ప్రశాంతాయాముపాయైస్తు మిశ్రాయాం విడ్వరో భవేత్ । పురాదివర్ణనం యత్తు మధ్యమం యది చోత్తమమ్
ప్రశాంతత ఉన్నప్పుడు, మార్గాల ద్వారా లేదా మిశ్రమంగా ఉన్నప్పుడు, లిట్ ధాతువు ఉత్తమం. ప్రారంభం, మధ్యం, ఉత్తమం గురించి వివరించబడితే కూడా అదే వర్తిస్తుంది.
కలిసంభావనాయాస్తు శృంగారస్యోపవర్ణనే । రాజ్యనిర్వాహచింతాయాం రాజ్యలింగంశుభావహమ్
కలియుగాన్ని పరిగణించడంలో, శృంగారం వివరించడంలో, రాజ్య నిర్వహణ గురించి ఆందోళనలో, రాజ్య లక్షణం శుభాన్ని ఇస్తుంది.
యస్యాపి యాదృశం యోగ్యం విచార్య తాదృశం బుధైః । స్తుతివైరాగ్యయోః కార్యం విలయః పరికీర్తితః
ప్రతి ఒక్కరికీ ఏది తగినదో, పండితులు ఆ విధంగా పరిశీలించి నిర్ణయిస్తారు. ప్రశంస లేదా విరక్తి విషయాల్లో, లయమవడం చెప్పబడింది.
కార్యాల్పసిద్ధిః స్ఖలితేన చ నిర్వాహమృచ్ఛతి । తస్యాన్యార్థస్యాన్యభావో రామ శాంతివిచారణే
పనిలో చిన్న విజయమే తప్పు వల్ల వస్తుంది, పూర్తి ఫలితం దొరకదు. మరొక అర్థానికి, మరొక ఫలితం ఉండదు, రామా, ప్రశాంతత పరిశీలనలో.
విసర్గాంతశ్చ పూర్వార్ద్ధ విపర్యాసో భవిష్యతః । సంకల్పితాన్యథాభావో హ్యధ్యాయస్య సమాపనే
మొదటి భాగం విసర్గంతో ముగిస్తే, తిరస్కరణ జరుగుతుంది. అధ్యాయం ముగిసినప్పుడు, ఊహించిన మరొకటి ఉండదు.
కాండాదేస్తు సమాప్తౌ తు స్యాత్తత్కార్యవినాశనమ్ । తస్మాదేతాదృశే దోషే శకునస్య విపర్యయః
కాండం ముగిసినప్పుడు, ఆ పనికి నాశనం కలుగుతుంది. అందువల్ల, అలాంటి లోపంలో శుభసూచనకు విరుద్ధమైన ఫలితం వస్తుంది.
క్షుతే పుస్తకపాతే చ త్వాహతే మస్తకాదిషు । వక్తా వైమాననం యాతి తతః శకుననాశనమ్
తుమ్ము వచ్చినప్పుడు, పుస్తకం నేలపై పడినప్పుడు, లేక తలకూ ఇతర భాగాలకు దెబ్బ తగిలినప్పుడు, మాట్లాడేవారి శకునం మంచిది కాదని భావించాలి. అప్పుడు ఆ శకునం ఫలితం ఉండదు.
తస్మాదేతాదృశే దోషే శకునం పరివర్జయేత్ । ఉపమాయాం భవేద్రామ కార్యాభాసో న వస్తుతః
అందువల్ల, రామా, ఇలాంటి లోపాలు ఉన్నప్పుడు శకునాలను దూరంగా పెట్టాలి. ఉదాహరణకు, పని జరుగుతున్నట్టు కనిపించినా, వాస్తవానికి అది జరగదు.
సంతానం భోన్యత్ర చోక్తా సృష్టిర్మధ్యఫలప్రదా । స్తుతిః ప్రశస్తా కుత్రాపి గుణవత్కార్యనిర్ణయే
ఇక్కడ సంతానం గురించి చెప్పబడింది. సృష్టి మధ్యస్థ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మంచి పనులు నిర్ణయించేటప్పుడు ఎక్కడైనా స్తోత్రం చేయడం శ్రేయస్కరం.
వివాహే చౌషధే దానే వ్యవహారే కృషౌ తథా । యథార్థా చ స్తుతీ రామ నిర్వాహేఽపి న దూషణమ్
పెళ్లి, ఔషధం, దానం, వ్యవహారం, వ్యవసాయం వంటి వాటిలో, రామా, సందర్భానికి తగిన స్తోత్రం చేయడంలో తప్పు లేదు, పని పూర్తయినప్పుడు కూడా.
మునయ ఊచుః - అతఃపరం మహాభాగః కిం చకార స రాఘవః । మునయశ్చ మహాత్మానః కిమకుర్వంస్తతః పరమ్
మునులు ఇలా అడిగారు — 'ఇది జరిగిన తర్వాత, మహాభాగా, ఆ రాఘవుడు ఏమి చేశాడు? ఆ మహాత్ములైన మునులు ఆ తరువాత ఏమి చేశారు?'
సూత ఉవాచ- రామచంద్రే సుఖాసీనే విభీషణే కపీశ్వరే । శంభుమూచుర్మునివరాః కథాం పుణ్యాం వదస్వ నః
సూతుడు ఇలా చెప్పాడు — రామచంద్రుడు సుఖంగా కూర్చున్నప్పుడు, విభీషణుడు, వానరాధిపతితో కలిసి ఉన్నప్పుడు, మునిశ్రేష్ఠులు శంభువుని అడిగి, 'మాకు పవిత్రమైన కథను చెప్పు' అని అన్నారు.
తేషామాకర్ణ్య వచనం పార్వతీమాహ శంకరః । ఇదం కస్యాపి విప్రస్య గృహం పరమశోభనమ్
వారి మాటలు విని, శంకరుడు పార్వతికి ఇలా అన్నాడు — 'ఇది ఒక బ్రాహ్మణుని ఇంటి, ఎంతో అందంగా ఉంది.'
రమ్యోపవనవాపీభిర్వీరుద్భిరుపశోభితమ్ । కూజన్మధుకరశ్రేణ్యా ఆహూతకుసుమాయుధమ్
ఆ ఇల్లు అందమైన తోటలు, చెరువులతో, వల్లి చెట్లతో అలంకరించబడి ఉంది. తేనెటీగల గుంపులు మధురంగా గానాలు పాడుతూ, మన్మథుడిని ఆకర్షించేలా ఉంది.
మధ్యాహ్నసంధ్యామారోఢుమివ సూర్యః ప్రవర్త్తతే । ఛాయావాపీజలస్నాతౌ పరిధాయ సువాససీ
మధ్యాహ్న సమయం వచ్చిందని సూర్యుడు పైకి ఎక్కుతున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాడు. చల్లని చెరువు నీటిలో స్నానం చేసి, మంచి వస్త్రాలు ధరించారు.
మృగనాభిసముద్ఘృష్టఘనసారసుచందనమ్ । ఆలిప్య సల్లకీదామదృఢధమ్మిల్లసంయుతౌ
మృగనాభితో కలిపిన ముద్ద సాంద్ర గంధాన్ని దేహానికి రాసుకుని, సల్లకీ పుష్పాల మాలలు ధరించి, జుట్టును బాగా కట్టుకున్నారు.
అనల్పఘనసారం తు తాంబూలం ప్రతిఖాదితమ్ । ఆస్వాద్య మాద్యన్ముదితౌ యత్ర ధారాగృహే శుభే
ఘనమైన సారంతో కూడిన తాంబూలాన్ని రుచి చూసి, మత్తులో ఆనందంగా, ఆ శుభ్రమైన జలగృహంలో ఉన్నారు.
మయూరనాదబహులే బహిర్మధురగీతకైః । శయ్యాయామాస్తృతాయాం చ పరస్పరసుఖస్థితౌ
బయట నెమళ్ల కేకలు, మధురమైన గీతాల మధ్య, పరుపు పరచిన మంచంపై ఇద్దరూ పరస్పర ఆనందంలో విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నారు.
విశాలస్మితరక్తోష్ఠమాననం చుంబితం యది । సంసారఫలమాఘ్రాతమావయోస్తు భవిష్యతి
విస్తారమైన చిరునవ్వుతో, ఎర్రటి పెదవులతో ఉన్న ముఖాన్ని ముద్దుపెడితే, ఈ సంసారఫలం మనిదే అవుతుంది.
ఇతీరితమథ శ్రుత్వా కుపితా మునయస్తు తే । ఉక్తం వా సుశుభం వాక్యమస్మాసు కిమిదం త్వయా
ఇలా చెప్పిన మాటలు విని, మునులు కోపంతో, 'ఇది మనతో నీవు సరదాగా మాట్లాడినదా, లేక శుభమైన మాటలేనా?' అని ప్రశ్నించారు.
విప్రలాపః ప్రియాసక్తేః కృతో నోస్మద్వచః కృతమ్ । అథ కోపపరాచ్ఛంభోరాననాత్పరమాద్భుతా
'ఇది ప్రియతో మమకారం కలిగినవారి వాగ్విలాసం, మా మాటలకు సంబంధించినది కాదు.' అప్పుడు కోపంతో ఉన్న శంభువు ముఖం నుండి అద్భుతమైనది వెలిసింది.
జ్వాలా వినిర్గతా సాపి కరాలవదనాభవత్ । కస్యచిత్తు మునేర్భార్యామాససాదాథ సత్వరమ్
ఒక జ్వాల బయటకు వచ్చి, భయంకరమైన ముఖంతో ప్రాణిగా మారింది. అది వెంటనే ఒక మునివర్యుని భార్యవద్దకు వెళ్లింది.
పలాయనపరా చాసీద్రామం దృష్ట్వా చ బిభ్యతీ । రామోఽపి బ్రాహ్మణీం శుద్ధాం మోచయామీత్యభాషత
ఆమె పారిపోవాలని ప్రయత్నిస్తూ, రాముణ్ణి చూసి భయపడింది. రాముడు, 'ఈ పవిత్రమైన బ్రాహ్మణిని నేను రక్షిస్తాను' అని అన్నాడు.
జగామ పుష్పకేణైవ బ్రువన్ముక్తిం పునః పునః । బాణం చ ధనుషా యోక్తుం న చ సస్మార రాఘవః
అతడు పుష్పక విమానంలో వెళ్లుతూ, మళ్లీ మళ్లీ విమోచనను ప్రకటించాడు. కానీ బాణాన్ని ధనుస్సుకు అమర్చాలనుకున్నా, రాఘవుడు దాన్ని గుర్తు చేసుకోలేకపోయాడు.
శంభురప్యతిపుణ్యాని వనాన్యాయతనాని చ । పురాణి చ విచిత్రాణి దృష్ట్వా రామం న చాస్మరత్
శంభుడు ఎంతో పవిత్రమైన అరణ్యాలు, ఆలయాలు, పురాతనమైన అద్భుతమైన స్థలాలు చూసినా, రాముని గురించి గుర్తు చేసుకోలేదు.
క్షణేన చ తదా ప్రాప్తో లోకాలోకం మహాగిరిమ్ । దృష్ట్వాథ రాఘవః శైలం గృహమార్గసమాకులమ్
ఆ సమయంలో, క్షణంలోనే అతడు లోకాలొక అనే మహాగిరిని చేరాడు. రాఘవుడు ఆ కొండను, గృహాలు మార్గాలతో నిండినదిగా చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు.
విప్రయోషిన్మహాభాగా క్వ గతా వదత ద్విజాః । ఇతో గతేతి తే ప్రోచుస్తమోభాగం గిరేరితి
బ్రాహ్మణ మహిళలారా, మీరు ఎక్కడికి వెళ్లారు చెప్పండి. అప్పుడు ద్విజులు, 'వారు ఈ దారిలో, కొండలోని చీకటి భాగానికి వెళ్లారు' అని చెప్పారు.
రామో వివర్ణవదనః కష్టమిత్యభిచింతయన్ । అథ శంభుర్మహాతేజాః ప్రకాశమతులం దదౌ
రాముడు ముఖం వాడిపోయి, 'ఇది ఎంత దురదృష్టం' అని ఆలోచిస్తూ ఉండగా, మహాతేజస్సు కలిగిన శంభుడు అపూర్వమైన వెలుగును ప్రసాదించాడు.
తత్ప్రకాశప్రభావేణ రామః కృత్యాం యయావను । తమోమయీ మహాభూమిః సర్వజంతువివర్జితా
ఆ వెలుగు ప్రభావంతో రాముడు తన కార్యానికి ముందుకు వెళ్లాడు. ఆ విస్తారమైన భూమి చీకటితో నిండి, అందులో ఏ జీవులూ లేవు.
ఆబ్రహ్మాండకటాహాంతా శతయోజనకోటితః । మహారజతభూమిశ్చ తమోమధ్యే వ్యవస్థితా
బ్రహ్మాండపు అంచు నుండి లక్షల యోజనల దూరం వరకు, ఆ చీకటిలో ఒక గొప్ప వెండి భూమి ఉంది.