మస్తకే ధారణం ముఖ్యం బ్రహ్మణా చ తథా కృతమ్ । విన్యస్య ముకుటస్యాంతే ధారణం శుభముచ్యతే
తలపై ధరించడమే ప్రధానమైనది; బ్రహ్మ కూడా అలా చేశాడు. మకుటం చివర ఉంచడాన్ని శుభంగా అంటారు.
లలాటే ధారణం శస్తం యథా లక్ష్మ్యా ధృతం శుభమ్ । బాణేన చ ధృతం మూర్ధ్ని దక్షిణోరసి వా పునః
నుదుటిపై ధరించడాన్ని శ్రేష్ఠంగా అంటారు; లక్ష్మీదేవి కూడా అలా ధరించింది. బాణుడు తలపై లేదా కుడివక్షస్ధలంపై ధరించాడు.
కర్ణే చ హరకర్ణేన మునినా పరమర్షిణా । వినిర్భిద్య తథా గాత్రం లోహస్థానం ప్రకల్ప్య చ
చెవిలో హరిచెవిలో ధరించినట్టు, ముని, పరమర్షి కూడా ధరించారు. అలాగే శరీరాన్ని పొడిచి, లోహపు స్థానం ఏర్పరిచారు.
ధారయంతి తథా లింగం రాక్షసాః కేచిదుత్తమాః । అనికేతన మర్త్యానామశక్తానాం శిరోధృతిః
కొంతమంది గొప్ప రాక్షసులు కూడా లింగాన్ని ఇలా ధరించేవారు. ఇల్లు లేని మానవులు, శక్తిలేని వారు తలపై ధరించాలి.
అధమాధమమాఖ్యాతం నీవీబంధాదిధారణమ్ । తేషు తూచ్ఛిష్టసంప్రాప్తౌ మస్తకే ధారణం భవేత్
కిందటి స్థాయిలో, నడుము వద్ద కట్టడం మొదలైనవి అత్యంత నీచమైనవి. వారు మిగిలిన భాగాలను పొందినప్పుడు, తలపై ధరించాలి.
అధమాధమవృత్తీనాం సదా వై లింగధారణమ్ । పాపినామపి చాశ్చర్యం యమలోకే న విద్యతే
అత్యంత నీచమైన వాళ్లు ఎప్పుడూ లింగాన్ని ధరిస్తారు. పాపులు అయినా, యమలోకంలో అది కనిపించకపోవడం ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
శ్రీరామ ఉవాచ- చిత్రగుప్తేన లిఖితా లలాటే యా లిపిర్దృఢా । తయా తు లిప్యా నియతం నరకం కథమన్యథా
శ్రీరాముడు ఇలా అడిగాడు: చిత్రగుప్తుడు నుదుటిపై గాఢంగా రాసిన అక్షరాలతో, ఆ లిపితో నరకాన్ని తప్పించుకోవడం ఎలా సాధ్యం?
కరోతి పూజనం శంభోః పాపం నాశయతే కథమ్ । శంభురువాచ- పాపం నాశయతే కృత్స్నమపి జన్మశతార్జితమ్
శంభువును పూజించడం వల్ల పాపం ఎలా నశిస్తుంది? శంభువు ఇలా చెప్పాడు: వంద జన్మల్లో కూడిన పాపాలన్నీ కూడా పూర్తిగా నశిస్తాయి.
భర్త్సనాత్సర్వపాపానాం స్మరణాచ్చ మహేశితుః । భస్మేతి పదమాఖ్యాతం తస్య ధారణముత్తమమ్
అన్ని పాపాలను తిట్టడం, మహేశ్వరుని స్మరణ వల్ల 'భస్మ' అనే పదం ప్రసిద్ధి చెందింది; దాన్ని ధరించడం అత్యుత్తమం.
యథావిధి లలాటే వై వహ్నివీర్యప్రధారణాత్ । నాశయేల్లిఖితాం యామీం పటస్థామివ హవ్యభుక్
విధిగా నుదుటిపై, అగ్నిశక్తితో ధరించితే, యముడు రాసిన లిపిని, అగ్ని వస్త్రాన్ని తినిపోవడం లాగానే, నశింపజేస్తుంది.
కర్ణోపరికృతం పాపం నష్టం స్యాన్ముఖధారణే । కంఠే చ ధారణాత్కంఠభోగాదికృతపాతకమ్
చెవికి దగ్గరగా చేసిన పాపం ముఖానికి ధరించినప్పుడు నశిస్తుంది. మెడలో ధరించినప్పుడు, గొంతుతో చేసిన అనుచితమైన భోగాల వల్ల కలిగిన పాపం పోతుంది.
బాహ్వోర్బాహుకృతం పాపం వక్షసి మనసా కృతమ్ । నాభ్యాం శిశ్నకృతం పాపం పృష్ఠే గుదకృతం తథా
చేతులకు ధరించినప్పుడు చేతులతో చేసిన పాపం పోతుంది. ఛాతీపై ధరించినప్పుడు మనసుతో చేసిన పాపం పోతుంది. నాభిపై ధరించినప్పుడు శిశ్నంతో చేసిన పాపం పోతుంది. వెనుక భాగంలో ధరించినప్పుడు గుదంతో చేసిన పాపం పోతుంది.
పార్శ్వయోర్ధారణాద్రామ పరస్త్ర్యాలింగనాదిజమ్ । తద్భస్మధారణం శస్తం సర్వత్రైవ త్రిపుండ్రకమ్
పక్కలపై ధరించినప్పుడు పరస్త్రీని ఆలింగనం చేయడం వంటివాటివల్ల కలిగిన పాపం పోతుంది. అందువల్ల బస్మంతో త్రిపుండ్రం ధరించడం ఎక్కడైనా శ్రేష్ఠమని చెప్పబడింది.
బ్రహ్మవిష్ణుమహేశానాం త్రయ్యగ్నీనాం చ ధారణమ్ । గుప్త్యై లోకత్రయాణాం చ ధారణం తేన వై కృతమ్
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు మరియు మూడు అగ్నులు వీటితో సంబంధం ఉన్నందున, ఈ బస్మాన్ని ధరించడం మూడు లోకాల రక్షణకోసం జరుగుతుంది.
ధృతం పంచదశస్థానే శుద్ధం భస్మాభిమంత్రితమ్ । కోష్ఠయుగ్మే బాహుయుగ్మే కోష్ఠోపరి యుగే తథా
పదిహేను చోట్ల మంత్రబలంతో పవిత్రమైన బస్మాన్ని ధరించినప్పుడు అది శుద్ధంగా ఉంటుంది. ఉదరపు రెండు వైపులా, రెండు చేతులపై, మరియు ఉదరంపై కూడా ధరించాలి.
ధారణం సర్వదేహానాం పూజాయై ధర్మసంమతమ్ । భస్మాశనా భస్మశయ్యా భస్మోద్ధూలితవిగ్రహాః
శరీరమంతా బస్మాన్ని ధరించడం పూజకు ధర్మానుసారం సమ్మతమైనది. బస్మాన్ని తినడం, బస్మంపై నిద్రించడం, బస్మతో శరీరాన్ని రుద్దుకోవడం కూడా మంచిదిగా భావించబడింది.
భస్మస్నానాః సదాపాపైర్ముచ్యంతే నాత్ర సంశయః । ఆదౌ బ్రాహ్మణదీక్షాయాం త్రియాయుషమితి స్మృతమ్
బస్మంతో స్నానం చేసే వారు ఎప్పుడూ పాపాల నుంచి విముక్తి పొందుతారు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. బ్రాహ్మణునికి దీక్ష ప్రారంభంలో ఇది మూడు రెట్లు ఆయుష్షు ఇస్తుందని చెప్పబడింది.
ప్రసవే చ మనుష్యాణాం భూతావేశేఽపి రక్షకమ్ । సర్పాదివిషహాన్యర్థం సర్వేషాం సాధనం త్విదమ్
మనుషుల జనన సమయంలో, భూతప్రవేశం జరిగినప్పుడు కూడా ఇది రక్షణ కలిగిస్తుంది. పాములు మొదలైనవాటివల్ల వచ్చే విషాన్ని నివారించడానికి ఇది అందరికీ ఉపాయంగా ఉంటుంది.
అపి వా వైష్ణవో మర్త్య అథవాపీతరో జనః । భస్మస్నాయీ భస్మయుక్తః కర్మస్వధికరోతి వై
వాడు వైష్ణవుడైనా, లేదా వేరే వంశానికి చెందినవాడైనా, బస్మంతో స్నానం చేసి, బస్మాన్ని ధరించినవాడు అన్ని కర్మలు చేయడానికి అర్హుడే.
శ్రీరామ ఉవాచ- భస్మమాహాత్మ్యమాదౌ మే భస్మాయుష్యం హి కస్య వై । కథం హి రక్షతే హ్యేతత్సర్వమేతద్వదస్వ మే
శ్రీరాముడు ఇలా అడిగాడు — బస్మానికి ఉన్న గొప్పతనం మొదట నాకు చెప్పు. ఇది ఎవరి ఆయుష్షును పెంచుతుంది? ఇది ఎలా అన్నింటిని రక్షిస్తుంది? ఇవన్నీ నాకు వివరించు.
శంభురువాచ- ఆయుష్యవర్ద్ధనే హేతుస్త్రివిధస్యాపి దేహినః । పాపఘ్నం శీతముష్ణం చ స్పర్శాచ్ఛివపదప్రదమ్
శంభుడు ఇలా చెప్పాడు — మూడు రకాల శరీరధారులకు ఆయుష్షు పెరగడానికి కారణం, బస్మాన్ని తాకినప్పుడు అది పాపాలను తొలగిస్తుంది, చల్లదనాన్ని, వేడిని ఇస్తుంది, శివపదాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
అత్ర తే కీర్తయిష్యామి చేతిహాసం పురాతనమ్ । ఆసీద్వాసిష్ఠవంశ్యస్తు ధనంజయ ఇతి ద్విజః
ఇక్కడ నేను నీకు ఒక పురాతన కథను చెప్పబోతున్నాను. వసిష్ఠ వంశానికి చెందిన ధనంజయుడు అనే ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు.
తస్య భార్యాశతం చాసీద్రూపలావణ్యసంయుతమ్ । తాసామేకా తు సుషువే శామాకాకరుణం మునే
ఆయనకు వంద మంది భార్యలు ఉండేవారు, అందరూ అందం, ఆకర్షణ కలవారు. వారిలో ఒకరు, మునీశ్వరా, శామాక అనే కుమారుడిని కనారు, అతనికి కరుణ అనే పేరు పెట్టారు.
భార్యాణాం సంఖ్యయా రామ సుతాశ్చాసంస్తపస్వినః । పిత్రా విభాగస్తేషాం చ విషమః పరికల్పితః
రామా, అతనికి భార్యలు ఎక్కువ మంది, కుమారులు తపస్సు చేసే వారు. తండ్రి వారందరికీ సమానంగా కాకుండా వేరే వేరే భాగాలు ఇచ్చాడు.
భ్రాతౄణాం చ తదా హ్యేవ వైరబంధో మహానభూత్ । నరాణామేకజాతీనాం వైరం నియతమేవ తు
అప్పుడు అన్నదమ్ముల మధ్య గొప్ప వైరం ఏర్పడింది. ఒకే తల్లికి పుట్టని మనుషుల మధ్య ఎప్పుడూ వైరం ఉండడం సహజమే.
అథాసౌ కరుణో గత్వా భవనాశినికా తటే । నానామునిగణైః సార్ద్ధం నరసింహదిదృక్షయా
ఆ తరువాత కరుణుడు భవనాశినీ నది తీరానికి వెళ్లి, వివిధ మునుల సమూహాలతో కలిసి నరసింహుని దర్శించాలనే కోరికతో అక్కడికి చేరాడు.
నృసింహదర్శనార్థం తు బ్రాహ్మణేన తు కేనచిత్ । ఉత్కృష్టఫలితంవీరమానీతం రూపగంధవత్
నరసింహుని దర్శించడానికి ఒక బ్రాహ్మణుడు, మంచి వాసనతో ఉన్న అద్భుతమైన ఫలాన్ని ఆ వీరుడి దగ్గరకు తీసుకొచ్చాడు.
కరుణస్తు తదాదాయ వ్యజిఘ్రత్ఫలముత్తమమ్ । తత్రస్థితా ద్విజగణాః శాపేన తమయోజయన్
కరుణుడు ఆ ఫలాన్ని తీసుకుని, దాని పరిమళాన్ని ఆస్వాదించాడు. అక్కడ ఉన్న బ్రాహ్మణులందరూ అతనిని శాపించేశారు.
మక్షికా భవ పాపాత్మన్వర్షాణాం శతమప్యతః । శాపావసానం భవితా దధీచేన మహాత్మనా
పాపాత్ముడా, నువ్వు వంద సంవత్సరాలు ఈగగా మారిపో. ఈ శాపం మహాత్ముడైన దధీచి వల్ల ముగుస్తుంది.
అథ మక్షికతాం ప్రాప్తో భార్యామిదమభాషత । మక్షికాత్వమహం ప్రాప్తో మాం శుభే పాలయస్వ భోః
తర్వాత అతడు ఈగగా మారిన వెంటనే భార్యతో ఇలా అన్నాడు: 'నేను ఈగగా మారిపోయాను, ఓ మంచి మనసున్నావు, నన్ను కాపాడవు గదా.'