భస్మస్నానం తతః పశ్చాత్తతో జ్ఞానం వదామ్యహమ్ । శ్రీభగవానువాచ- మత్స్నానయోగ్యం సలిలం న చతిష్ఠతి కుత్రచిత్
'బస్మంతో స్నానం చేసిన తరువాత, నేను నీకు జ్ఞానం చెబుతాను.' శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: 'నాకు స్నానం చేయడానికి తగిన నీరు ఎక్కడా లేదు.'
ఇత్యుక్తోథ నిషణ్ణస్తు బ్రహ్మాండాసక్తవిగ్రహః । ఊరుదఘ్నజలే స్నాతుం న యోగ్యమభవద్ధరేః
అలా చెప్పి, ఆయన బ్రహ్మాండాన్ని వ్యాపించిన రూపంతో కూర్చున్నాడు. అయినా హరికి మోకాళ్ల వరకే నీరు ఉన్నా, ఆయనకు స్నానం చేయడానికి సరిపోలేదు.
శంభుర్జహాస స్నానాయ జలమత్యధికం త్వహో । దధీచ ఉవాచ- అథ దేవః శివో విష్ణుం భాలాక్షేణ వ్యలోకయత్
శంభుడు నవ్వాడు, ఎందుకంటే అక్కడ స్నానం చేయడానికి నీరు చాలా ఎక్కువగా ఉంది. దధీచి ఇలా అన్నాడు: 'అప్పుడు శివుడు తన నుదుటి కంటితో విష్ణువును చూచాడు.'
విలీనసూక్ష్మావయవం వామాక్షేణ వ్యలోకయత్ । తతః సూక్ష్మతనుర్విష్ణుః శీతదేహశ్చ శంభునా
తన ఎడమ కంటితో సూక్ష్మంగా లీనమైన రూపాన్ని చూచాడు. ఆ వెంటనే శంభువు ప్రభావంతో విష్ణువు సూక్ష్మమైన, చల్లని రూపాన్ని పొందాడు.
ఉక్తశ్చ స్నాహి భో విష్ణో హ్రద ఏష వికల్పితః । తతో హ్రదే హరిః స్నాతుం హరాంకే కల్పితే తదా
'విష్ణువా, ఈ సరస్సు నీ స్నానానికి సిద్ధం చేశాను, స్నానం చేయు' అని అన్నాడు. అప్పుడు హరి, హరుడు సృష్టించిన ఆ సరస్సులో స్నానం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు.
ప్రవేష్టుం న శశాకాథ గంభీరే తద్ధ్రదస్య తు । హరిరాహ చ నో పంథా హ్రదస్యాస్య ప్రవేశనే
ఆ లోతైన సరస్సులోకి ప్రవేశించలేకపోయాడు. హరి ఇలా అన్నాడు: 'ఈ సరస్సులోకి వెళ్లడానికి దారి లేదు.'
మార్గో మే దీయతాం దేవ తమథో శంభురబ్రవీత్ । కోటియోజనగంభీరం జలమేతన్మహత్పురా
'దేవా, నాకు దారి చూపుము' అని అడిగాడు. శంభుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఈ నీరు ఒకప్పుడు కోటి యోజనాల లోతుగా ఉండేది.'
నివిష్టస్యైవ భవత ఊరుదఘ్నం జలం విభో । ఇదానీం తిష్ఠతశ్చాపి న ప్రవేశో హ్రదే కథమ్
'ప్రభూ, నీవు నిలబడినప్పుడు నీరు నీ మోకాళ్ల వరకే ఉంది. ఇప్పుడు నిలబడి ఉండగా ఈ సరస్సులోకి ఎలా వెళ్ళగలవు?'
అష్టాంగులప్రమాణోఽయమూరుస్తస్మిన్హ్రదే చ మే । పశ్యామి ప్రవిశ త్వం చ పాదస్పర్శం దదామి తే
'ఈ సరస్సులో నా మోకాలు ఎనిమిది వేల్ల పరిమాణంలో ఉన్నాయి. చూడు, లోపలికి వెళ్ళు, నీకు నా పాదస్పర్శను ఇస్తాను.'
వాక్యమేకం తు సోపానం వేదం మద్వాక్యనిస్సృతమ్ । హరిరువాచ- శబ్దారోహణసామర్థ్యం కస్యాపీహ న విద్యతే
'ఒక మాటే మెట్టు, నా మాటల నుండి వెలువడిన వేదమే మెట్టు.' హరి ఇలా అన్నాడు: 'ఇక్కడ ఎవరికీ శబ్దాన్ని ఎక్కే శక్తి లేదు.'
మూర్తస్య గ్రహణం శక్యం గ్రహణం వా కథం శ్రుతేః । శంభురువాచ- పుంసః శక్తిర్న వస్తూనాం ధారణారోహణాదిషు
'రూపాన్ని పట్టుకోవడం సాధ్యమా? శబ్దాన్ని ఎలా పట్టుకోగలం?' శంభుడు ఇలా అన్నాడు: 'మనిషికి వస్తువులను పట్టుకోవడం, ఎక్కడం వంటి శక్తి ఉండదు.'
గృహాణేమం మహావేదం జగ్రాహ హరిరప్యథ । నమ్రకరశ్చాశక్తేర్హి పతన్నివ జనార్ద్దనః
'ఈ మహావేదాన్ని తీసుకో.' అప్పుడు హరి దాన్ని తీసుకున్నాడు. జనార్దనుడు చేతులు జోడించి, శక్తిలేని వాడిలా కిందపడిపోతున్నట్లు కనిపించాడు.
న చ శక్యం మయా ధర్తుమితి ప్రాహ శివం హరిః । శివః ప్రహస్య నిపతీ పాత్యతీవ మహాహ్రదే
హరి శివునితో, "నేను దీన్ని మోయలేను" అని చెప్పగా, శివుడు నవ్వుతూ దాన్ని గొప్ప లోతైన అగాధంలో పడేయాడు.
తత్సోపానమథారుహ్య స్నాతుమర్హసి కేశవ । దధీచ ఉవాచ- వేదే సోపానభూతే హి ఊరుదఘ్నోపలబ్ధిని
ఆ మెట్లమీదికి ఎక్కి స్నానం చేయు, కేశవా. దధీచి ఇలా అన్నాడు— వేదంలో మెట్లు అంటే తొడలంత ఎత్తుకు చేరడానికి మార్గం అని చెప్పబడింది.
తత్ర స్నాత్వా స విధినా బహిరుత్తీర్య చోక్తవాన్ । స్నాతోఽస్మి కిమతః కార్యం శంభురాహ హరిం తతః
అక్కడ విధిగా స్నానం చేసి బయటకు వచ్చి, "నేను స్నానం చేశాను; ఇక ఏమి చేయాలి?" అని అన్నాడు. అప్పుడు శంభువు హరిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
ధ్యాయసే హృదయే కిం త్వం న చ కించిద్వదస్వ మే । హరిర్న కించిదిత్యాహ తమథో శంభురుక్తవాన్
నీ హృదయంలో ఏమి ధ్యానిస్తున్నావు? నాకు ఏమైనా చెప్పు. హరి, "ఏమీ లేదు" అని సమాధానం ఇచ్చాడు. అప్పుడు శంభువు మళ్లీ అన్నాడు.
భస్మస్నానేన సంశుద్ధో వేత్స్యసే పరమం శుభమ్ । దీక్షితస్య హి తచ్ఛస్తం తద్రక్షాం కరవాణ్యహమ్
బస్మంతో స్నానం చేస్తే నీవు పవిత్రుడవై, పరమ శుభాన్ని పొందుతావు. దీక్ష పొందినవారికి ఇది యోగ్యం. ఆ రక్షణను నేను నీకు చేస్తాను.
దధీచ ఉవాచ- స్వవక్షః స్థితభస్మైకం నఖేనాదాయ శంకరః । ప్రణవేనాభిమంత్ర్యాథ గాయత్ర్యా బ్రహ్మభూతయా
దధీచి ఇలా అన్నాడు— తన వక్షస్సుపై ఉన్న బస్మాన్ని శంకరుడు తన గోరు ద్వారా తీసుకుని, ప్రణవంతో, బ్రహ్మస్వరూపిణి గాయత్రీతో పవిత్రం చేశాడు.
అంగులిభ్యాముపాదాయ శివః పంచాక్షరేణ వై । హరిమస్తకగాత్రేషు సర్వేష్వపి సమాక్షిపత్
శివుడు తన వేళ్లతో ఆ బస్మాన్ని తీసుకుని, పంచాక్షరీ మంత్రాన్ని జపిస్తూ, హరిదేవుని తలపై, శరీరమంతటా అలంకరించాడు.
శాంతదృష్ట్యా నిరీక్ష్యాథ జీవేత్యాహ హరిం హరః । ధ్యాయస్వ కిం తే హృదయే స చ ధ్యానపరోఽభవత్
శాంతమైన దృష్టితో చూచి, హరుడు హరిని, "జీవించు!" అని ఆశీర్వదించాడు. "నీ హృదయంలో ఏమి ధ్యానిస్తున్నావు?" అని అడిగాడు. హరి ధ్యానంలో లీనమయ్యాడు.
అపశ్యద్ధృదయే దీపం దీర్ఘాకారమతిప్రభమ్ । హరిరాహ శివం సాక్షాద్దీపో దృష్టో మయేతి చ
తన హృదయంలో పొడవుగా మెరిసే దీపాన్ని హరి చూశాడు. హరి శివునితో, "దీపాన్ని నేను చూశాను" అని నేరుగా అన్నాడు.
శివః ప్రాహ న తే జ్ఞానం పరిపక్వమథో హరే । భస్మ భక్షయ తే జ్ఞానం సమగ్రం సంభవిష్యతి
శివుడు అన్నాడు, "హరి! నీ జ్ఞానం ఇంకా పూర్తిగా పక్వం కాలేదు. బస్మాన్ని తిను; అప్పుడు నీ జ్ఞానం సంపూర్ణమవుతుంది."
హరిరువాచ- భక్షయిష్యే శుభం భస్మ స్నాతోఽహం భస్మనా పురా । దృష్ట్వేశ్వరం భక్తిగమ్యం భస్మాభక్షయదచ్యుతః
హరి ఇలా అన్నాడు— "నేను ఈ మంగళకరమైన బస్మాన్ని తింటాను. నేను ముందే బస్మంతో స్నానం చేశాను. ప్రభువును దర్శించి, అచ్యుతుడు ఆ బస్మాన్ని భుజించాడు."
తత్రాశ్చర్యమతీవాసీత్పక్వబింబసమద్యుతిః । వాసుదేవః శుద్ధముక్తాఫలవర్ణోఽభవత్క్షణాత్
అక్కడ ఒక అద్భుతం జరిగింది: వాసుదేవుని శరీరం పండిన బింబపండు వలె ప్రకాశించింది. క్షణంలోనే వాసుదేవుడు శుద్ధ ముత్యుపొదిలా తెల్లగా మారాడు.
తతఃప్రభృతి శుక్లోఽసౌ వాసుదేవః ప్రసన్నవాన్ । పునర్ధ్యానపరో భూత్వా దీపమధ్యే చ పూరుషమ్
అప్పటి నుంచి వాసుదేవుడు తెల్లగా, ప్రశాంతంగా మారాడు. మళ్లీ ధ్యానంలో లీనమై, ఆ దీపంలో ఒక పురుషుడిని చూశాడు.
శుద్ధస్ఫటికసంకాశం త్రినేత్రం ద్విభుజం శివమ్ । వరదం దక్షిణే హస్తే వామే చాభయదం విభుమ్
పరిపూర్ణమైన స్ఫటికంలా, మూడు కళ్లతో, రెండు చేతులతో, కుడిచేతిలో వరమిచ్చేలా, ఎడమచేతిలో అభయమిచ్చేలా ఉన్న శివుని, ప్రభువుని చూశాడు.
పంచవర్షీయవపుషం శరచ్చంద్రాయుతద్యుతిమ్ । మాణిక్యకుండలం హేమ దామజాలవిభూషితమ్
ఐదు సంవత్సరాల బాలుడిలా, పదివేల శరదృతువు చంద్రుల వలె ప్రకాశిస్తూ, మాణిక్యపు కుండలాలు, బంగారు హారాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడని చూశాడు.
రత్నాంగులీయసుభగం బాహుకోష్ఠసుభూషణమ్ । తనురక్తోష్ఠమాకర్ణ దీర్ఘాయతవిలోచనమ్
రత్నాల ఉంగరాలు, అందమైన చేతులు, ఛాతీ అలంకారాలు, ఎర్రటి పెదాలు, చెవులు భుజాలదాకా, పొడవైన విశాలమైన కళ్లతో ఆకర్షణీయంగా ఉన్నాడని చూశాడు.
బాణలోచనసంకాశం భాలలోచనమవ్యయమ్ । కందర్పకార్ముకభ్రాంతిజనకభ్రువమీశ్వరమ్
బాణంలాంటి కళ్లతో, నాశ్వరత లేని భ్రూవులతో, నుదుటిపై కంటితో, మన్మథుని విల్లు వలె భ్రమను కలిగించే కనుబొమ్మలతో ఉన్న ప్రభువుని చూశాడు.
స్నిగ్ధోన్నత సుచార్వంగ నాసమచ్ఛకపోలకమ్ । మందస్మితం ప్రసన్నాస్యం బాలేందుదర్శనం విభుమ్
మృదువుగా, ఎత్తుగా, అందంగా ఉన్న అవయవాలు, పద్మపుష్పంలాంటి ముక్కు, చెంపలు, మృదుస్మితంతో, ప్రశాంతమైన ముఖంతో, అర్ధచంద్రాకారమైన అందంతో ఉన్న ప్రభువుని దర్శించాడు.