శంభురువాచ- అయమాసీత్పురా కశ్చిత్క్షత్త్రియః క్రోధనః సదా । నష్టభార్యో నష్టసేనో నష్టరాష్ట్రోతిదుఃఖితః
శంభు ఇలా చెప్పాడు— 'ఒకప్పుడు ఓ క్షత్రియుడు ఉండేవాడు. అతడు ఎప్పుడూ కోపంగా ఉండేవాడు. అతనికి భార్య పోయింది, సైన్యం పోయింది, రాజ్యం పోయింది, దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.'
లబ్ధ్వా లులాయ ద్వితయం కృషిం చక్రే సహాత్మజైః । ఋణేన మహతా యుక్తః పునశ్చాతీవ దుఃఖితః
రెండు ఎద్దులు దొరికాక, తన కుమారులతో కలిసి వ్యవసాయం చేసాడు. కానీ పెద్ద అప్పు వల్ల మళ్లీ తీవ్రమైన దుఃఖంలో పడిపోయాడు.
పునశ్చ దుఃఖితో రాజా సర్పేణ సుతనాశనాత్ । తథాభూతో మహీపాలస్తత్యాజ కృషిమప్యుత
మళ్లీ ఆ రాజు బాధపడిపోయాడు, ఎందుకంటే పాము కాటుతో తన కుమారుడు మరణించాడు. ఆ బాధతో, ఆ రాజు వ్యవసాయాన్ని కూడా వదిలేశాడు.
పరిత్యజ్య సుతౌ చాపి త్యక్తాహారో రురోద హ । సుతావథ సమాగమ్య ప్రాహతుః పితరం త్విదమ్
తన ఇద్దరు కుమారులను కూడా వదిలేసి, భోజనం చేయకుండా, ఏడ్చాడు. ఆ తరువాత ఆ ఇద్దరు కుమారులు కలసి తండ్రిని ఇలా అడిగారు.
కిమర్థం రుద్యతే తాత నష్టో నాయాతి రోదనాత్ । శరీరశోషణాయాథ శోకస్తేఽద్య భవిష్యతి
ఏందుకు ఏడుస్తావు బాబూ? పోయినవాడు ఏడుపుతో తిరిగి రాడు. నీవు ఈ రోజు బాధపడితే నీ శరీరమే క్షీణిస్తుంది.
శోకేన చక్షుషీ నష్టే కంఠో నష్టస్తథా తవ । అనుష్ఠానం తథా నష్టం కిమర్థం పరితప్యసే
బాధతో నీ కళ్లూ, గొంతూ, చేయగలిగే పనులూ అన్నీ పోయాయి. మరి నువ్వు ఎందుకు నీను ఇంతగా బాధపడుతున్నావు?
ఏకో నష్టో న చాయాతి రక్ష పంచస్థితానసూన్ । బహూనాం రక్షణం పుణ్యమాశ్రితానాం విశేషతః
ఒకడు పోయాడు, తిరిగి రాడు. ఐదుగురు ఇంకా బ్రతికే ఉన్నారు, వారిని కాపాడు. ముఖ్యంగా, నిన్ను ఆశ్రయించినవాళ్లను కాపాడటం పుణ్యమయిన పని.
అన్యాశ్రితమముం శత్రుం కథం శోచితుమర్హసి । పితోవాచ- పుత్రః శత్రుః కథం పుత్రౌ యువాం శత్రూ తథా చ మే
ఇంకొకరిని ఆశ్రయించిన ఆ శత్రువుని నువ్వు ఎందుకు బాధపడుతూ యోచిస్తున్నావు? తండ్రి అన్నాడు — కొడుకు ఎలా శత్రువు అవుతాడు? మీరు ఇద్దరూ కూడా నాకు శత్రువులే.
అత్యంతసుఖినం పుత్రం కథం శత్రుమభాషతమ్ । సుతావూచతుః జాయమానో హరేద్భార్యాం వర్ద్ధమానో హరేద్ధనమ్
చాలా సంతోషంగా ఉన్న కొడుకును నువ్వు ఎలా శత్రువు అన్నావు? ఇద్దరు కుమారులు చెప్పారు — పుట్టినప్పుడు భార్యను తీసిపోతాడు, పెరిగేకొద్దీ ధనాన్ని తీసిపోతాడు.
మ్రియమాణస్తథా ప్రాణాఞ్ఛత్రుత్వం కిమతః పరమ్ । యత్సుఖం చ త్వయా ప్రోక్తం స్పర్శనాలింగనాదిభిః
చావొచ్చినప్పుడు ప్రాణాన్ని తీసిపోతాడు, అంతకంటే పెద్ద శత్రుత్వం ఏముంటుంది? నువ్వు చెప్పిన ఆనందం — తాకడం, ఆలింగనం చేయడం మొదలైనవి —
దుఃఖోదర్కమిదం రాజన్సర్వమేతద్వదామి తే । ప్రసూతికాలే పుత్రస్య భార్యానాశవిచారణా
ఇది అన్నీ చివరికి బాధకే దారి తీస్తుంది రాజా, నేను నీకు చెప్పేది ఇదే. పుట్టినప్పుడు కొడుకుకు భార్య పోయిన విషయాన్ని ఎవరూ పట్టించుకోరు.
జీవితాయామథోపత్న్యామాత్మనః సుఖనాశనమ్ । యోన్యశుద్ధౌ తు జాతాయాం సంయోగో నోపపద్యతే
జీవితం కోసం రెండో భార్య ఉన్నా, తన ఆనందం పోతుంది. అపవిత్ర గర్భంలో పుట్టినవాడైతే, కలయిక కూడా జరగదు.
ఆలింగనపరే గాఢం స్తన్యేనాంగం పరిప్లుతే । తథాపి యది సంయోగః శిశురోదనతాః స్త్రియాః
బలంగా ఆలింగనం చేసినా, పాలతో శరీరం తడిచినప్పటికీ, కలయిక జరిగితే ఆడవారు పిల్లవాడి ఏడుపుతో బాధపడతారు.
దృఢం శిశుగతం చిత్తం తతో వైరస్యమేవ చ । అథ చేత్పతితో డింభో మధ్యే మైథునముద్గతిః
మనసంతా పిల్లవాడిపైనే ఉండిపోతుంది, అందుకే దూరం కలుగుతుంది. మధ్యలో చిన్నవాడు పడిపోతే కలయిక మధ్యలో ఆగిపోతుంది.
రతిమధ్యే తు విచ్ఛేదే దుఃఖం కించిదసన్నిభమ్ । సర్వకాలే పరిమితే కదాచిద్రతిసంభవః
ఆనందం మధ్యలో కలయిక ఆగిపోతే కొంత బాధ కలుగుతుంది. ఎప్పుడూ ఆనందం పరిమితంగానే ఉంటుంది, అప్పుడప్పుడే కలయిక జరుగుతుంది.
తత్కాలే భోజనం నాస్తి స్వాపో నాస్తి చ భార్యయా । శిశూనాం రక్షణే దుఃఖం వ్యాధితర్షగ్రహాదిభిః
ఆ సమయంలో భోజనం ఉండదు, భార్యతో నిద్ర ఉండదు. పిల్లలను కాపాడడంలో వ్యాధి, దాహం, ఇతర కష్టాలతో బాధలు కలుగుతాయి.
తన్మతం యత్సుఖం చిత్రం యథాంకారోహణం పితుః । ఆలింగనకృతం తాత చుంబనాదికృతం తథా
తండ్రి కొడుకుపై ఎక్కడం, ఆలింగనం చేయడం, ముద్దు పెట్టడం వంటివి ఎంత ఆనందంగా అనిపించినా —
అత్యన్తమధురోక్త్యాది యత్సుఖాని నరేశ్వర । రతిమధ్యే విరామస్య కలాం నార్హంతి షోడశీమ్
రాజా, మధురంగా మాట్లాడటం మొదలైన అన్ని ఆనందాలు కలయికలో కలిగే పరిపూర్ణ ఆనందానికి పదహారు వంతు కూడా సరిపోవు.
అన్యాన్యపి చ దుఃఖాని సంతి పుత్రే సహస్రశః । అనేన త్వం కిం క్రియసే ఇహాముత్ర విరోధినా
కొడుకుతో అనేక బాధలు కూడా ఉంటాయి. ఇలాంటి విరోధిని నీవు ఇక్కడ, పరలోకంలో ఏమి చేస్తావు?
త్యజ శోకమిదం తస్మాదావాం పుత్రౌ స్థితావిహ । శ్రీరాజోవాచ-। త్యజామి శోకం దుర్వారం సర్వకార్యవిరోధినమ్
కాబట్టి ఈ బాధను వదిలిపెట్టు. మేము ఇద్దరు కుమారులు ఇక్కడ ఉన్నాము. రాజు అన్నాడు — నేను ఈ అదుపు చేయలేని, అన్నీ పనులకు అడ్డుగా ఉన్న బాధను వదిలేస్తున్నాను.
ఆత్మనశ్చ హితం కార్యమిహాముత్ర సుతౌ మమ । పురోధసం తు గచ్ఛామి మమ పూర్వం మహాగురుమ్
నా, నా కుమారుల మేలు కోసం, ఇక్కడా, పరలోకంలోను, నేను మా పూర్వ గురువైన పురోహితుని దగ్గరకు వెళ్తున్నాను.
వసిష్ఠం మునివర్యం చ స దాస్యతి గతిం మమ । ఏవముక్త్వా గతో విప్రం వారాణస్యాం స్థితం గురుమ్
వసిష్ఠుడు అనే మహర్షి నాకు మార్గాన్ని చూపుతాడు. ఇలా చెప్పి, వారణాసిలో ఉన్న గురువును కలవడానికి వెళ్లాడు.
దండవత్ప్రణనామాథ మునినా పరిపూజితః । ఆలింగితశిరో ఘ్రాతో దత్తాసనపరిగ్రహః
ఆ ముని భక్తితో నమస్కరించి, అతనికి యథావిధిగా గౌరవం చూపారు. అతని తలను ఆలింగనం చేసి ముద్దుపెట్టారు, కూర్చోమని ఆసనం ఇచ్చారు.
ఉక్తశ్చాగమనం కిం తే కిం కార్య్యం కరవాణి వై । రాజోవాచ- గతిం ప్రయచ్ఛ మే విప్ర సంసారతరణాయ హి
నీవెందుకు వచ్చావు? నీకు ఏ పని చేయమంటావు? అని అడిగారు. రాజు ఇలా అన్నాడు — బ్రాహ్మణా! ఈ సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవడానికి నాకు మార్గం చూపించు.
ఖిన్నోహం కర్మణా శశ్వద్భవంతం శరణం గతః । వసిష్ఠ ఉవాచ- గతిం పశ్య మహాలింగం విశ్వేశ్వరమితి స్థితమ్
నేను కర్మల వల్ల అలసిపోయాను; ఎప్పుడూ నీ శరణు వచ్చాను. వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — మహా లింగాన్ని, విశ్వేశ్వరుడిగా స్థాపించబడినదాన్ని చూడు.
ఏనం పూజయ రాజేంద్ర దేవదేవం పినాకినమ్ । యమారాధ్య పురా శక్తిరరుంధత్యాః సుతో మునిః
రాజేంద్రా! ఆ దేవదేవుడైన పినాకిని పూజించు. అరుంధతీ కుమారుడైన ముని, పూర్వం తపస్సుతో ఆ దేవుణ్ణి ప్రసాదించుకున్నాడు.
రక్షసా భక్షితశ్చాపి యమలోకం గతో న సః । కించిత్కాలం గతః స్వర్గం బ్రహ్మలోకమగాదతః
రాక్షసుడు అతన్ని తినివేసినా, అతను యమలోకానికి పోలేదు; కొంతకాలం స్వర్గానికి వెళ్లి, అక్కడి నుండి బ్రహ్మలోకానికి చేరాడు.
బ్రహ్మలోకాద్విష్ణులోకే క్రీడన్నాస్తే సుతో మమ । అముం పశ్య మహారాజ లుబ్ధకం వనచారిణమ్
బ్రహ్మలోకంనుండి నా కుమారుడు ఇప్పుడు విష్ణులోకంలో సంతోషంగా విహరిస్తున్నాడు. మహారాజా! అటు అడవిలో తిరుగుతున్న ఆ వేటగాడిని చూడు.
పూజయంతం హి విశ్వేశం పత్రమాత్రై స్వసంభృతైః । శమీవృక్షస్య సంభూతైస్తథా పూగప్రసూనకైః
ఆ వేటగాడు తనే తెచ్చుకున్న శమి ఆకులతో, పూగు పువ్వులతో విశ్వేశ్వరుణ్ణి పూజిస్తున్నాడని చూడు.
కదంబకుసుమైరర్కకుసుమైర్యూథికాభవైః । ఏతైరన్యైర్మహేశానం పూజయంతం విలోకయ
కదంబ పువ్వులతో, అర్క పువ్వులతో, యూతికా మొగ్గలతో, ఇంకా ఇతర పుష్పాలతో మహేశానుని పూజిస్తున్నాడని చూడు.