తతః పయః సేచనే చ గదితః కపిలా మనుః । అమృతం దేవి తే క్షీరం పవిత్రమిహ వర్ద్ధితమ్
ఆపైన పాలతో అభిషేకం చేస్తున్నప్పుడు కపిలా మను ఇలా అన్నారు: 'దేవీ, నీ పాలు ఇక్కడ అమృతంలా పవిత్రంగా, పెరిగిపోయింది.'
తవప్రసాదాన్ముచ్యంతే మనుజాః సర్వపాప్మనః । ప్రణవేనావహేద్విద్వాన్భస్మనో వటకానథ
నీ కృప వల్ల మనుషులు అన్ని పాపాలనుండి విముక్తి పొందుతారు. జ్ఞానులు 'ఓం' మంత్రంతో బస్మాన్ని చిన్న బిళ్లలుగా చేసి దేహానికి పట్టాలి.
అణోరణీయానితి హి మంత్రేణ తు విచక్షణమ్ । శంభురువాచ- ఇత్థం తు భస్మసంపాద్య శుష్కమాదాయ మంత్రవిత్
'అణువుకంటే అణువు' అనే మంత్రంతో, జ్ఞానులు ఎండిన బస్మాన్ని ఈ విధంగా సిద్ధం చేయాలి అని శంభు చెప్పారు.
ప్రణవేన విమృజ్యాథ సప్తప్రణవమంత్రితమ్ । ఈశానేన శిరోదేశం ముఖం తత్పురుషేణ చ
తర్వాత 'ఓం' మంత్రంతో బస్మాన్ని రుద్దుతూ, ఏడు సార్లు 'ఓం' మంత్రంతో పవిత్రం చేసి, 'ఈశాన' మంత్రంతో తలపై, 'తత్పురుష' మంత్రంతో ముఖంపై తాకాలి.
ఉరోదేశమఘోరేణ గుహ్యం వామేన మంత్రయేత్ । సద్యోజాతేన వై పాదౌ సర్వాంగం ప్రణవేన తు
ఊపిరి భాగానికి 'అఘోర' మంత్రంతో, రహస్య భాగానికి 'వామదేవ' మంత్రంతో, పాదాలకు 'సద్యోజాత' మంత్రంతో, మొత్తం శరీరానికి 'ఓం' మంత్రంతో తాకాలి.
తత ఉద్ధూల్య సర్వాంగమాపాదతలమస్తకమ్ । తత ఆచమ్య వసనం ధౌతం శ్వేతం ప్రధారయేత్
తర్వాత పాదాల నుంచి తల వరకు మొత్తం శరీరానికి బస్మాన్ని చల్లాలి. ఆ తరువాత నీరు మింగి, శుభ్రమైన తెల్లటి వస్త్రాన్ని ధరించాలి.
పునరాచమ్య కర్మ స్వం కర్తుమర్హతి సర్వతః । తతో భస్మసమాదాయ ప్రమృజ్య ప్రణవేన తు
మళ్లీ నీరు మింగిన తర్వాత అన్ని కర్మలు చేయటానికి యోగ్యుడు అవుతాడు. అప్పుడు బస్మాన్ని తీసుకుని 'ఓం' మంత్రంతో రుద్దాలి.
త్రినేత్రం త్రిగుణాధారం త్రయాణాం జనకం విభుమ్ । స్మరన్నమః శివాయేతి లలాటే తు త్రిపుండ్రకమ్
మూడు కళ్లవాడిని, మూడు గుణాలకు ఆధారమైనవాడిని, మూడు లోకాల తండ్రిని ధ్యానిస్తూ, 'శివాయ నమః' అని పలుకుతూ, లలాటంపై త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి.
నమః శివాభ్యామిత్యుక్త్వా బాహ్వోర్వాపి త్రిపుండ్రకమ్ । అఘోరాయ నమ ఇతి ఉభాభ్యాం చ ప్రకోష్ఠయోః
'శివాభ్యాం నమః' అని చెప్పి రెండు భుజాలపై త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి. 'అఘోరాయ నమః' అని చెప్పి రెండు మణికట్టులపై కూడా ధరించాలి.
భీమాయేతి తతః పృష్ఠే శిరోధి పశ్చిమే తథా । నీలకంఠాయ శిరసి క్షిపేత్సర్వాత్మనే నమః
'భీమాయ' అని చెప్పి వెనుక భాగంలో, తల వెనుక భాగంలో త్రిపుండ్రాన్ని ధరించాలి. 'నీలకంఠాయ' అని తలపై, 'సర్వాత్మనేగా నమః' అని కూడా చెప్పాలి.
ప్రక్షాల్యాథ తతో హస్తౌ కర్మానుష్ఠానమాచరేత్ । శివ ఉవాచ- యూయమేవం ప్రకారేణ భస్మ కృత్వా ప్రఘృష్య చ
తర్వాత చేతులు కడిగి, కర్మలను ఆచరించాలి. శివుడు ఇలా అన్నారు: 'మీరు ఈ విధంగా బస్మాన్ని తయారు చేసి రుద్దాలి.'
గుణాన్ధారయితుం శక్తాస్తతః స్రక్ష్యథ వై ప్రజాః । శంభురువాచ- ఇత్థం శివోదితా దేవా బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరాః
'అప్పుడు మీరు గుణాలను ధరించగలుగుతారు. అప్పుడు మీరు సృష్టిని చేయగలుగుతారు.' శంభు ఇలా అన్నారు: 'శివుడు చెప్పినట్టు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు—'
తథా కృత్వా చ విధినా హమహమికయా తదా । అన్యోన్యబోధనాశక్తాః ప్రణమ్య శివమూచిరే
విధి ప్రకారం అలా చేసి, పరస్పరం పోటీ భావంతో, ఒకరినొకరు పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేక, శివుని నమస్కరించి ఇలా అన్నారు.
కం గుణం ధారయేత్కో వా శివః ప్రాహ సుతానథ । కర్మశక్తిం తథా జ్ఞానం ముఖరేణ్వైవ నశ్యతి
'ఏ గుణాన్ని ఎవరు ధరించాలి? ఎవరు?' అని శివుడు తన కుమారులతో అన్నారు: 'కర్మశక్తి, జ్ఞానం, ఇవి అహంకారంతో కలిసిపోతే నశించిపోతాయి.'
అల్పాయుర్దృశ్యతే బ్రహ్మా మనుభిశ్చాస్య జీవితమ్ । యోఽహం బ్రహ్మాండమాలాభిర్భూషితో బ్రహ్మగోపనమ్
'బ్రహ్మకు ఆయుషు తక్కువగా కనిపిస్తుంది, అతని జీవితం మనువుతో ఉంటుంది. నేను బ్రహ్మాండాల హారాన్ని ధరించి, బ్రహ్మను కాపాడుతున్నాను.'
రజోగుణమవష్టభ్య న చ జానాసి మాం తదా । బ్రహ్మాధికబలో విష్ణురాయుషి బ్రహ్మణోఽధికః
'నీవు రజోగుణంతో ఉన్నప్పటికీ, అప్పట్లో నన్ను తెలుసుకోలేకపోయావు. విష్ణువు బ్రహ్మకంటే బలవంతుడు, ఆయుషులో బ్రహ్మను మించిపోతాడు.'
బ్రహ్మాండమాలాభరణే మహేశస్య మమైవ తు । చతుర్నిఃశ్వాసమాత్రేణ విష్ణోరాయురుదాహృతమ్
'మహేశుడు, నేను ఇద్దరం బ్రహ్మాండాల హారాన్ని ధరించేవాళ్ళం. విష్ణువు ఆయుషు నాలుగు ఊపిరులంత మాత్రమే అని చెబుతారు.'
బ్రహ్మణోఽధికసత్వత్వాత్సత్వమాలంబతాం హరిః । జానాతి సర్వకాలం మాం క్వచిదేవ న విస్మరేత్
'విష్ణువు సత్వగుణంతో ఉండి, సత్వాన్ని ఆధారంగా తీసుకుంటాడు. అతడు ఎప్పుడూ నన్ను గుర్తు పెట్టుకుంటాడు, ఎప్పుడూ మరచిపోడు.'
సాత్వికైకైవ పూజాస్య రాజసీ తామసీ న తు । శాంతం శివం సత్వగుణం రజవక్త్రావమానతః
ఆయనకు కేవలం సాత్వికమైన పూజే వర్తిస్తుంది; రాజసికమూ, తామసికమూ కాదు. శాంతమైన, మంగళకరమైన సాత్విక గుణం రాజసం, తమసం కలిసినప్పుడు తగ్గిపోతుంది.
నభోనీలం తథా చైవ గుణం శంభుస్తథాభజత్ । సత్వం రజస్తమశ్చాపి దధార చ పురా కిల
ఆకాశం నీలంగా ఉండటం వలెనే, శంభువు కూడా ఆ గుణాన్ని స్వీకరించాడు. పూర్వకాలంలో ఆయన సత్వం, రాజసం, తమసం అన్నీ ధరించాడు.
అతోఽస్య వివిధా పూజా శంకరస్య విధీయతే । రజశ్చ తమసాయుక్తం దారుణం పరికీర్తితమ్
కాబట్టి శంకరునికి అనేక విధాలైన పూజలు చెప్పబడ్డాయి. రాజసం, తమసం కలిసినప్పుడు అది క్రూరంగా చెప్పబడింది.
దారుణాపి తతః పూజా శంకరే గతిదా మతా । రజశ్చ తమసాయుక్తమలం శాస్త్రప్రవర్తకమ్
అలాంటి క్రూరమైన పూజ కూడా శంకరునికి చేస్తే మోక్షాన్ని ఇస్తుందని భావించబడింది. రాజసం, తమసం కలిసినదే పూర్తిగా శాస్త్రంలో స్థాపించబడింది.
విచ్ఛిన్నాపి తతః పూజా శంకరే ఫలదా మతా । తమశ్చ సత్వసంయుక్తం మిశ్రకం చ ప్రవర్తకమ్
మధ్యలో ఆగిపోయిన పూజ అయినా శంకరునికి చేస్తే ఫలితాన్ని ఇస్తుందని భావించబడింది. తమసం, సత్వం కలిసినదీ, మిశ్రమమైనదీ కూడా ఆచరణలో ఉన్నాయి.
మిశ్రపూజా విఫలదా శంకరే లోకశంకరే । యాదృశం తాదృశం వాపి నియమేనార్చనం విభోః
మిశ్రమ పూజ శంకరునికి, లోకానికి మంగళకరుడైనవారికి ఫలితాన్ని ఇవ్వదు. ఏ రూపంలో అయినా నియమంగా భక్తితో చేసిన పూజను—
శంకరస్యాశుఫలదం యాదృశస్యాపి దేహినః । శంభురువాచ- ఏతత్సంక్షేపతః ప్రోక్తం విధానం భస్మనోఽనఘ
శంకరుడు ఎంత త్వరగా అయినా ఆ భక్తునికి ఫలితాన్ని ఇస్తాడు. శంభువు ఇలా అన్నాడు— పాపరహితుడా! బస్మానికి సంబంధించిన విధానం సంక్షిప్తంగా చెప్పాను.
వక్తృశ్రోతృజనానాం చ సమస్తాఘవినాశనమ్
ఇది చెప్పేవారికీ, వినేవారికీ సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుంది.
ఇతి శ్రీపద్మపురాణే పాతాలఖండే శివరాఘవసంవాదే భస్మోత్పత్తివిధానం నామాష్టోత్తరశతతమోఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీపద్మపురాణంలో పాతాళఖండంలో శివ-రాఘవ సంభాషణలో బస్మోత్పత్తి విధానం అనే నూట ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది.
శంభురువాచ- అత్ర తే కీర్తయిష్యామి కథాం పాపప్రణాశినీమ్ । శ్రుత్వా యాం ప్రాప ధర్మాత్మా శివభక్తిమనుత్తమామ్
శంభువు ఇలా అన్నాడు— నీకు ఇప్పుడు పాపాలను తొలగించే ఒక కథను చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని విని, ఓ ధర్మాత్ముడు శివునికి అత్యుత్తమమైన భక్తిని పొందాడు.
ఇక్ష్వాకుర్నామ విప్రేంద్రో మహావిద్యో మహామతిః । బహుశాస్త్రప్రవీణశ్చ నీతిశాస్త్రవిశారదః
ఇక్ష్వాకువు అనే బ్రాహ్మణుల రాజు ఉండేవాడు. అతడు గొప్ప విద్యావంతుడు, మహా బుద్ధిమంతుడు, అనేక శాస్త్రాలలో నిపుణుడు, నీతిశాస్త్రంలో ప్రావీణ్యం కలవాడు.
న యష్టా న చ దాతా చ న దేవానాం చ పూజకః । న చాధ్యాపయితా వేదం న వ్యాఖ్యాతా శ్రుతస్య చ
అతడు యజ్ఞాలు చేయడు, దానం చేయడు, దేవతలను పూజించడు; వేదాన్ని బోధించడు, విన్నదాన్ని వివరించడు.