స్వయం కర్మణ్యశక్తశ్చేత్సుతం విప్రం నియోజయేత్ । రాజకార్యనియుక్తస్య దాసగ్రహణవర్తినః
తానే చేయలేనప్పుడు, కుమారుడిని లేదా బ్రాహ్మణుడిని నియమించాలి. రాజకార్యంలో లేదా యజమాని ఇంట్లో పనిచేస్తున్నవారికి—
వ్యసనేషు సమస్తేషు శ్రాద్ధం విప్రేణ కారయేత్ । ప్రాతఃకాలే తు న శ్రాద్ధం ప్రకుర్వంతి ద్విజోత్తమాః
అలాంటి అన్ని కష్టకాలాల్లో బ్రాహ్మణుడి చేత శ్రాద్ధం చేయించాలి. కానీ ఉత్తమ ద్విజులు ఉదయం శ్రాద్ధం చేయరు.
నైమిత్తికేషు శ్రాద్ధేషు న కాలనియమః స్మృతః
ప్రత్యేక సందర్భాల్లో చేసే శ్రాద్ధాలకు నిర్దిష్టమైన సమయం లేదు.
గృహాదివ్యతిరిక్తస్య ప్రక్రమః కుతుపః స్మృతః । కుతుపాదథవాప్యర్వాగాసన్నకుతుపో భవేత్
ఇంటి వంటివాటిని తప్ప, మిగతా శ్రాద్ధాలకు కుతుప సమయం అనుసరించాలి. లేకపోతే కుతుప సమయానికి కొంత ముందుగానో, తరువాతగానో చేయవచ్చు.
మాసేమాసే యథాశ్రాద్ధేఽపరాహ్ణస్పృగ్విధీయతే । అపరాహ్ణవ్యాపినీ స్యాదుభయత్ర యదా త్వమా
నెలకోసారి చేసే శ్రాద్ధాలకు మధ్యాహ్నం సమయమే నియమించబడింది. అమావాస్య రెండు మధ్యాహ్నాల్లోనూ వస్తే, రెండింటికీ అది వర్తిస్తుంది.
క్షయే పూర్వా తు కర్తవ్యా వృద్ధౌ సామ్యే పరా స్మృతా । అమావాస్యా తు యా హి స్యాదపరాహ్ణద్వయే సమా
తగ్గినప్పుడు ముందుగానే చేయాలి. పెరిగినప్పుడు లేదా సమంగా ఉన్నప్పుడు తరువాత చేయాలి. కానీ అమావాస్య రెండు మధ్యాహ్నాల్లో సమంగా వస్తే—
క్షయే పూర్వా పరా వృద్ధౌ సామ్యేఽపి చ పరా భవేత్ । క్షీణస్తు చంద్రమా యత్ర తత్ర శ్రాద్ధం తు పార్వణమ్
చంద్రుడు క్షయించేటప్పుడు ముందుగా ఉన్న తిథి ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంటుంది. వృద్ధి చెందేటప్పుడు తర్వాతి తిథి ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంటుంది. రెండూ సమానంగా ఉన్నా కూడా తర్వాతి తిథినే తీసుకోవాలి. చంద్రుడు తగ్గిపోయిన చోట పార్వణ శ్రాద్ధం చేయాలి.
అమాష్టభాగే సూక్ష్మోఽసౌ భూతాష్టాంశే స నాస్తి చేత్ । మధ్యాహ్నవ్యాపినీ సా స్యాదేకోద్దిష్టే తిథిర్భవేత్
అమావాస్య ఎనిమిదవ భాగంలో కొంతమాత్రమే మిగిలి ఉంటే, శుక్లపక్ష ఎనిమిదవ భాగంలో అది లేకపోతే, మధ్యాహ్నం వరకు ఉండే తిథిని ఏకోదిష్ట శ్రాద్ధానికి తీసుకోవాలి.
సాయాహ్నవ్యాపినీ యా స్యాత్పార్వణే సా తిథిర్భవేత్ । అల్పాపరాహ్ణగా యామా గ్రాహ్యా శ్రాద్ధాదికే భవేత్
సాయంత్రం వరకు ఉండే తిథిని పార్వణ శ్రాద్ధానికి తీసుకోవాలి. మధ్యాహ్నం తర్వాత కొంతసేపు మాత్రమే ఉండే తిథులు శ్రాద్ధాది కర్మలకు సరిపోతాయి.
మృతాహే త్రిముహూర్తా చ సాయంకాలే తిథిర్భవేత్ । పరేహ్యస్తంగతా యత్ర త్రిముహూర్తం తు పూర్వవత్
మరణదినాన సాయంకాలంలో మూడు ముహూర్తాలు తిథి ఉంటే, అది శ్రాద్ధానికి సరిపోతుంది. ఆ తర్వాత అస్తమించితే, మునుపటిలాగే మూడు ముహూర్తాలు పరిగణించాలి.
తత్రాపరేద్యుః శ్రాద్ధం స్యాజ్జ్యేష్ఠపుత్రస్య నాశనమ్ । అమాశ్రాద్ధం యథా కుర్యాన్మృతాహే సముపస్థితే
అలాంటి సందర్భంలో శ్రాద్ధాన్ని మరుసటి రోజున చేయాలి. లేకపోతే పెద్ద కుమారుడికి హాని కలుగుతుంది. మరణదినాన అమావాస్య శ్రాద్ధాన్ని నియమప్రకారం చేయాలి.
మధ్యాహ్నవ్యాపినీ తత్ర హ్య ద్విజస్య విధీయతే । రామ ఉవాచ- శ్రాద్ధక్రమమశేషేణ మర్త్యకర్మక్రమం తథా
ఆ సందర్భంలో మధ్యాహ్నం వరకు ఉండే తిథినే ద్విజులకు నియమించబడింది. రాముడు ఇలా అడిగాడు— శ్రాద్ధ క్రమాన్ని, మరణానంతర కర్మల క్రమాన్ని పూర్తిగా వివరించండి.
ప్రాసంగికానాం ధర్మాణాం నిర్ణయం వక్తుమర్హసి । శంభురువాచ- శ్రాద్ధస్య దివసే ప్రాప్తే పూర్వేద్యుర్నియమాన్వితః
అనుబంధ ధర్మాల నిర్ణయాన్ని మీరు చెప్పాలి. శంభుడు ఇలా అన్నాడు— శ్రాద్ధ దినం వచ్చినప్పుడు, ముందు రోజు నియమాలతో కూడిన విధంగా,
నిమంత్రయీత విప్రేంద్రాన్విప్రలక్షణసంయుతాన్ । ఏకభుక్తం బ్రహ్మచర్యమంత్యజాద్యైరభాషణమ్
బ్రాహ్మణ లక్షణాలు కలిగిన ప్రముఖ బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించాలి. ఒక్క భోజనం చేయాలి, బ్రహ్మచర్యం పాటించాలి, అంత్యజులతో మాట్లాడకుండా ఉండాలి.
దంతధావనమభ్యంగ నఖకేశనికృంతనమ్ । కర్తా కుర్వీత పూర్వేద్యుస్త్యక్త్వా చైవ పరేఽహని
ముందు రోజు పళ్ళు తోమడం, స్నానం చేయడం, గోరు, జుట్టు కత్తిరించడం చేయాలి. ఇవన్నీ ఆ రోజు మాత్రమే చేసి, మరుసటి రోజు చేయకూడదు.
గృహ్ణీతనియమానుక్తాన్సర్వమేతత్పరిత్యజేత్ । త్రికాలం చైవ పూజా చేత్ప్రాతర్దేవం యజేత్స్వకమ్
అన్ని నియమాలను పాటించాలి, కానీ శ్రాద్ధ దినాన ఇవన్నీ వదిలేయాలి. ఎవరైనా రోజులో మూడుసార్లు పూజ చేస్తే, ఆ రోజు ఉదయాన్నే తన ఇష్టదేవతను పూజించాలి.
అరుణోదయవేలాయాం కరోతి యది పూజనమ్ । అధఃశాయీ తథా భూతః ప్రాతరుత్థాయ కర్మవిత్
అరుణోదయ సమయానికి పూజ చేస్తే, నేలపై పడుకుని ఉండి, ఉదయం లేచి కర్మలను తెలిసినవాడు
ప్రాతస్త్యమపి యత్కర్మ తత్కృత్వా స్నానపూర్వకమ్ । ఋణత్రయవినిర్ముక్తో యాస్యతి బ్రహ్మతత్పరమ్
ఉదయం చేయాల్సిన కర్మలను, ముందుగా స్నానం చేసి, చేసినవాడు మూడు ఋణాల నుంచి విముక్తుడై పరబ్రహ్మ పదవిని పొందుతాడు.
సూర్యస్యోదయవేలాయాం శివపూజాం కరోతి యః । సూర్యేణసమ తేజస్వీ శివలోకే మహీయతే
సూర్యోదయ సమయంలో శివపూజ చేసినవాడు సూర్యుడి తేజస్సుతో ప్రకాశించి, శివలోకంలో ఘనత పొందుతాడు.
ఉదితే భాస్కరే పశ్చాద్ధటికాంతరపూజనమ్ । రుద్రేణసమ తేజస్వీ శివలోకే మహీయతే
సూర్యుడు ఉదయించిన తర్వాత ఒక ఘటికా గడిచిన తర్వాత పూజ చేసినవాడు రుద్రుని తేజస్సుతో ప్రకాశించి, శివలోకంలో ఘనత పొందుతాడు.
తృతీయఘటికాయాం తు శివపూజాం సమాచరేత్ । కుబేరసమ తేజస్వీ శివలోకే మహీయతే
మూడవ ఘటికాలో శివపూజ చేసినవాడు కుబేరుని తేజస్సుతో ప్రకాశించి, శివలోకంలో ఘనత పొందుతాడు.
తృతీయఘటికాయాం తు శివపూజాం సమాచరేత్ । కుబేరసమ తేజస్వీ శివలోకే మహీయతే
మూడవ ఘటికాలో శివపూజ చేసినవాడు కుబేరుని తేజస్సుతో ప్రకాశించి, శివలోకంలో ఘనత పొందుతాడు.
చతుర్థీపంచమీషష్ఠీసప్తమీ ఘటికాసు యః । శివం పూజయతే భక్త్యా శివలోకే మరుత్సమః
నాలుగవ, ఐదవ, ఆరవ, ఏడవ ఘటికాల్లో భక్తితో శివుని పూజించినవాడు శివలోకంలో మరుత్సమానుడవుతాడు.
తత్కాల ఏవ క్రియతే పూజా యత్కాలనోదితా । యథా ప్రతిజ్ఞమథవా గృహీత నియమో యజేత్
ఏ సమయాన పూజ చేయబడితే, ఆ కాలానికి అనుగుణంగా, తన ప్రతిజ్ఞ ప్రకారం లేదా ముందే తీసుకున్న నియమం ప్రకారం పూజ చేయాలి.
ఉపచారేషు శక్త్యా వై నియమం పరిపాలయేత్ । నియమాతిక్రమే వాపి యాగశ్చ స్యాద్విభోర్యది
శక్తికి అనుగుణంగా ఉపచారాల్లో నియమాన్ని పాటించాలి. నియమం కొంతవరకు తప్పినా, ఆ యాగం పరమేశ్వరునికైతే అది ఫలిస్తుంది.
శ్రీరామ ఉవాచ- క్వ పూజా దేవదేవస్య శంకరస్యామితౌజసః । స్మరణాత్పాపనాశస్య స్మరణాన్మోక్షదస్య చ
శ్రీరాముడు ఇలా అడిగాడు — పాపాలను కేవలం స్మరణతోనే నశింపజేసే, స్మరణతోనే మోక్షమిచ్చే, అపారశక్తి కలిగిన దేవతల దేవుడైన శంకరుని పూజ ఎక్కడ ఉంది?
శివస్య శివరూపస్య శివతత్త్వార్థవేదినః । సోమస్య సోమభూషస్య సోమనేత్రస్య రాజితుః
శివుడు శుభరూపుడు, శుభతత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు, చంద్రుడై, చంద్రాభరణుడై, చంద్రనేత్రుడై, జగతికి అధిపతిగా ఉన్నాడు.
వేదమూర్తేరమూర్తేశ్చ వేదసారస్య వేదినః । వేదవేదాంగవిత్తస్య వేద్యావేద్యస్య యోగినః
వేదమూర్తి, రూపరహితుడు, వేదసారాన్ని తెలిసినవాడు, వేదాలు మరియు వాటి అంగాలను తెలిసినవాడు, తెలుసుకోవలసినదాన్ని తెలుసుకునేవాడు, యోగి.
గోక్షీరసమదేహస్య గోక్షీరస్నానమోదినః । గోపాలినస్త్రినేత్రస్య త్రయీనేత్రస్య మాయినః
ఆయన శరీరం పాలు లాంటి తెలుపుగా, పాలతో అభిషేకం చేయడం ఆనందంగా అనిపించేవాడు, గోవులను కాపాడేవాడు, మూడు కళ్ళవాడు, మూడు వేదాలను తెలిసినవాడు, మాయలో నిపుణుడు.
ప్రశ్నమధ్యే తథా రామం శివజ్ఞానమథాదిశత్ । స్థాణుభూతఇవాసీనో నాసాగ్రన్యస్తలోచనః
ఆ ప్రశ్న మధ్యలోనే, స్థిరంగా కూర్చుని, ముక్కు చివర చూపు నిలిపి, రామునికి శివజ్ఞానాన్ని ఉపదేశించాడు.