసృతిశ్చ మలస్యాపి శ్లేష్మనిర్గమ ఏవ చ
దగ్గు వచ్చినప్పుడు, పాయువు ద్వారా శబ్దంతో వాయువు బయటకు వస్తుంది; మల విసర్జన, లాలాజలం కూడా బయటకు వస్తాయి.
స్నుషాదిభర్త్సనం బాల తాలహాస్యనిదర్శనమ్ । గురునిర్గమనాదీని సంచింత్య చ పునః పునః
కొడుకు భార్య మొదలైనవారు దూషిస్తారు, పిల్లలు చప్పట్లు కొడుతూ నవ్వుతూ అపహాస్యం చేస్తారు, పెద్దలు వెళ్లిపోవడం లాంటి విషయాలు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తాడు.
ఆహూతో భోజనాద్యర్థం భోజ్యాన్నాది వినిందయన్ । చిరముష్ణం చ నిర్భర్త్స్య పునశ్చింతామవాప సః
భోజనం కోసం పిలిచినప్పుడు, తినే పదార్థాన్ని తప్పుబడుతూ, చాలా కాలంగా చల్లారిపోయిందని నిందిస్తూ, మళ్లీ ఆందోళనలో పడిపోతాడు.
అతిదుష్కృతికర్మ్మాహం కథం భోక్ష్యే కథం స్వపే । కథం తిష్ఠే కథం గచ్ఛే పరలోకః కథం భవేత్
'నేను చాలా పాపాలు చేశాను. ఇప్పుడు నేను ఎలా తినాలి? ఎలా నిద్రపోవాలి? ఎలా నిలబడాలి? ఎలా నడవాలి? పరలోకంలో నాకు ఏమవుతుందో?' అని ఆలోచిస్తాడు.
ఇతి చింతాకులో నిత్యం న నమత్యపరాన్వితః । ద్విజస్య సదనం గత్వా పురాణజ్ఞస్య రాఘవ
ఇలా ఎప్పుడూ ఆందోళనతో ఉండి, ఇతరులకు నమస్కరించకుండా, పురాణాలు తెలిసిన ద్విజుని ఇంటికి వెళ్తాడు, రాఘవ.
లజ్జావాక్కృతవక్త్రశ్చ కింకరోమీత్యభాషత । న కించిదప్యువాచాసౌ ద్విజః పౌరాణికస్తదా
సిగ్గుతో, తలదించుకుని, 'నేను ఏమి చేయాలి?' అని అడుగుతాడు. అప్పుడు ఆ పండితుడు ఏమీ చెప్పడు.
పాపోయమితి విజ్ఞాయ శిష్యేణ నిరగామయత్ । గౌతమోపి వినిర్గమ్య ద్వార్యేవ చ బహిః స్థితః
అతడు పాపి అని తెలుసుకుని, గురువు బయటకు పంపించాడు. గౌతముడు కూడా బయటకు వెళ్లి, తలుపు దగ్గర నిల్చున్నాడు.
భువ్యాసీనం తు విజ్ఞాయ పురాణార్థవిచారకమ్ । కథం కథమపి ప్రాప్య పీఠం దత్తం చ నాభజత్
భూమిపై కూర్చుని, పురాణార్థాన్ని ఆలోచిస్తున్నవాడిని చూసి, ఏదో విధంగా దగ్గరకు వచ్చాడు. ఇచ్చిన పీఠాన్ని మాత్రం అంగీకరించలేదు.
నిషణ్ణో భూతలే రామ పురాణజ్ఞమభాషత । ప్రాయశ్చిత్తం కరిష్యామి తదత్రైవ విధీయతామ్
భూమిపై కూర్చుని, పురాణాలు తెలిసిన వానికి ఇలా అన్నాడు: 'నేను ప్రాయశ్చిత్తం చేస్తాను. దయచేసి ఇక్కడే చెప్పండి.'
బ్రాహ్మణ ఉవాచ- పాపాని కీర్తయస్వ త్వం సర్వథైవ కృతాని తు । స చాపి నాఽకృతం కించిన్మయా పాపమితీరయన్
బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'నువ్వు చేసిన అన్ని పాపాలను పూర్తిగా చెప్పు.' అతడు, 'నేను చేయని పాపం లేదు. అన్నీ చేశాను,' అన్నాడు.
రుదన్పపాత భూమ్యాం చ కథం తాతేతి పీడితః । బ్రాహ్మణస్తమథ ప్రాహ ప్రాయశ్చిత్తం న విద్యతే
అతడు ఏడుస్తూ భూమిపై పడిపోయి, 'ఎలా తండ్రీ?' అని బాధపడ్డాడు. అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు, 'నీకు ప్రాయశ్చిత్తం లేదు,' అన్నాడు.
మహాపాపం త్రిరావృత్తే పునశ్చ యది చేత్కృతమ్ । గౌతమ ఉవాచ- పౌరాణిక మహాభాగ ప్రాప్యాపి త్వామహం కథమ్
మహాపాపం మూడుసార్లు చేసినా, మళ్లీ చేసినా—గౌతముడు ఇలా అన్నాడు: 'పురాణాలు తెలిసిన మహాభాగ, నేను నిన్ను కలిసినా—'
పాపయుక్తో ద్విజశ్రేష్ఠ సంగతిర్విఫలా భవేత్ । పౌరాణిక ఉవాచ- శాస్త్రం ప్రమాణం సర్వేషాం ప్రాయశ్చిత్తవినిర్ణయే
'పాపంతో ఉన్నవాడిని కలవడం వృథా, ద్విజశ్రేష్ఠా.' పురాణికుడు ఇలా అన్నాడు: 'ప్రాయశ్చిత్త నిర్ణయంలో శాస్త్రమే ప్రామాణికం.'
తద్వినా యో హి తం బ్రూయాత్ప్రాయాశ్చిత్తం న తద్భవేత్ । సకృత్కృతే సకృత్ప్రోక్తం ద్వితీయే ద్విగుణం భవేత్
'శాస్త్రం లేకుండా చెప్పిన ప్రాయశ్చిత్తం ఫలించదు. మొదటి తప్పుకు ఒకసారి, రెండవసారి రెండింతలు చేయాలి.'
తృతీయే త్రిగుణం ప్రోక్తం చతుర్థే నాస్తి నిష్కృతిః । త్వయా కృతం తు బహుధా చతుర్విధమపీచ్ఛయా
'మూడవసారి మూడింతలు చేయాలి. నాలుగవసారి ప్రాయశ్చిత్తం లేదు. నువ్వు నాలుగు విధాల పాపాలు ఎన్నో చేసావు, అవన్నీ నీ ఇష్టంతోనే.'
కథం వక్తుమహం శక్తః ప్రాయశ్చిత్తం భవాదృశే । గౌతమోఽపి పునః ప్రాహ క్వ గంతవ్యం మయేతి చ । ఉపవాసత్రయం కృత్వా శివరాత్రిమవిందత
నేను మీలాంటి మహానుభావునికి ఏ expiation చెప్పగలను? గౌతముడు కూడా మళ్లీ, "నేను ఎక్కడికి వెళ్లాలి?" అని అడిగాడు. మూడు ఉపవాసాలు చేసి, శివరాత్రిని ఆచరించాడు.
చతుర్థముపవాసం చ చకారాతీవ దుఃఖితః । పారణం చాప్యమాయాం స కృతవాన్ఫలవల్కలైః
చాలా బాధతో నాలుగవ ఉపవాసం కూడా చేశాడు. ఆ ఉపవాసాన్ని పండ్లు, చెట్టు తొక్కుతో ముగించాడు.
అథ ప్రదక్షిణం చక్రే శ్రీశైలస్య చ స ద్విజః । గతవాన్మందిరం పశ్చాచ్చింతయాతికృశః శ్వసన్
ఆ బ్రాహ్మణుడు తర్వాత శ్రీశైలాన్ని ప్రదక్షిణ చేశాడు. ఆపై, బాగా క్షీణించి, లోలోపల ఆలోచిస్తూ, ఆలయానికి వెళ్లాడు.
కథం పాపనివృత్తిర్మే తూష్ణీంభూతస్య సేత్స్యతి । అనంతమవిచార్యం కిం పాపం చ సుమహత్తరమ్
నేను ఇలా మౌనంగా ఉంటూ పాపం నుండి ఎలా విముక్తి పొందగలను? ఎంతటి అపారమైన, అర్థం కాని, గొప్ప పాపమిదీ!
శ్రుత్వా న కోపి మే బ్రూయాత్ప్రాయశ్చిత్తం విధీయతామ్ । కింతు కస్మిన్పురాణే తు శ్రుతే జ్ఞాతం భవిష్యతి
వినినా ఎవరూ నాకు expiation ఏదీ చెప్పడం లేదు. ఏ పురాణంలో విన్నపుడు జ్ఞానం కలుగుతుందో తెలుసుకోవాలి.
ఇతి కృత్వా మతిం సోథ పురాణజ్ఞమభాషత । పురాణమేకం మే తాత వ్యాఖ్యాతు భగవానితి
ఇలా నిర్ణయించుకుని, పురాణాలను బాగా తెలిసినవారిని అడిగాడు: "తాతయ్యా, ఒక పురాణాన్ని నాకు వివరించండి."
జాతకర్మాదిసంస్కారాన్కారయస్వ మమాశు వై । ద్విజో భూత్వా శృణోమ్యద్య ప్రాయశ్చిత్తం కరోమ్యతః
"నా కోసం జననాది సంస్కారాలు త్వరగా చేయండి. బ్రాహ్మణుడిగా మారి, నేను ఈ రోజు వినిపించి, expiation చేస్తాను."
విధాయకం పురాణం మే భవిష్యతి చ కీర్తితమ్ । అతః శక్యం కరిష్యామి పురాణార్థం వినిశ్చయన్
"ఏ పురాణం expiation చెప్పుతుందో అది నాకు చదివిస్తారు. అందువల్ల, పురాణార్థాన్ని తెలుసుకుని నేను చేయగలను."